Samenvatting Strafrecht en Rechtsstaat 2025
Week 1: De rol van het strafrecht binnen de democratische staat
Literatuur van deze week:
Tamanaha: On the Rule of Law
Joseph Raz: The Rule of Law and its virtue
Sandrine Berges: How to interpret a philosophical tekst
Begrippen van deze week:
Rule of Law = Iedereen, inclusief de overheid is onderwerpen aan de wet en moet zich
eraan houden.
Rule by Law = Staat gebruikt wetgeving als instrument om te regeren. Maar staan niet
werkelijk onder het recht (China).
Rule by men = Mensen regeren op basis van persoonlijke wil of voorkeur.
Rule by judges = Wetten moeten vaak worden uitgelegd of geïnterpreteerd worden.
Dit geeft rechters de macht om democratische wetten ongeldig te verklaren. Rechters
worden niet gekozen maar benoemd, dus zou de democratie weghalen.
Artikel 1: Brian Z. Tamanaha: On the Rule of Law
Rule of law betekent dat iedereen, inclusief de overheid is onderwerpen aan de wet en zich
eraan moet houden. Hierin wordt een onderscheid gemaakt tussen de formele en substantieel
opvatting.
Formele opvatting = Deze opvatting richt zich op de vorm en procedure van wetten. Hoe
komen wetten tot stand? Deze theorie gaat vooral over de vorm, procedure en
voorspelbaarheid van wetten en niet over de inhoud of rechtvaardigheid. Zijn gericht op
de juiste bronnen van het recht en de juiste vormen van legaliteit.
Substantiële opvatting = Deze opvatting richt zich op de inhoud van de wet. Deze theorie
voegt inhoudelijke eisen toe aan wetten. Hierin zijn drie niveaus: individuele rechten,
menselijke waardigheid/rechtvaardigheid en sociale welzijn.
Rule of law is eigenlijk het tegenovergestelde van absolute vorsten.
De verschillende opvattingen worden onderverdeeld van ‘thin’ naar ‘thick’. Tamanaha heeft
voor deze verschillende opvattingen een schema gemaakt.
Thinner Thicker
, Formal Rule by law: Formal legality: Democracy and
versions De overheid handelt via Wetten moeten algemeen, legality:
wetten, maar zegt niks openbaar en duidelijk zijn. Wetten ontlenen hun
over rechtvaardiging Voorspelbaarheid speelt legitimiteit aan
ervan. Wetten dienen de een grote rol hier. Burgers democratische
macht van de staat, niet kunnen hierdoor gedrag instemmingen van
de beperking ervan plannen. (zegt niets voor burger.
inhoud/rechtvaardiging).
• Vb: China: overheid wordt • Filosofen: Habermas:
hier niet beperkt door de wet. • Filosofen: Hayek, Raz, Fuller
Formele legaliteit zonder
democratie. Raz: Stelt dat racistische staat Habermas: Stelt dat burgers
volledig kan volstaan zolang als soort mede-auteurs zijn
Fuller: Rule of law juist eraan formele eisen wordt moeten bepalen over wetten.
moreel goed, omdat zij voldaan, het is dus vrij Wet is eerlijk als zij via
willekeur beperkt en inhoudsloos. eerlijke, inclusieve
autonomie bevordert. procedures tot stand komen.
Hierdoor kunnen burgers hun (Kan ook discriminerende
eigen leven bepalen. Versterkt wetten door ontstaan)
autonomie
Substantive Individual rights: Right of dignity and Social welfare:
versions Beschermt morele en justice: Rule of Law verplicht
politieke rechten tegen De rechtsstaat moet staat tot het waarborgen
meerderheid staat. Deze menselijke waardigheid van sociale, culturele en
rechten worden erkent en waarborgen, ook tegen economische rechten.
beschermd. meerderheid. Individuele Vrijheid heeft pas
rechten kunnen botsen met betekenis als burgers
• filosofen: Dworkin de wil van de meerderheid. ook materiele
bestaanszekerheid
Dworkin: Individuele rechten • vb.: Duitsland na wo II hebben.
betekent niet alleen dat de
overheid zich houdt aan de
regels, maar ook dat wetten
• Zeer moreel
morele en politieke rechten
van burgers erkennen. Vloeien Kritiek raz: Rule of law kan
voort uit morele gemeenschap niet alles wat wenselijk is
Over sommige omvatten.
onderwerpen bestaat
meningsverschil (abortus) dus
wat weegt zwaarder en is
moreel?
