Samenvatting Penologie/Detentierecht
Week 1 - ontwikkeling van het gevangeniswezen en -beleid
Penologie en detentierecht
Penologie: sociaal-wetenschappelijke studie van de oplegging en tenuitvoerlegging van
straffen, inclusief de effectiviteit van het strafrechtelijk systeem en de filosofische
grondslagen van straffen.
Detentierecht: het rechtsgebied dat betrekking heeft op de tenuitvoerlegging van
vrijheidsbenemende sancties (straffen en maatregelen).
Detentierecht maakt deel uit van het penitentiair recht of sanctierecht: het recht dat van toepassing
is op de oplegging en tenuitvoerlegging van strafrechtelijke sancties.
Beginselen van tenuitvoerlegging
Resocialisatiebeginsel (art. 2 lid 2 Pbw).
Beginsel van minimale beperkingen (art. 2 lid 3 Pbw).
Beginsel van voortvarendheid (art. 6:1:2 Sv).
Wettelijke kader: De tenuitvoerlegging… (artikel 2 lid 1 pbw)
Huizen van bewaring
Gevangenissen
Inrichtingen voor stelselmatige daders (isd)
Deelname penitentiair programma: artikel 4 pbw.
- Voorwaarden om deel te nemen staan in artikel 4 lid 2 pbw.
Verantwoordelijkheid en bevoegdheidsverdeling: onze minister, art. 6:1:1 jo. 127a Sv.
👩⚖️
➝ 📄 ➝ 🏢 (OM) ⏱️ 14d 🏢 (OM) ➝ 📄 ➝ 🗂️ (AICE/CJIB) ⏱️ 14d 🗂️ ➝ 🧑💼 (SF) ➝ 🏚️
(Gevangenis)
Bij de aanvang van detentie zijn er twee instroommogelijkheden:
Voorafgaand aan een veroordeling als preventief ingesloten gedetineerde (voorlopige
hechtenis).
Na een (onherroepelijke) veroordeling door rechter kunnen mensen instromen als zelfmelder
of arrestant.
Differentiatiecriteria: juridische status, sekse, leeftijd, mate van beveiliging (pbw 9-13).
Zelfmelder: krijgt na zijn veroordeling een oproep om zich op een bepaalde datum (en tijdstip) te
melden bij een penitentiaire inrichting.
Beoordelingsbevoegheid ligt bij het AICE (CJIB)
Is bij aanvang van zijn detentie direct gepromoveerd. Door zich te melden laat hij zien dat hij
meewerkt aan zijn detentie.
Meldt een zelfmelder niet, dan komt hij op de arrestatieplanning en komt deze als arrestant
binnen.
Mogelijkheid van verzoek uitstel of bezwaar tegen oproep.
Arrestant: een veroordeelde die is aangehouden, nadat:
Hij zicht heeft onttrokken aan detentie;
De tenuitvoerlegging van een eerder opgelegde straf is gelast;
Hij zich heeft onttrokken aan de vervangende hechtenis, gijzeling of lijfsdwang.
,Het regime kent een sober dagprogramma. Arbeid maakt geen onderdeel uit van het dagprogramma
en kent 28 uur aan activiteiten per week, bestaande uit recht activiteiten (onder andere luchten en
bezoek) en extra recreatiemomenten wegens het ontbreken van arbeid. Arrestanten verblijven een
groot deel van de dag op cel.
Maximaal verblijf 8 weken, daarna doorplaatsing naar een regulier gevangenisregime.
Bij aanvang detentie wordt er vervolgens:
Binnenkomst ‘Bad’;
Vaststellen identiteit gedetineerde;
Fouillering (onderzoek aan de kleding);
Visitatie (onderzoek aan het lichaam);
Eventuele onderzoek in het lichaam.
Promoveren en degraderen: op 1 maart 2024 is voor het gevangeniswezen het beleidskader
Dagprogramma, Beveiliging en Toezicht op maat (DBT) ingevoerd.
