Hoorcollege 1: Kinderopvang vanuit historisch
perspectief. Formele en informele vormen van
kinderopvang. De economische, educatieve en
sociale functie van de kinderopvang
Een historisch perspectief is een voorwaarde voor reflectie op de
actualiteit.
Kinderopvang vanuit historisch perspectief (Nederlandse context) –
de culturele historische context eind 19e eeuw:
- Armoede: het loon van de man was lang niet genoeg om het hele
gezin te voorzien van eten etc. In arbeiderswijken woonde men vaak
met 3 tot 4 huishoudens in 1 huis – hier praat je dan over ongeveer
15 mensen in 1 huis.
- Urbanisatie en industrialisatie: heel wat mensen vertrokken vanuit
het platteland naar de steden om daar werk te zoeken in de nieuwe
fabrieken. De traditionele thuisarbeid gebeurde namelijk tegen
extreem lage lonen die vaak niet genoeg waren om voldoende brood
op de plank te krijgen.
- Hoge kindersterfte: door de slechte woonomstandigheden was de
kindersterfte in deze tijd heel erg hoog. Arbeidsters moesten
noodgedwongen kort na de bevalling weer aan het werk en brachten
hun kinderen naar ‘bewaaksters’
- Geen sociale voorzieningen vanuit de overheid: mensen vonden het
slecht dat de overheid zich bemoeide met het sociale leven van de
burgers. De liberale burgerij beschouwde elke sociale voorziening
vanuit de overheid als een inbreuk op hun vrijheid.
- Zorgen om volksopstand: Revolutie, ze zijn bang dat mensen in
opstand komen tegen de slechte leefomstandigheden
- Filantropische initiatieven: activiteiten of projecten die gericht zijn op
het algemeen welzijn, vaak vanuit vrijwilligheid, donaties of
maatschappelijke verantwoordelijkheid. -> om een opstand te
voorkomen.
1875: de eerste bewaarschool
- Alleen voor noodzakelijk werkende zedelijke moeders: Naar de
bewaarschool kwamen vooral kinderen van alleenstaande vrouwen
en arme gezinnen waarvan de moeder noodgedwongen aan het
werk moest
- Hygiëne en voeding
- Ambivalente houding overheid – ze vinden het niet goed dat
kinderen op een andere plek worden opgevoed, omdat dat de taak
van de moeder is, maar ze zien wel in dat crèches nodig zijn
- Noodzakelijk kwaad
De cultureel historische context: 1950-1980
, - Toegenomen welvaart: stijgende lonen waardoor er bijna geen
werkeloosheid meer was, betere leefomstandigheden, kindersterfte
daalt, arbeidstekorten, arbeidsmigranten komen naar Nederland
- Ontstaan verzorgingsstaat: de overheid had een ruim voldoende
inkomsten waardoor er een heel groot daarvan werd uitgegeven aan
sociale voorzieningen: zorgverzekering, uitkeringen bij ziekte en
ongevallen, kinderbijslag, zwangerschapsverlof en
oudedagsvoorzieningen
- 2e feministische golf: introductie van de pil, vrouwen steeds meer
hun eigen leven in eigen handen – steeds meer vrouwen hoger
opgeleid en gaan aan het werk terwijl ze een kind hebben
- Hechtingstheorie – hechting tussen moeder en kind, moeder
verantwoordelijk voor basisveiligheid die een grote invloed heeft op
de verdere ontwikkeling van het kind – noodzakelijk dat de moeder
sensitief en responsief is.
