BLOK 5: TECHNOLOGIE EN INNOVATIE
TF = Techniek filosofie
VM = verandermanagement
Inhoudsopgave
K | TG1 | TF: Introductie in techniekfilosofie......................................................................2
Video college I (Rik Wehrens).......................................................................................................2
Video college II – Klassieke techniekfilosofie (Rik Wehrens).........................................................4
Martin Heidegger (1889-1976)........................................................................................................................4
Jacques Ellul (1912 – 1994)..............................................................................................................................5
Video college III – De empirische wending....................................................................................7
Don Ihde (1934 – nu).......................................................................................................................................7
Wiebe Bijker (1951 – nu)...............................................................................................................................10
K | TG2 | VM: Het proces van zorginnovatie.....................................................................12
K | TG3 | TF: Sociologie van verwachtingen.....................................................................14
Kennisclip IV...............................................................................................................................14
Kennisclip V – De retoriek van technologische toekomstvoorspellingen.....................................18
Kennisclip VI – Socio-technical imaginaries.................................................................................19
K | TG4 | VM: Disseminatie, implementatie en inbedding van innovaties.........................21
Diffusion of innovation theory (DOI)...........................................................................................21
Normalization process theory (NPT)...........................................................................................28
K | TG5 | TF: Technologie en ethiek..................................................................................30
Kennisclip VII – de relatie tussen technologie en ethiek..............................................................30
Kennisclip VIII – Technologie en ethiek als ‘gescheiden werelden’?............................................33
Kennisclip IX – De nauwe verwevenheid van technologie en ethiek...........................................36
Beweging 1....................................................................................................................................................36
Beweging 2....................................................................................................................................................37
K | TG6 | VM: Adoptie en acceptatie door de gebruikers..................................................41
TAM en UTAUT...........................................................................................................................41
TAM...............................................................................................................................................................41
UTAUT............................................................................................................................................................43
K | TG10 | VM: De rol van de verandermanager..............................................................44
,K | TG1 | TF: I NTRODUCTIE IN TECHNIEKFILOSOFIE
VIDEO COLLEGE I (RIK WEHRENS)
Als we naar de zorgsector kijken zien we dat daar heel veel aandacht is voor
technologie. Het lijkt erop dat technologische innovaties zich steeds sneller
ontwikkelen. Veel van deze innovaties zorgen voor hooggespannen
verwachtingen.
We verwachten dat dergelijke innovaties een enorme impact gaat hebben op de
zorg en dat de zorg er ook veel beter door gaat worden.
Door alle aandacht voor deze high-tec innovaties die vaak de krantenkoppen
halen, zouden we haast vergeten dat er in de zorg ook veel gebruik wordt
gemaakt van alledaagse technologie.
Als samenleving hebben we een nogal dubbele verhouding met technologie.
Een specifieke belofte die we in de zorg veel zin is die van het idee dat we door
de combinatie van nieuwe data gedreven technologie en genetisch onderzoek
instaat zullen zijn om de zorg perfect op het individu af te stemmen.
Enerzijds zijn we erg optimistisch en doen we verschillende aannames:
• Gelinkt aan vooruitgang het idee dat technologie altijd tot vooruitgang
leidt
• ‘Oplossingsdenken’ (technologische ‘fix’) aanname dat technologie
onze problemen kan oplossen
• Determinisme (we moeten meegaan) aanname dat de technologie zich
toch wel ontwikkeld en dat we alleen als optie hebben om met deze
ontwikkeling mee te gaan.
Maar er zijn ook veel zorgen/vragen/dilemma’s:
- Verlies van menselijke identiteit een culturele angst dat technologie zal
leiden tot een verlies van menselijke autonomie of een verlies van de
menselijke identiteit
o Bekendste en meest gebruikte voorbeeld: opkomst van kunstmatige
intelligentie; wat betekend dat voor ons mensbeeld?
- Culturele angst dat technologie leidt tot massacultuur, conformiteit en een
gestandaardiseerde samenleving
- Technologie leidt tot nieuwe en onvoorziene risico’s en gevaren;
technologie kan de wereld dus onveiliger maken
Zulke angsten over nieuwe technologieën zijn niet alleen iets van deze tijd.
Zowel de bevolking als wetenschappers en filosofen maken zich zorgen over de
effecten van nieuwe technologieën op de mens en op de samenleving.
De rol van techniekfilosofie
Techniekfilosofie: de filosofische discipline die onderzoek doet naar de aard en
betekenis van techniek en de verhouding tussen techniek, mens en samenleving.