Het DBT maakt een onderscheid tussen het basisprogramma en het plusprogramma.
Promotie of degradatie is mede afhankelijk van het gedrag van de gedetineerde. Het gedrag
wordt beoordeeld aan de hand van een zogenoemd ‘stoplichtmodel’.
Belangrijkste wijzigingen RSPOG in verband met de aanscherping van het systeem van promoveren
en degraderen.
‘Stoplicht’ model is vervallen. Toetsingskader bestaat voortaan uit ‘gewenst’ en ‘ongewenst’
gedrag op het gebied van ‘verblijf en leefbaarheid’ en op het gebied van
‘re-integratie/resocialisatie’.
Daarnaast categorie ‘ontoelaatbaar gedrag’. Grond voor terugplaatsing in het
basisprogramma. Betreft incidentele gedragingen die op zich beschouwd degradatie
rechtvaardigen.
De duur van de periode die volgt op een terugplaatsing is minimaal 6 weken (was maximaal 6
weken).
Kritiek op het systeem van promoveren en degraderen in het algemeen
1. Uitholling resocialisatiebeginsel.
2. Invoering systeem zonder voldoende informatie over de effectiviteit en uitvoerbaarheid.
3. Het systeem miskent de beperkingen en de behoeften van de populatie.
4. De doelgroep wordt niet herkend.
5. De proportionaliteit van de overheidsreactie als geheel kan in het geding komen.
Ontwikkeling gevangenisbeleid
Vanaf 2004: Grote bezuinigingen op het gevangeniswezen onder andere invoering
meerpersoonscellen, beperkt regime voor arrestanten en voorlopig gehechte en sluiting
groot aantal PI’s.
Medio 2018: visie minister voor Rechtsbescherming op de tenuitvoerlegging van de
gevangenisstraf: “Recht doen, kansen bieden”.
Doel: ‘effectieve gevangenisstraffen dienen een dubbel doel: zowel vergelding als het
verminderen van recidive’
Drie uitgangspunten gevangenisbegeleid:
1. Straf is straf
2. Gedrag telt
De gedetineerde is zelf verantwoordelijk voor het verloop van zijn detentie
(responsabiliseringsgedachte). Het algemeen verlof en regimes gebonden verlof zijn
vervangen door doelgebonden verlof.
3. Werken aan een veiliger terugkeer
, Re-integratie aan de hand van vijf basisvoorwaarden:
Totslot: een oplopend te kort DJI van 398 miljoen in 2032.
Bezuinigingen op het gevangeniswezen en herziening van het sanctiestelsel aanstaande.
Maatregelen: geen zelfmelders, beperken instroom arrestanten, invoering ET, ED.
S. Meijer, ‘Verscherpt toetsingskader promoveren en degraderen gedetineerden’, Sancties 2020/89,
afl. 6, p. 384-392
Inleiding
Op 1 oktober 2020 is een aangescherpt toetsingskader voor promoveren en degraderen ingevoerd
via een wijziging van de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (RSPOG).
Belangrijkste gevolgen zijn:
Verslechtering van de rechtspositie van gedetineerden, vooral bij verstandelijke beperking,
psychische stoornis of verslaving.
Meer spanning tussen gedetineerden en penitentiair inrichtingswerkers (PIW’ers).
Aantasting van het resocialisatiebeginsel.
Risico op problemen met proportionaliteit van maatregelen.
2. Het toetsingskader (oude situatie)
Doel: Gedrag beïnvloeden door goed gedrag te belonen (promotie) en slecht gedrag te corrigeren
(degradatie). Gedetineerden moesten verantwoordelijkheid nemen voor hun detentieverloop en re-
integratie.
Iedere gedetineerde startte in het basisprogramma (43 uur per week aan activiteiten, vooral
arbeid).
Na 6 weken goed gedrag kon promotie volgen naar het plusprogramma (48 uur + 11 uur
extra verblijf buiten cel = 59 uur per week).