Kinderopvang
- Jaren 50-60: neemt vraag kinderopvang af: minimumlonen stegen en
men van 1 gezinsinkomen kon leven, bleven veel moeders thuis en
alleenstaande moeders kregen recht op een bijstandsuitkering
- Jaren 70-80: neemt vraag kinderopvang toe: vrouwen eisen hun
rechten op en beginnen met werken
- Hechtingstheorie creëert het psychisch fragiele kind
- KOV blijft noodzakelijk kwaad
- Meer aandacht voor de pedagogische relatie PM’er en kinderen
- Kresj (ook wel crèche) als middel tot maatschappelijke verandering
Cultureel historische context: 1980-2000
- Jaren 80: economische crisis – vraag naar kinderopvang neemt af,
veel moeders zitten thuis
- Vanaf jaren 90: Neoliberalisme: marktdenken – idee dat de markt
(vrije markt) verzorgt voor een afstemming tussen vraag en aanbod
Kinderopvang
- Arbeidsmarktinstrument
- Vanaf jaren 90: overheidsbeleid uitbreiding aanbod
- Tripartiete financiering – de kosten van de kinderopvang worden in
drie gesplist: overheid, ouders en werkgever
- Vooral hoger opgeleiden maken gebruik van de kinderopvang
- Langzaam aan steeds meer aandacht voor kwaliteit
Peuterspeelzalen (1960-1990)
- In 1965 opgezet door groepen hoogopgeleide moeders
- 2 a 3 dagdelen met leeftijdsgenootjes spelen
- Werd uiteindelijk buurtvoorziening voor alle kinderen
Vanaf jaren 90:
- Overheidsbeleid taalachterstanden bestrijden: VVE
- Ook VVE in kinderopvang en groep 1 en 2 basisschool
- Per 2022 verplichte VVE-coach op locatie
- Vooral voorziening voor peuters in achterstandswijken
,VVE staat in deze context voor Voor- en Vroegschoolse Educatie. Het is
een programma in Nederland dat gericht is op het stimuleren van de
ontwikkeling van jonge kinderen, vooral van 0 tot 6 jaar, met extra
aandacht voor kinderen die een achterstand in taal, sociale vaardigheden
of algemene ontwikkeling kunnen oplopen.
Vanaf 2000-nu: meer aandacht voor pedagogische kwaliteit
- 2005: Eerste wet op de kinderopvang
- 2010: Wet ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie (OKE)
- 2018: Wet harmonisatie kinderopvang en peuterspeelzaalwerk
- 2019-2025: Wet Innovatie Kwaliteit Kinderopvang (IKK)
5 soorten kinderopvang (jaren 2003-2004)
- Het kinderdagverblijf: kinderen tussen 0-4 jaar – 7:30-18:00 open –
voor ouders die werken/naar school gaan – meeste kinderen komen
twee a drie keer per week - kinderen vanaf drie a vier maanden oud
mogen al komen
- De gastouder (ook wel oppas): vangt maximaal 4 kinderen op thuis
of in het huis van de kinderen – geregeld via gastouderbureau – van
jonge kinderen tot aan kinderen die al naar school gaan –
afspraken/betalingen worden met de ouders zelf gemaakt
- De peuterspeelzaal: kinderen tussen 2,5-4 jaar – twee dagdelen (6
uur) terecht in vaste speelgroepen – in risicowijken wordt er extra
ontwikkelingsstimulans aangeboden via een speciaal programma –
vaak lange wachtrijen, daarom bieden ze niet meerdere dagdelen
aan.
- Buitenschoolse opvang (BSO): schoolkinderen tussen 4-12jaar – na
schooltijd en in schoolvakanties – 15:00-18:00 en op woensdagen
vanaf 12:00 – grootste deel van de kinderen jonger dan 8 jaar
- Overblijven (TSO): het deel van de kinderen die tussendoor niet thuis
een boterham gaan eten – overblijfkrachten – scholen verplicht een
ruimte ter beschikking te stellen – organisatie en kosten komen voor
rekening van de ouders
3 maatschappelijke functies van de kinderopvang
De economische functie:
- Het combineren van arbeid en gezin: kinderopvang maakt het voor
ouders mogelijk om (betaald) werk te combineren met de zorg voor
hun kinderen
- Arbeidskansen: het biedt vrouwen en mannen gelijke kansen om
actief deel te nemen aan de arbeidsmarkt. Zonder opvang zouden
vrouwen minder kans hebben om te werken
- Werklozen: voor werkzoekenden maakt opvang het gemakkelijker
om opleidingen te volgen, te solliciteren of afspraken te maken met
een arbeidsbureau
- Economische meerwaarde voor de samenleving: de overheid en
werkgevers hebben belang bij kinderopvang, omdat dit zorgt voor
een hogere arbeidsparticipatie, belastinginkomsten en het in stand
houden van sociale zekerheden (pensioen).