,
, VIDEO COLLEGE II – KLASSIEKE TECHNIEKFILOSOFIE (RIK WEHRENS)
De ontwikkeling van techniekfilosofie: de klassieke techniekfilosofie
MARTIN HEIDEGGER (1889-1976)
Heidegger hield zich in zijn filosofische werk vooral bezig met abstracte thema’s.
De leer van hoe dingen in de wereld ‘zijn’, wat hun aard is.
“Overal blijven we aan de techniek geketend, of wij haar nu hartstochtelijk
beamen of afwijzen. Het ergste zijn we aan de techniek overgeleverd, als we
haar als iets neutraals beschouwen”
(Heidegger, M. (1962). De techniek en de ommekeer. Tielt/Utrecht: Lannoo. p.
29).
Dit citaat komt uit zijn werk: de techniek en de ommekeer. Hieruit valt af te
leiden dat Heidegger stelt dat we als mensen gebonden zijn aan technologie. We
kunnen ons er niet van loskoppelen. Het probleem wordt alleen maar groter als
we denken dat technologie neutraal is; een passief instrument.
Centrale begrippen Heidegger:
Heidegger gaat opzoek naar het ‘wezen’ van de techniek, hij noemt dit een
ontologische benadering. Let wel op: het is hem niet te doen om de essentie van
de techniek maar om de zijnswijze van de techniek, dus de specifieke manier
waar op de techniek is.
• Ontologische benadering: op zoek naar het wezen (‘zijnswijze’) van
techniek
Antwoord op deze ontologische vraag:
• De techniek als wijze van ‘ontbergen’ (enframing)
o Specifieke wijze van ‘werkelijkheidsontsluiting’
o ‘Beheersend tegemoet treden’: werkelijkheid als grondstof om te
manipuleren
Heideggers interpretatie van de techniek is dat de techniek gezien moet worden
als een specifieke wijze van werkelijkheidsontsluiting (de specifieke blik die door
technologieën verondersteld wordt)
Heidegger begrijpt techniek als een specifieke manier van het zichtbaar maken
van de werkelijkheid, hij noemt dat een beheersend tegemoet. Daarmee bedoeld
hij dat de werkelijkheid vanuit de blik van de techniek alleen verschijnt als
grondstof om te manipuleren. Hij noemt deze specifieke manier van zichbaar
maken: ontbergen. Door de techniek wordt de wereld op een specifieke manier
tevoorschijn gehaald.
Heidegger maakt in zijn werk een fundamenteel verschil tussen traditionele
en moderne technologie:
• ‘traditioneel ontbergen’ (tevoorschijn brengen) gebruikt het
voorbeeld van een windmolen die een onderdeel van de wereld (de
wind) op een specifieke manier tevoorschijn brengt.
• ‘opvorderend ontbergen’ (tevoorschijn dwingen) (modern) deze
techniek eist iets van de natuur, wil de natuur beheersen.
TF = Techniek filosofie
VM = verandermanagement
Inhoudsopgave
K | TG1 | TF: Introductie in techniekfilosofie......................................................................2
Video college I (Rik Wehrens).......................................................................................................2
Video college II – Klassieke techniekfilosofie (Rik Wehrens).........................................................4
Martin Heidegger (1889-1976)........................................................................................................................4
Jacques Ellul (1912 – 1994)..............................................................................................................................5
Video college III – De empirische wending....................................................................................7
Don Ihde (1934 – nu).......................................................................................................................................7
Wiebe Bijker (1951 – nu)...............................................................................................................................10
K | TG2 | VM: Het proces van zorginnovatie.....................................................................12
K | TG3 | TF: Sociologie van verwachtingen.....................................................................14
Kennisclip IV...............................................................................................................................14
Kennisclip V – De retoriek van technologische toekomstvoorspellingen.....................................18
Kennisclip VI – Socio-technical imaginaries.................................................................................19
K | TG4 | VM: Disseminatie, implementatie en inbedding van innovaties.........................21
Diffusion of innovation theory (DOI)...........................................................................................21
Normalization process theory (NPT)...........................................................................................28
K | TG5 | TF: Technologie en ethiek..................................................................................30
Kennisclip VII – de relatie tussen technologie en ethiek..............................................................30
Kennisclip VIII – Technologie en ethiek als ‘gescheiden werelden’?............................................33
Kennisclip IX – De nauwe verwevenheid van technologie en ethiek...........................................36
Beweging 1....................................................................................................................................................36
Beweging 2....................................................................................................................................................37
K | TG6 | VM: Adoptie en acceptatie door de gebruikers..................................................41
TAM en UTAUT...........................................................................................................................41
TAM...............................................................................................................................................................41
UTAUT............................................................................................................................................................43
K | TG10 | VM: De rol van de verandermanager..............................................................44
,K | TG1 | TF: I NTRODUCTIE IN TECHNIEKFILOSOFIE
VIDEO COLLEGE I (RIK WEHRENS)
Als we naar de zorgsector kijken zien we dat daar heel veel aandacht is voor
technologie. Het lijkt erop dat technologische innovaties zich steeds sneller
ontwikkelen. Veel van deze innovaties zorgen voor hooggespannen
verwachtingen.