Promotie en degradatie werden beoordeeld via een stoplichtmodel:
o Groen: gewenst gedrag → promotie.
o Oranje: gedrag kan beter → beoordeling door directeur.
o Rood: ongewenst gedrag → degradatie en soms disciplinaire straf.
Kritiek (2014):
Uitholling van het resocialisatiebeginsel: sommige gedetineerden konden niet voldoen aan
eisen (bijv. verstandelijke beperking).
Effectiviteit van belonen/straffen onvoldoende aangetoond.
Stoplichtmodel te gedetailleerd en niet realistisch.
Grote groep gedetineerden heeft beperkingen waardoor systeem niet goed toepasbaar is.
Beoordeling door personeel was gebrekkig door onvoldoende zicht op gedrag, tijdsdruk en
gebrek aan opleiding.
, Gedrag gaat in de toekomst ook invloed hebben op andere vrijheden (zoals verlof en
voorwaardelijke invrijheidstelling).
3. Belangrijkste aanscherpingen sinds 2020
a. Gewenst en ongewenst gedrag
Gedrag wordt alleen nog beoordeeld op twee categorieën:
1. Verblijf en leefbaarheid
2. Re-integratie en resocialisatie
Minder gedetailleerd dan voorheen, maar daardoor mogelijk onduidelijk wat precies
gewenst gedrag is.
b. Vervallen van de tussencategorie “oranje”
Er is geen waarschuwing meer: gedrag is alleen gewenst of ongewenst.
Kan leiden tot verscherpte verhoudingen tussen personeel en gedetineerden.
c. Nieuwe categorie: “ontoelaatbaar gedrag”
Bij ernstig gedrag kan onmiddellijke degradatie plaatsvinden zonder weging van structureel
gedrag.
Dit wijkt af van eerdere rechtspraak van de RSJ, waarin een belangenafweging verplicht was.
Voorbeelden: te laat terugkeren van verlof, verboden goederen, agressie, drugsgebruik.
Gevolg: minder ruimte voor een persoonsgerichte benadering en risico op schending van
proportionaliteit.
d. Herbeoordelingstermijn
Na degradatie vindt herbeoordeling pas na minimaal zes weken plaats (voorheen maximaal
zes weken).
Dit verslechtert de rechtsbescherming van gedetineerden.
e. Gedetineerden met verstandelijke beperking of stoornis
Uitzonderingen op de norm voor deze groep zijn afgeschaft.
Zij moeten nu voldoen aan dezelfde eisen als andere gedetineerden.
Terugval bij verslaving wordt niet meer als ‘oranje gedrag’ gezien maar als ‘ontoelaatbaar
gedrag’, met onmiddellijke degradatie tot gevolg.
D&R-plannen kunnen wel worden aangepast op hun mogelijkheden, maar er zijn geen
structurele uitzonderingen meer.
4. Conclusie
Het aangescherpte systeem van promoveren en degraderen heeft grote gevolgen voor
gedetineerden en de praktijk in penitentiaire inrichtingen. Belangrijkste veranderingen:
De beoordeling van gedrag is versimpeld, maar minder transparant.
De waarschuwing (oranje) is verdwenen, waardoor de gevolgen van ongewenst gedrag
sneller intenser zijn.
“Ontoelaatbaar gedrag” leidt tot directe degradatie zonder belangenafweging, wat afbreuk
doet aan het resocialisatiebeginsel en de persoonsgerichte benadering.
Gedetineerden met cognitieve of psychische beperkingen worden niet langer ontzien.
De proportionaliteit van maatregelen kan in het geding komen.
De wijzigingen zijn bovendien ingevoerd zonder grondige evaluatie van het eerdere systeem.
Hierdoor bestaat het risico dat het beleid niet alleen de rechtspositie van gedetineerden verzwakt,
maar ook de re-integratie belemmert en de verhoudingen binnen inrichtingen onder druk zet.