, - Kosten en baten: hoewel de kinderopvang investeringen vraagt,
levert gesubsidieerde opvang op termijn meer rendement op dan
goedkope vormen van opvang
De educatieve functie:
- Niet alleen zorg, maar ook opvoeding en leren: kinderopvang wordt
steeds meer gezien als een aanvulling op de opvoeding en
ontwikkeling van kinderen, niet enkel als opvang terwijl ouders
werken
- Complementaire rol: kinderopvang kan een extra bijdrage leveren
aan de opvoeding door aandacht te geven aan zaken die in het gezin
misschien minder aan bod komen, zoals taalontwikkeling, sociale
vaardigheden en omgaan met leeftijdsgenoten
- Tegengaan van achterstanden: kinderopvang kan helpen om
leerachterstanden en sociale ongelijkheden te verkleinen, vooral bij
kinderen uit kwetsbare gezinnen
- Internationaal perspectief: onderzoek toont dat de invulling van de
educatieve functie cultureel en historisch verschilt – Japan/China
wordt kinderopvang sterk beïnvloed door familiewaarden en
tradities. In West-Europa ligt de nadruk op een veilige plek waar
kinderen leren samenleven en voorbereid worden op school
- Samenleving en waarden: kinderopvang weerspiegelt en versterkt
waarden en normen van de samenleving waarin ze bestaat – sociale
gelijkheid, zelfstandigheid of discipline
- Ontwikkeling van kinderen: kinderopvang draagt actief bij aan de
cognitieve, sociale en emotionele ontwikkeling van jonge kinderen.
- Gelijke kansen: door kinderen van verschillende achtergronden
toegang te geven tot kwalitatieve opvang, wordt er gewerkt aan het
verkleinen van ontwikkelingsachterstanden – bevordert gelijke
onderwijskansen vanaf jonge leeftijd
- Voorbereiding op school: kinderopvang fungeert als een brug tussen
thuis en school. Kinderen leren basisvaardigheden zoals
samenwerken, communiceren en zich aanpassen aan
groepssituaties – vaardigheden die essentieel zijn voor een
succesvolle schoolloopbaan
- Professionele pedagogische begeleiding: de opvang is vaak ingericht
met pedagogisch geschoold personeel dat bewust werkt aan de
ontwikkeling van kinderen, wat de educatieve waarde versterkt
De sociale functie
- Ondersteuning van ouders: kinderopvang biedt ouders de
mogelijkheid om werk en gezin beter te combineren. Dit verlaagt de
druk op gezinnen en vergtoot hun maatschappelijke participatie.
- Opbouwen van sociale netwerken: kinderopvang fungeert als
ontmoetingsplek waar ouders elkaar kunnen leren kennen,
ervaringen kunnen uitwisselen en steun kunnen vinden – versterkt
hun sociale vangnet
- Integratie van functies: de opvang is niet alleen een plek voor zorg,
maar ook voor educatie en opvoeding. Door deze functies te
perspectief. Formele en informele vormen van
kinderopvang. De economische, educatieve en
sociale functie van de kinderopvang
Een historisch perspectief is een voorwaarde voor reflectie op de
actualiteit.
Kinderopvang vanuit historisch perspectief (Nederlandse context) –
de culturele historische context eind 19e eeuw:
- Armoede: het loon van de man was lang niet genoeg om het hele
gezin te voorzien van eten etc. In arbeiderswijken woonde men vaak
met 3 tot 4 huishoudens in 1 huis – hier praat je dan over ongeveer
15 mensen in 1 huis.
- Urbanisatie en industrialisatie: heel wat mensen vertrokken vanuit
het platteland naar de steden om daar werk te zoeken in de nieuwe
fabrieken. De traditionele thuisarbeid gebeurde namelijk tegen
extreem lage lonen die vaak niet genoeg waren om voldoende brood
op de plank te krijgen.
- Hoge kindersterfte: door de slechte woonomstandigheden was de
kindersterfte in deze tijd heel erg hoog. Arbeidsters moesten
noodgedwongen kort na de bevalling weer aan het werk en brachten
hun kinderen naar ‘bewaaksters’
- Geen sociale voorzieningen vanuit de overheid: mensen vonden het
slecht dat de overheid zich bemoeide met het sociale leven van de
burgers. De liberale burgerij beschouwde elke sociale voorziening
vanuit de overheid als een inbreuk op hun vrijheid.
- Zorgen om volksopstand: Revolutie, ze zijn bang dat mensen in
opstand komen tegen de slechte leefomstandigheden
- Filantropische initiatieven: activiteiten of projecten die gericht zijn op
het algemeen welzijn, vaak vanuit vrijwilligheid, donaties of
maatschappelijke verantwoordelijkheid. -> om een opstand te
voorkomen.
