Samenvatting deontologische aspecten 2e semester 2e jaar HoGent

DEONTOLOGISCHE ASPECTEN SEMESTER 2
PROLOOG: HET GOEDE DOEN
DEONTOLOGIE?
 een manier van kijken om ethische problemen op te lossen, eerste perspectief

Deontologische aspecten:
 Hoe je moet handelen binnen je beroep
 Richtlijnen over hoe je je moet gedragen
 ‘deon’ = moeten
 Kant = we moeten ons houden aan de categorisch imperatief

Technische & normatieve professionaliteit
 orthopedagogie heeft zeker een normatieve professionaliteit
 technische professionaliteit = de juiste handelingen stellen om je cliënt te
helpen
 onze beroepen zijn niet waardenvrij, we hebben een bepaald doel & richting in
ons beroep
Doe ik de dingen goed? Doe ik de goede dingen?
(technische professionaliteit) (normatieve professionaliteit)
Omgaan met technologische Ethische vragen stellen over (eigen)
ontwikkelingen, interventies: dragen ze bij & op welke
gespreksvaardigheden, kwalitatieve manier aan goede orthopedagogie?
rapportage, omgaan met agressie, …
 metafoor ‘professional als lantaarnpaal of kampvuur’ – samen door het moeras
 Lantaarnpaal = je staat langs een gekende weg, je weet waar je naartoe
wilt en wat de cliënt wilt bereiken (technisch professioneel), je weet de
weg
 Moeras & kampvuur = je wordt soms ook geconfronteerd met ethische
dilemma’s & situaties, waardoor je samen met de cliënt moet zoeken naar
wat de juiste weg is  sociaal-agogisch professioneel
 de ethiek die erachter zit

1. MORAAL EN ETHIEK
ETHIEK = het expliciteren & kritisch
benaderen van morele standpunten &
keuzes, het is de theoretische studie
MORAAL = het geheel van waarden &
van de moraal: een filosofische
normen die richting geven aan ons
discipline die waarde- en
handelen & zin geven aan wat we
normenstelsels onderzoekt & onder
denken & doen
woorden brengt + nagaat welke
argumenten bepaalde keuzes voor dat
goede legimiteren

Het goede doen (integer handelen)
 Integrity is doing the right thing even if no one is watching (C.S. Lewis)
 Als je ooit in de verleiding komt om te zoeken naar goedkeuring van
buitenaf, realiseer je dan dat je je integriteit hebt gecompromitteerd (= in
gevaar gebracht). Als je een getuige nodig hebt, wees die dan zelf
(Epictetus)
 Autonoom (vs. heteronoom) het goede doen
- Autonoom = moeten omdat je het zelf wilt, overtuigd zijn om het goede
te doen

, - Heteronoom = als je iets doet omdat iemand jou het oplegt, moeten
doen voor iemand anders
 Moraal: hoe weten we wat goed is? Wat is ethisch verantwoord?
- Waarden & normen, opvoeding, reacties van anderen, trial and error,
wetten, regels & afspraken
- Moraal = het geheel van waarden en normen die richting geven aan
ons handelen en zin geven aan wat we denken en doen
 waarderende of normatieve uitspraken

Disciplines binnen de moderne ethiek
 Theoretische ethiek bestaat uit:
- Meta-ethiek zoekt naar de fundamenten van de ethiek & bekijkt het
morele taalgebruik & het argumenteren
- Normatieve ethiek zoekt naar theoretische kaders waarbinnen morele
problemen behandeld kunnen worden
 Toegepaste ethiek bekijkt morele problemen binnen specifieke domeinen
 Empirische ethiek betreft disciplines, waarbij concrete waarden & normen
onderzocht worden die gelden in een samenleving of behoren tot het
referentiekader van personen

1.1 DE WISSELBAARHEIDSGEDACHTE
 Principe van gelijkheid
 Verwisselbaarheid = eigen belangen niet meer in gewicht toekent dan de
belangen van anderen
 Eigen rol in een moreel standpunt moet op een of andere manier
verwisselbaar zijn met de rol van anderen
 Eigen belangen hebben niet meer waarde dan die van anderen
(overstijgen egoïsme)
 De verwisselbaarheidsgedachte geeft dus antwoord op de vraag naar de
ethische aanvaardbaarheid van een handeling
 Voorbeeld: verdelen van een taart

Hoe weten we wat goed is…
 Pluralisme binnen samenleving
 Moraliteit (waarden & normen) via socialisatie, trial and error
 Breder dan wetten & regels: invullingen van het goede
 Wetten als tijdelijke morele consensus – wetten kunnen onrechtvaardig zijn
 Onderscheid moraal – ethiek
- Moraal is intuïtief – scheidsrechter is ons geweten (of in de volksmond:
gezond verstand), ethiek is de studie van de morele overwegingen van
mensen