J.M. Elbers e.a., ‘Straffen en belonen in detentie. Een planevaluatie van het Nederlandse systeem
van Promoveren en Degraderen’
Week 1 - ontwikkeling van het gevangeniswezen en -beleid
Penologie en detentierecht
Penologie: sociaal-wetenschappelijke studie van de oplegging en tenuitvoerlegging van
straffen, inclusief de effectiviteit van het strafrechtelijk systeem en de filosofische
grondslagen van straffen.
Detentierecht: het rechtsgebied dat betrekking heeft op de tenuitvoerlegging van
vrijheidsbenemende sancties (straffen en maatregelen).
Detentierecht maakt deel uit van het penitentiair recht of sanctierecht: het recht dat van toepassing
is op de oplegging en tenuitvoerlegging van strafrechtelijke sancties.
Beginselen van tenuitvoerlegging
Resocialisatiebeginsel (art. 2 lid 2 Pbw).
Beginsel van minimale beperkingen (art. 2 lid 3 Pbw).
Beginsel van voortvarendheid (art. 6:1:2 Sv).
Wettelijke kader: De tenuitvoerlegging… (artikel 2 lid 1 pbw)
Huizen van bewaring
Gevangenissen
Inrichtingen voor stelselmatige daders (isd)
Deelname penitentiair programma: artikel 4 pbw.
- Voorwaarden om deel te nemen staan in artikel 4 lid 2 pbw.
Verantwoordelijkheid en bevoegdheidsverdeling: onze minister, art. 6:1:1 jo. 127a Sv.
👩⚖️
➝ 📄 ➝ 🏢 (OM) ⏱️ 14d 🏢 (OM) ➝ 📄 ➝ 🗂️ (AICE/CJIB) ⏱️ 14d 🗂️ ➝ 🧑💼 (SF) ➝ 🏚️
(Gevangenis)
Bij de aanvang van detentie zijn er twee instroommogelijkheden:
Voorafgaand aan een veroordeling als preventief ingesloten gedetineerde (voorlopige
hechtenis).
Na een (onherroepelijke) veroordeling door rechter kunnen mensen instromen als zelfmelder
of arrestant.
Differentiatiecriteria: juridische status, sekse, leeftijd, mate van beveiliging (pbw 9-13).
Zelfmelder: krijgt na zijn veroordeling een oproep om zich op een bepaalde datum (en tijdstip) te
melden bij een penitentiaire inrichting.
Beoordelingsbevoegheid ligt bij het AICE (CJIB)
Is bij aanvang van zijn detentie direct gepromoveerd. Door zich te melden laat hij zien dat hij
meewerkt aan zijn detentie.
Meldt een zelfmelder niet, dan komt hij op de arrestatieplanning en komt deze als arrestant
binnen.
Mogelijkheid van verzoek uitstel of bezwaar tegen oproep.
Arrestant: een veroordeelde die is aangehouden, nadat:
Hij zicht heeft onttrokken aan detentie;
De tenuitvoerlegging van een eerder opgelegde straf is gelast;
Hij zich heeft onttrokken aan de vervangende hechtenis, gijzeling of lijfsdwang.
,Het regime kent een sober dagprogramma. Arbeid maakt geen onderdeel uit van het dagprogramma
en kent 28 uur aan activiteiten per week, bestaande uit recht activiteiten (onder andere luchten en
bezoek) en extra recreatiemomenten wegens het ontbreken van arbeid. Arrestanten verblijven een
groot deel van de dag op cel.
Maximaal verblijf 8 weken, daarna doorplaatsing naar een regulier gevangenisregime.
Bij aanvang detentie wordt er vervolgens:
Binnenkomst ‘Bad’;
Vaststellen identiteit gedetineerde;
Fouillering (onderzoek aan de kleding);
Visitatie (onderzoek aan het lichaam);
Eventuele onderzoek in het lichaam.
Promoveren en degraderen: op 1 maart 2024 is voor het gevangeniswezen het beleidskader
Dagprogramma, Beveiliging en Toezicht op maat (DBT) ingevoerd.