Uitleg voorbeeld met Duitsland na WO II:
Duitsland was tijdens de oorlog een formele rechtsstaat. Waarin wetten correct werden
toegepast, maar ze waren moreel onrechtvaardig. De nazi’s hadden wetten gemaakt die voor
hun volgens formele criteria ‘rechtmatig’ waren, maar eigenlijk geheel onrechtmatig waren.
Daarom koos Duitsland na de WO II voor een substantiële invulling van de rechtsstaat. De
grondwet begon met: (De waardigheid van de mens is onaantastbaar.) Hieruit volgt het recht
op waardigheid en gerechtigheid, de Right of dignity and justice in Tamanaha’s schema. Dit
principe geeft de rechtsstaat een morele kern: wetten zijn alleen legitiem als ze de menselijke
waardigheid respecteren.
, Rule by judges: Rechten zijn vaak niet vanzelfsprekend en verdienen uitleg en toelichting.
Hierdoor moeten ze geïnterpreteerd worden door rechters. Dit geeft rechters de macht om
democratische wetten ongeldig te verklaren. Gaat het dan niet om rule by judges? Bepaalde
waarden staan boven de politiek omdat het grondrechten zijn. Hierdoor krijgen rechters meer
macht dan het parlement. Rechters zijn niet gekozen maar benoemd, daarom rule by judges.
4 strategieën om deze spanning (rule by judges) te verzoenen:
1. Originalisme: Rechters moeten trouw blijven aan oorspronkelijke bedoeling van de
wet
2. Dworkins model: Rechters moeten beslissen op basis van morele principes die uit
gemeenschap voortkomen.
Kritiek hierop = Wat moreel is verschilt van persoon tot persoon
3. Pragmatisme: Rechters moeten meest redelijke beslissing nemen, met goede
argumentatie.
4. Natuurrechtelijke benadering: Rechten zijn objectief en universeel dat voortkomt uit
rede, natuur of moraal.
Kritiek hierop = heeft momenteel weinig draagvlak want in een multiculturele
samenleving bestaat en geen overeenstemming wat deze rechten precies zijn.
Er bestaan drie thema’s van de rule of law
Drie thema’s:
1. Regering beperkt door het recht: De overheid inclusief de vorst en ambtenaren
worden beperkt door het recht. Beperkingen komen voort uit gewoonterecht,
natuurrecht of goddelijke rechten. Rule of law vereist dat de overheid niet boven het
recht staat en dat burgers de overheid ook kan geloven dat dit zo is.
o Vb.: Eedaflegging koning
Kern: Staat gezag boven of onder de wet?
2. Formele legaliteit: Beschouwt rule of law als formeel rechtsbeginsel. Wetten moeten
algemeen, voorspelbaar en openbaar zijn. Burgers moeten toegang hebben tot een
eerlijk proces. Dit zegt echter niks over de inhoud van de wetten. Ze werkt alleen als
burgers weten wat het recht van hun vraagt, die overigens alleen juristen begrijpen.
Anders is dit punt fictie, want wat is voorspelbaar als je er niet eens vanaf weet?
Kern: Hoe moeten wetten worden gevormd en toegepast?
3. Rule of law, not men: Dit houdt de heerschappij van het recht in, niet de mensen. De
gedachte hierachter is dat wetten objectief/rationaal zijn en mensen zijn geneigd tot
passie/vooroordelen.
Probleem: Wetten worden door mensen geïnterpreteerd en toegepast, wat dus
kan leiden tot rule by judges ipv rule of law.
Gevaar: Legitimiteit kan verloren gaan als rechters eigen morele/politieke
overtuiging laat meespelen.
Oplossing: Rechtspraak professionaliseren en zorgvuldig selecteren en
scheiding der machten.
Aanvulling: recht vereist altijd menselijke interpretatie, dus onvermijdbaar.