1875: de eerste bewaarschool
- Alleen voor noodzakelijk werkende zedelijke moeders: Naar de
bewaarschool kwamen vooral kinderen van alleenstaande vrouwen
en arme gezinnen waarvan de moeder noodgedwongen aan het
werk moest
- Hygiëne en voeding
- Ambivalente houding overheid – ze vinden het niet goed dat
kinderen op een andere plek worden opgevoed, omdat dat de taak
van de moeder is, maar ze zien wel in dat crèches nodig zijn
- Noodzakelijk kwaad
De cultureel historische context: 1950-1980
, - Toegenomen welvaart: stijgende lonen waardoor er bijna geen
werkeloosheid meer was, betere leefomstandigheden, kindersterfte
daalt, arbeidstekorten, arbeidsmigranten komen naar Nederland
- Ontstaan verzorgingsstaat: de overheid had een ruim voldoende
inkomsten waardoor er een heel groot daarvan werd uitgegeven aan
sociale voorzieningen: zorgverzekering, uitkeringen bij ziekte en
ongevallen, kinderbijslag, zwangerschapsverlof en
oudedagsvoorzieningen
- 2e feministische golf: introductie van de pil, vrouwen steeds meer
hun eigen leven in eigen handen – steeds meer vrouwen hoger
opgeleid en gaan aan het werk terwijl ze een kind hebben
- Hechtingstheorie – hechting tussen moeder en kind, moeder
verantwoordelijk voor basisveiligheid die een grote invloed heeft op
de verdere ontwikkeling van het kind – noodzakelijk dat de moeder
sensitief en responsief is.
Kinderopvang
- Jaren 50-60: neemt vraag kinderopvang af: minimumlonen stegen en
men van 1 gezinsinkomen kon leven, bleven veel moeders thuis en
alleenstaande moeders kregen recht op een bijstandsuitkering
- Jaren 70-80: neemt vraag kinderopvang toe: vrouwen eisen hun
rechten op en beginnen met werken
- Hechtingstheorie creëert het psychisch fragiele kind
- KOV blijft noodzakelijk kwaad
- Meer aandacht voor de pedagogische relatie PM’er en kinderen
- Kresj (ook wel crèche) als middel tot maatschappelijke verandering
Cultureel historische context: 1980-2000
- Jaren 80: economische crisis – vraag naar kinderopvang neemt af,
veel moeders zitten thuis
- Vanaf jaren 90: Neoliberalisme: marktdenken – idee dat de markt
(vrije markt) verzorgt voor een afstemming tussen vraag en aanbod
Kinderopvang
- Arbeidsmarktinstrument
- Vanaf jaren 90: overheidsbeleid uitbreiding aanbod
- Tripartiete financiering – de kosten van de kinderopvang worden in
drie gesplist: overheid, ouders en werkgever
- Vooral hoger opgeleiden maken gebruik van de kinderopvang
- Langzaam aan steeds meer aandacht voor kwaliteit
Peuterspeelzalen (1960-1990)
- In 1965 opgezet door groepen hoogopgeleide moeders
- 2 a 3 dagdelen met leeftijdsgenootjes spelen
- Werd uiteindelijk buurtvoorziening voor alle kinderen
Vanaf jaren 90:
- Overheidsbeleid taalachterstanden bestrijden: VVE
- Ook VVE in kinderopvang en groep 1 en 2 basisschool
- Per 2022 verplichte VVE-coach op locatie
- Vooral voorziening voor peuters in achterstandswijken
,VVE staat in deze context voor Voor- en Vroegschoolse Educatie. Het is
een programma in Nederland dat gericht is op het stimuleren van de
ontwikkeling van jonge kinderen, vooral van 0 tot 6 jaar, met extra
aandacht voor kinderen die een achterstand in taal, sociale vaardigheden
of algemene ontwikkeling kunnen oplopen.
Vanaf 2000-nu: meer aandacht voor pedagogische kwaliteit
- 2005: Eerste wet op de kinderopvang
- 2010: Wet ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie (OKE)
- 2018: Wet harmonisatie kinderopvang en peuterspeelzaalwerk
- 2019-2025: Wet Innovatie Kwaliteit Kinderopvang (IKK)
5 soorten kinderopvang (jaren 2003-2004)
- Het kinderdagverblijf: kinderen tussen 0-4 jaar – 7:30-18:00 open –
voor ouders die werken/naar school gaan – meeste kinderen komen
twee a drie keer per week - kinderen vanaf drie a vier maanden oud
mogen al komen
- De gastouder (ook wel oppas): vangt maximaal 4 kinderen op thuis
of in het huis van de kinderen – geregeld via gastouderbureau – van
jonge kinderen tot aan kinderen die al naar school gaan –
afspraken/betalingen worden met de ouders zelf gemaakt
- De peuterspeelzaal: kinderen tussen 2,5-4 jaar – twee dagdelen (6
uur) terecht in vaste speelgroepen – in risicowijken wordt er extra
ontwikkelingsstimulans aangeboden via een speciaal programma –
vaak lange wachtrijen, daarom bieden ze niet meerdere dagdelen
aan.