Het DBT maakt een onderscheid tussen het basisprogramma en het plusprogramma.
Promotie of degradatie is mede afhankelijk van het gedrag van de gedetineerde. Het gedrag
wordt beoordeeld aan de hand van een zogenoemd ‘stoplichtmodel’.
Belangrijkste wijzigingen RSPOG in verband met de aanscherping van het systeem van promoveren
en degraderen.
‘Stoplicht’ model is vervallen. Toetsingskader bestaat voortaan uit ‘gewenst’ en ‘ongewenst’
gedrag op het gebied van ‘verblijf en leefbaarheid’ en op het gebied van
‘re-integratie/resocialisatie’.
Daarnaast categorie ‘ontoelaatbaar gedrag’. Grond voor terugplaatsing in het
basisprogramma. Betreft incidentele gedragingen die op zich beschouwd degradatie
rechtvaardigen.
De duur van de periode die volgt op een terugplaatsing is minimaal 6 weken (was maximaal 6
weken).
Kritiek op het systeem van promoveren en degraderen in het algemeen
1. Uitholling resocialisatiebeginsel.
2. Invoering systeem zonder voldoende informatie over de effectiviteit en uitvoerbaarheid.
3. Het systeem miskent de beperkingen en de behoeften van de populatie.
4. De doelgroep wordt niet herkend.
5. De proportionaliteit van de overheidsreactie als geheel kan in het geding komen.
Ontwikkeling gevangenisbeleid
Vanaf 2004: Grote bezuinigingen op het gevangeniswezen onder andere invoering
meerpersoonscellen, beperkt regime voor arrestanten en voorlopig gehechte en sluiting
groot aantal PI’s.
Medio 2018: visie minister voor Rechtsbescherming op de tenuitvoerlegging van de
gevangenisstraf: “Recht doen, kansen bieden”.
Doel: ‘effectieve gevangenisstraffen dienen een dubbel doel: zowel vergelding als het
verminderen van recidive’
Drie uitgangspunten gevangenisbegeleid:
1. Straf is straf
2. Gedrag telt
De gedetineerde is zelf verantwoordelijk voor het verloop van zijn detentie
(responsabiliseringsgedachte). Het algemeen verlof en regimes gebonden verlof zijn
vervangen door doelgebonden verlof.
3. Werken aan een veiliger terugkeer
, Re-integratie aan de hand van vijf basisvoorwaarden:
Totslot: een oplopend te kort DJI van 398 miljoen in 2032.
Bezuinigingen op het gevangeniswezen en herziening van het sanctiestelsel aanstaande.
Maatregelen: geen zelfmelders, beperken instroom arrestanten, invoering ET, ED.
S. Meijer, ‘Verscherpt toetsingskader promoveren en degraderen gedetineerden’, Sancties 2020/89,
afl. 6, p. 384-392
Inleiding
Op 1 oktober 2020 is een aangescherpt toetsingskader voor promoveren en degraderen ingevoerd
via een wijziging van de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (RSPOG).
Belangrijkste gevolgen zijn:
Verslechtering van de rechtspositie van gedetineerden, vooral bij verstandelijke beperking,
psychische stoornis of verslaving.
Meer spanning tussen gedetineerden en penitentiair inrichtingswerkers (PIW’ers).
Aantasting van het resocialisatiebeginsel.
Risico op problemen met proportionaliteit van maatregelen.
2. Het toetsingskader (oude situatie)
Doel: Gedrag beïnvloeden door goed gedrag te belonen (promotie) en slecht gedrag te corrigeren
(degradatie). Gedetineerden moesten verantwoordelijkheid nemen voor hun detentieverloop en re-
integratie.
Iedere gedetineerde startte in het basisprogramma (43 uur per week aan activiteiten, vooral
arbeid).
Na 6 weken goed gedrag kon promotie volgen naar het plusprogramma (48 uur + 11 uur
extra verblijf buiten cel = 59 uur per week).