Kern: Wie oefent macht uit? Regels of mensen?
Week 1: De rol van het strafrecht binnen de democratische staat
Literatuur van deze week:
Tamanaha: On the Rule of Law
Joseph Raz: The Rule of Law and its virtue
Sandrine Berges: How to interpret a philosophical tekst
Begrippen van deze week:
Rule of Law = Iedereen, inclusief de overheid is onderwerpen aan de wet en moet zich
eraan houden.
Rule by Law = Staat gebruikt wetgeving als instrument om te regeren. Maar staan niet
werkelijk onder het recht (China).
Rule by men = Mensen regeren op basis van persoonlijke wil of voorkeur.
Rule by judges = Wetten moeten vaak worden uitgelegd of geïnterpreteerd worden.
Dit geeft rechters de macht om democratische wetten ongeldig te verklaren. Rechters
worden niet gekozen maar benoemd, dus zou de democratie weghalen.
Artikel 1: Brian Z. Tamanaha: On the Rule of Law
Rule of law betekent dat iedereen, inclusief de overheid is onderwerpen aan de wet en zich
eraan moet houden. Hierin wordt een onderscheid gemaakt tussen de formele en substantieel
opvatting.
Formele opvatting = Deze opvatting richt zich op de vorm en procedure van wetten. Hoe
komen wetten tot stand? Deze theorie gaat vooral over de vorm, procedure en
voorspelbaarheid van wetten en niet over de inhoud of rechtvaardigheid. Zijn gericht op
de juiste bronnen van het recht en de juiste vormen van legaliteit.
Substantiële opvatting = Deze opvatting richt zich op de inhoud van de wet. Deze theorie
voegt inhoudelijke eisen toe aan wetten. Hierin zijn drie niveaus: individuele rechten,
menselijke waardigheid/rechtvaardigheid en sociale welzijn.
Rule of law is eigenlijk het tegenovergestelde van absolute vorsten.
De verschillende opvattingen worden onderverdeeld van ‘thin’ naar ‘thick’. Tamanaha heeft
voor deze verschillende opvattingen een schema gemaakt.
Thinner Thicker
, Formal Rule by law: Formal legality: Democracy and
versions De overheid handelt via Wetten moeten algemeen, legality:
wetten, maar zegt niks openbaar en duidelijk zijn. Wetten ontlenen hun
over rechtvaardiging Voorspelbaarheid speelt legitimiteit aan
ervan. Wetten dienen de een grote rol hier. Burgers democratische
macht van de staat, niet kunnen hierdoor gedrag instemmingen van
de beperking ervan plannen. (zegt niets voor burger.
inhoud/rechtvaardiging).
• Vb: China: overheid wordt • Filosofen: Habermas:
hier niet beperkt door de wet. • Filosofen: Hayek, Raz, Fuller
Formele legaliteit zonder
democratie. Raz: Stelt dat racistische staat Habermas: Stelt dat burgers
volledig kan volstaan zolang als soort mede-auteurs zijn
Fuller: Rule of law juist eraan formele eisen wordt moeten bepalen over wetten.
moreel goed, omdat zij voldaan, het is dus vrij Wet is eerlijk als zij via
willekeur beperkt en inhoudsloos. eerlijke, inclusieve
autonomie bevordert. procedures tot stand komen.
Hierdoor kunnen burgers hun (Kan ook discriminerende
eigen leven bepalen. Versterkt wetten door ontstaan)
autonomie
Substantive Individual rights: Right of dignity and Social welfare:
versions Beschermt morele en justice: Rule of Law verplicht
politieke rechten tegen De rechtsstaat moet staat tot het waarborgen
meerderheid staat. Deze menselijke waardigheid van sociale, culturele en
rechten worden erkent en waarborgen, ook tegen economische rechten.
beschermd. meerderheid. Individuele Vrijheid heeft pas
rechten kunnen botsen met betekenis als burgers
• filosofen: Dworkin de wil van de meerderheid. ook materiele
bestaanszekerheid
Dworkin: Individuele rechten • vb.: Duitsland na wo II hebben.
betekent niet alleen dat de
overheid zich houdt aan de
regels, maar ook dat wetten
• Zeer moreel
morele en politieke rechten
van burgers erkennen. Vloeien Kritiek raz: Rule of law kan
voort uit morele gemeenschap niet alles wat wenselijk is
Over sommige omvatten.
onderwerpen bestaat
meningsverschil (abortus) dus
wat weegt zwaarder en is
moreel?