… en wie bepaalt dat?
 Bepalen we dat zelf?
- Als je weet wat goed is, kun je bijna niets anders doen (Aristoteles)
- Gedachte-experiment 1: de vriendelijke buurtmoordenaar met de bijl
- We vinden het principe ‘niet liegen’ belangrijk, maar vullen dit in al
naar gelang de context  subjectieve moraal is wankele basis
 WIE BEPAALT DAN HET GOEDE?
- Oplossing: deontologische code?
- Deontologie als ethisch perspectief – ‘plichtenleer’ (in vb: liegen is
immoreel)
- Gedachte-experiment 2: het trolley-probleem

, 2. DE RECHTVAARDIGHEIDSTHEORIEËN
 tweede perspectief
consequentialisme Deontologie
Een handeling is goed … Een handeling is goed…

… als deze de best mogelijke … als deze vertrekt vanuit de juiste
gevolgen oplevert. intentie (principe)
 ‘goede wil’ (morele plicht)
Een ethische handeling is een  Categorische imperatief
handeling die na afweging meer  Kant
‘goed’ veroorzaakt & iedereen in  Principes die steeds gelden
VS
dezelfde situatie zou dezelfde keuze  Plichtenleer / beginselethie
maken
 The greatest happiness for
the greatest number
 Benthan
 Gevolgen van u handelingen
 Een handeling is goed, hangt
af van de context, context
bepaalt wat goed is

2.1 CONSEQUENTIALISME & DEONTOLOGIE: een verhaal van ‘worden’ &
‘zijn’
 De ingenieur & de rechter
 Het goede of het juiste doen?
 Doctrine van het dubbel effect
 Dominantie deontologisch perspectief
 Het drijfzand van het relativisme & de kale woestijn van het dogmatisme

Kiezen is verliezen…
 Beide theorieën hebben sterktes & zwaktes maar zijn beiden ethisch 
voldoen aan wisselbaarheidsgedachte
 Sterkte consequentialisme: flexibel (hangt af van gevolgen)
 Risico consequentialisme: berekening – ethiek afhankelijk van context (dus
‘relatief’) + geen glazen bok
 Sterkte deontologie: morele intuïtie
 Risico deontologie: dogmatisme & wereldvreemdheid
- Onderscheid handelen & niet-handelen (doctrine van het dubbel effect)
- Bedoelde & voorziene gevolgen – negatieve & positieve plichten
 Midden tussen relativisme & dogmatisme:
- Belang van principes (fundamentele waarden & normen) maar steeds
binnen de context (we moeten rekening houden met de gevolgen)

, 2.1.1 HET GOEDE OF HET JUISTE DOEN?
 Het goede = een moreel positief doel dat we bereiken door ons handelen
 Het juiste = een geheel van regels of morele normen die onze zoektocht
naar het goede mogelijk maken of net binnen de perken houden

2.2 TELEOLOGISCHE OF DEUGDENETHIEK
 derde perspectief
 Handelend persoon = centraal
 Een handeling is goed als deze bijdraagt aan (de vorming van) een goed
persoon – handelen naar best vermgoen
 Synthese: gericht op een betere wereld (consequentialisme) & deugden als
‘juiste’ kwaliteiten
 Belang van praktische wijsheid (leerproces)
 Zorgethiek: feministische kritiek op dominant deontologisch perspectief
 Zorg als basisrecht – principe, maar particulier & relationeel bekijken

Wat hebben we geleerd?
 Gezond verstand is niet genoeg (moraal & ethiek) – normatief aspect van
het beroep vereist ethische reflectie
 Nadruk binnen ethiek op deontologie (geeft duidelijkheid & houvast)
- Het volgen van een code maakt je nog geen goed mens –
deontologische code als instrument
- De letter van de wet & de geest van de wet
- Deontologie als perspectief, naast consequentialisme &
deugdenethiek/zorgethiek
 moreel leren: belang van reflectie & dialoog (ethiek als praktische
wijsheid)

Communicatieve rationaliteit (Habermas)
 Middel om ethische dialoog aan te gaan – opbouwen van argumenten &
tegensprekelijkheid
 Ethische argumenten op een
- Objectief niveau (feiten – consequentialisme) – oriëntatie in de breedte
- Intersubjectief niveau (principes – deontologie) – oriëntatie in de hoogte
- Subjectief niveau (deugden – deugdenethiek) – oriëntatie in de diepte
 Ethische dialoog hanteert deze 3 soorten argumenten door elkaar:
- Wat kan je doen?
(beroeps)positie & rolverwachtingen – belanghebbenden & gevolgen
van handelingen
- Wat moet je doen?
Wat moet & mag je doen (vanuit beroepspositie)? Wat is je mandaat
(waar dien je voor?)
- Wat wil je doen?
Hoe dragen je handelingen bij aan de ontwikkeling van jezelf als ‘goed’
orthopedago(o)g(isch) (begeleider) (authenticiteit – integriteit)

Deontologie ‘plichtenleer’, wat we zouden ‘moeten’ doen – ETHIEK
 BASIS: principes
- Ethische aspecten (h)erkennen: de ‘geest van de wet’
 FOCUS: vertrouwelijkheid
 ‘omgaan met vertrouwelijke gegevens’ – ‘in vertrouwen werken’ –
‘betrouwbaar zijn’
 ‘het volgen van een code, maakt je geen goed mens’