Promotie en degradatie werden beoordeeld via een stoplichtmodel:
o Groen: gewenst gedrag → promotie.
o Oranje: gedrag kan beter → beoordeling door directeur.
o Rood: ongewenst gedrag → degradatie en soms disciplinaire straf.
Kritiek (2014):
Uitholling van het resocialisatiebeginsel: sommige gedetineerden konden niet voldoen aan
eisen (bijv. verstandelijke beperking).
Effectiviteit van belonen/straffen onvoldoende aangetoond.
Stoplichtmodel te gedetailleerd en niet realistisch.
Grote groep gedetineerden heeft beperkingen waardoor systeem niet goed toepasbaar is.
Beoordeling door personeel was gebrekkig door onvoldoende zicht op gedrag, tijdsdruk en
gebrek aan opleiding.
, Gedrag gaat in de toekomst ook invloed hebben op andere vrijheden (zoals verlof en
voorwaardelijke invrijheidstelling).
3. Belangrijkste aanscherpingen sinds 2020
a. Gewenst en ongewenst gedrag
Gedrag wordt alleen nog beoordeeld op twee categorieën:
1. Verblijf en leefbaarheid
2. Re-integratie en resocialisatie
Minder gedetailleerd dan voorheen, maar daardoor mogelijk onduidelijk wat precies
gewenst gedrag is.
b. Vervallen van de tussencategorie “oranje”
Er is geen waarschuwing meer: gedrag is alleen gewenst of ongewenst.
Kan leiden tot verscherpte verhoudingen tussen personeel en gedetineerden.
c. Nieuwe categorie: “ontoelaatbaar gedrag”
Bij ernstig gedrag kan onmiddellijke degradatie plaatsvinden zonder weging van structureel
gedrag.
Dit wijkt af van eerdere rechtspraak van de RSJ, waarin een belangenafweging verplicht was.
Voorbeelden: te laat terugkeren van verlof, verboden goederen, agressie, drugsgebruik.
Gevolg: minder ruimte voor een persoonsgerichte benadering en risico op schending van
proportionaliteit.
d. Herbeoordelingstermijn
Na degradatie vindt herbeoordeling pas na minimaal zes weken plaats (voorheen maximaal
zes weken).
Dit verslechtert de rechtsbescherming van gedetineerden.
e. Gedetineerden met verstandelijke beperking of stoornis
Uitzonderingen op de norm voor deze groep zijn afgeschaft.
Zij moeten nu voldoen aan dezelfde eisen als andere gedetineerden.
Terugval bij verslaving wordt niet meer als ‘oranje gedrag’ gezien maar als ‘ontoelaatbaar
gedrag’, met onmiddellijke degradatie tot gevolg.
D&R-plannen kunnen wel worden aangepast op hun mogelijkheden, maar er zijn geen
structurele uitzonderingen meer.
4. Conclusie
Het aangescherpte systeem van promoveren en degraderen heeft grote gevolgen voor
gedetineerden en de praktijk in penitentiaire inrichtingen. Belangrijkste veranderingen:
De beoordeling van gedrag is versimpeld, maar minder transparant.
De waarschuwing (oranje) is verdwenen, waardoor de gevolgen van ongewenst gedrag
sneller intenser zijn.
“Ontoelaatbaar gedrag” leidt tot directe degradatie zonder belangenafweging, wat afbreuk
doet aan het resocialisatiebeginsel en de persoonsgerichte benadering.
Gedetineerden met cognitieve of psychische beperkingen worden niet langer ontzien.
De proportionaliteit van maatregelen kan in het geding komen.
De wijzigingen zijn bovendien ingevoerd zonder grondige evaluatie van het eerdere systeem.
Hierdoor bestaat het risico dat het beleid niet alleen de rechtspositie van gedetineerden verzwakt,
maar ook de re-integratie belemmert en de verhoudingen binnen inrichtingen onder druk zet.
J.M. Elbers e.a., ‘Straffen en belonen in detentie. Een planevaluatie van het Nederlandse systeem
van Promoveren en Degraderen’