Uitleg voorbeeld met Duitsland na WO II:
Duitsland was tijdens de oorlog een formele rechtsstaat. Waarin wetten correct werden
toegepast, maar ze waren moreel onrechtvaardig. De nazi’s hadden wetten gemaakt die voor
hun volgens formele criteria ‘rechtmatig’ waren, maar eigenlijk geheel onrechtmatig waren.
Daarom koos Duitsland na de WO II voor een substantiële invulling van de rechtsstaat. De
grondwet begon met: (De waardigheid van de mens is onaantastbaar.) Hieruit volgt het recht
op waardigheid en gerechtigheid, de Right of dignity and justice in Tamanaha’s schema. Dit
principe geeft de rechtsstaat een morele kern: wetten zijn alleen legitiem als ze de menselijke
waardigheid respecteren.
, Rule by judges: Rechten zijn vaak niet vanzelfsprekend en verdienen uitleg en toelichting.
Hierdoor moeten ze geïnterpreteerd worden door rechters. Dit geeft rechters de macht om
democratische wetten ongeldig te verklaren. Gaat het dan niet om rule by judges? Bepaalde
waarden staan boven de politiek omdat het grondrechten zijn. Hierdoor krijgen rechters meer
macht dan het parlement. Rechters zijn niet gekozen maar benoemd, daarom rule by judges.
4 strategieën om deze spanning (rule by judges) te verzoenen:
1. Originalisme: Rechters moeten trouw blijven aan oorspronkelijke bedoeling van de
wet
2. Dworkins model: Rechters moeten beslissen op basis van morele principes die uit
gemeenschap voortkomen.
Kritiek hierop = Wat moreel is verschilt van persoon tot persoon
3. Pragmatisme: Rechters moeten meest redelijke beslissing nemen, met goede
argumentatie.
4. Natuurrechtelijke benadering: Rechten zijn objectief en universeel dat voortkomt uit
rede, natuur of moraal.
Kritiek hierop = heeft momenteel weinig draagvlak want in een multiculturele
samenleving bestaat en geen overeenstemming wat deze rechten precies zijn.
Er bestaan drie thema’s van de rule of law
Drie thema’s:
1. Regering beperkt door het recht: De overheid inclusief de vorst en ambtenaren
worden beperkt door het recht. Beperkingen komen voort uit gewoonterecht,
natuurrecht of goddelijke rechten. Rule of law vereist dat de overheid niet boven het
recht staat en dat burgers de overheid ook kan geloven dat dit zo is.
o Vb.: Eedaflegging koning
Kern: Staat gezag boven of onder de wet?
2. Formele legaliteit: Beschouwt rule of law als formeel rechtsbeginsel. Wetten moeten
algemeen, voorspelbaar en openbaar zijn. Burgers moeten toegang hebben tot een
eerlijk proces. Dit zegt echter niks over de inhoud van de wetten. Ze werkt alleen als
burgers weten wat het recht van hun vraagt, die overigens alleen juristen begrijpen.
Anders is dit punt fictie, want wat is voorspelbaar als je er niet eens vanaf weet?
Kern: Hoe moeten wetten worden gevormd en toegepast?
3. Rule of law, not men: Dit houdt de heerschappij van het recht in, niet de mensen. De
gedachte hierachter is dat wetten objectief/rationaal zijn en mensen zijn geneigd tot
passie/vooroordelen.
Probleem: Wetten worden door mensen geïnterpreteerd en toegepast, wat dus
kan leiden tot rule by judges ipv rule of law.
Gevaar: Legitimiteit kan verloren gaan als rechters eigen morele/politieke
overtuiging laat meespelen.
Oplossing: Rechtspraak professionaliseren en zorgvuldig selecteren en
scheiding der machten.
Aanvulling: recht vereist altijd menselijke interpretatie, dus onvermijdbaar.
Kern: Wie oefent macht uit? Regels of mensen?