- Buitenschoolse opvang (BSO): schoolkinderen tussen 4-12jaar – na
schooltijd en in schoolvakanties – 15:00-18:00 en op woensdagen
vanaf 12:00 – grootste deel van de kinderen jonger dan 8 jaar
- Overblijven (TSO): het deel van de kinderen die tussendoor niet thuis
een boterham gaan eten – overblijfkrachten – scholen verplicht een
ruimte ter beschikking te stellen – organisatie en kosten komen voor
rekening van de ouders
3 maatschappelijke functies van de kinderopvang
De economische functie:
- Het combineren van arbeid en gezin: kinderopvang maakt het voor
ouders mogelijk om (betaald) werk te combineren met de zorg voor
hun kinderen
- Arbeidskansen: het biedt vrouwen en mannen gelijke kansen om
actief deel te nemen aan de arbeidsmarkt. Zonder opvang zouden
vrouwen minder kans hebben om te werken
- Werklozen: voor werkzoekenden maakt opvang het gemakkelijker
om opleidingen te volgen, te solliciteren of afspraken te maken met
een arbeidsbureau
- Economische meerwaarde voor de samenleving: de overheid en
werkgevers hebben belang bij kinderopvang, omdat dit zorgt voor
een hogere arbeidsparticipatie, belastinginkomsten en het in stand
houden van sociale zekerheden (pensioen).
, - Kosten en baten: hoewel de kinderopvang investeringen vraagt,
levert gesubsidieerde opvang op termijn meer rendement op dan
goedkope vormen van opvang
De educatieve functie:
- Niet alleen zorg, maar ook opvoeding en leren: kinderopvang wordt
steeds meer gezien als een aanvulling op de opvoeding en
ontwikkeling van kinderen, niet enkel als opvang terwijl ouders
werken
- Complementaire rol: kinderopvang kan een extra bijdrage leveren
aan de opvoeding door aandacht te geven aan zaken die in het gezin
misschien minder aan bod komen, zoals taalontwikkeling, sociale
vaardigheden en omgaan met leeftijdsgenoten
- Tegengaan van achterstanden: kinderopvang kan helpen om
leerachterstanden en sociale ongelijkheden te verkleinen, vooral bij
kinderen uit kwetsbare gezinnen
- Internationaal perspectief: onderzoek toont dat de invulling van de
educatieve functie cultureel en historisch verschilt – Japan/China
wordt kinderopvang sterk beïnvloed door familiewaarden en
tradities. In West-Europa ligt de nadruk op een veilige plek waar
kinderen leren samenleven en voorbereid worden op school
- Samenleving en waarden: kinderopvang weerspiegelt en versterkt
waarden en normen van de samenleving waarin ze bestaat – sociale
gelijkheid, zelfstandigheid of discipline
- Ontwikkeling van kinderen: kinderopvang draagt actief bij aan de
cognitieve, sociale en emotionele ontwikkeling van jonge kinderen.
- Gelijke kansen: door kinderen van verschillende achtergronden
toegang te geven tot kwalitatieve opvang, wordt er gewerkt aan het
verkleinen van ontwikkelingsachterstanden – bevordert gelijke
onderwijskansen vanaf jonge leeftijd
- Voorbereiding op school: kinderopvang fungeert als een brug tussen
thuis en school. Kinderen leren basisvaardigheden zoals
samenwerken, communiceren en zich aanpassen aan
groepssituaties – vaardigheden die essentieel zijn voor een
succesvolle schoolloopbaan
- Professionele pedagogische begeleiding: de opvang is vaak ingericht
met pedagogisch geschoold personeel dat bewust werkt aan de
ontwikkeling van kinderen, wat de educatieve waarde versterkt
De sociale functie
- Ondersteuning van ouders: kinderopvang biedt ouders de
mogelijkheid om werk en gezin beter te combineren. Dit verlaagt de
druk op gezinnen en vergtoot hun maatschappelijke participatie.
- Opbouwen van sociale netwerken: kinderopvang fungeert als
ontmoetingsplek waar ouders elkaar kunnen leren kennen,
ervaringen kunnen uitwisselen en steun kunnen vinden – versterkt
hun sociale vangnet
- Integratie van functies: de opvang is niet alleen een plek voor zorg,
maar ook voor educatie en opvoeding. Door deze functies te