We verwachten dat dergelijke innovaties een enorme impact gaat hebben op de
zorg en dat de zorg er ook veel beter door gaat worden.
Door alle aandacht voor deze high-tec innovaties die vaak de krantenkoppen
halen, zouden we haast vergeten dat er in de zorg ook veel gebruik wordt
gemaakt van alledaagse technologie.
Als samenleving hebben we een nogal dubbele verhouding met technologie.
Een specifieke belofte die we in de zorg veel zin is die van het idee dat we door
de combinatie van nieuwe data gedreven technologie en genetisch onderzoek
instaat zullen zijn om de zorg perfect op het individu af te stemmen.
Enerzijds zijn we erg optimistisch en doen we verschillende aannames:
• Gelinkt aan vooruitgang het idee dat technologie altijd tot vooruitgang
leidt
• ‘Oplossingsdenken’ (technologische ‘fix’) aanname dat technologie
onze problemen kan oplossen
• Determinisme (we moeten meegaan) aanname dat de technologie zich
toch wel ontwikkeld en dat we alleen als optie hebben om met deze
ontwikkeling mee te gaan.
Maar er zijn ook veel zorgen/vragen/dilemma’s:
- Verlies van menselijke identiteit een culturele angst dat technologie zal
leiden tot een verlies van menselijke autonomie of een verlies van de
menselijke identiteit
o Bekendste en meest gebruikte voorbeeld: opkomst van kunstmatige
intelligentie; wat betekend dat voor ons mensbeeld?
- Culturele angst dat technologie leidt tot massacultuur, conformiteit en een
gestandaardiseerde samenleving
- Technologie leidt tot nieuwe en onvoorziene risico’s en gevaren;
technologie kan de wereld dus onveiliger maken
Zulke angsten over nieuwe technologieën zijn niet alleen iets van deze tijd.
Zowel de bevolking als wetenschappers en filosofen maken zich zorgen over de
effecten van nieuwe technologieën op de mens en op de samenleving.
De rol van techniekfilosofie
Techniekfilosofie: de filosofische discipline die onderzoek doet naar de aard en
betekenis van techniek en de verhouding tussen techniek, mens en samenleving.
,
, VIDEO COLLEGE II – KLASSIEKE TECHNIEKFILOSOFIE (RIK WEHRENS)
De ontwikkeling van techniekfilosofie: de klassieke techniekfilosofie
MARTIN HEIDEGGER (1889-1976)
Heidegger hield zich in zijn filosofische werk vooral bezig met abstracte thema’s.
De leer van hoe dingen in de wereld ‘zijn’, wat hun aard is.
“Overal blijven we aan de techniek geketend, of wij haar nu hartstochtelijk
beamen of afwijzen. Het ergste zijn we aan de techniek overgeleverd, als we
haar als iets neutraals beschouwen”
(Heidegger, M. (1962). De techniek en de ommekeer. Tielt/Utrecht: Lannoo. p.
29).
Dit citaat komt uit zijn werk: de techniek en de ommekeer. Hieruit valt af te
leiden dat Heidegger stelt dat we als mensen gebonden zijn aan technologie. We
kunnen ons er niet van loskoppelen. Het probleem wordt alleen maar groter als
we denken dat technologie neutraal is; een passief instrument.
Centrale begrippen Heidegger:
Heidegger gaat opzoek naar het ‘wezen’ van de techniek, hij noemt dit een
ontologische benadering. Let wel op: het is hem niet te doen om de essentie van
de techniek maar om de zijnswijze van de techniek, dus de specifieke manier
waar op de techniek is.
• Ontologische benadering: op zoek naar het wezen (‘zijnswijze’) van
techniek
Antwoord op deze ontologische vraag:
• De techniek als wijze van ‘ontbergen’ (enframing)
o Specifieke wijze van ‘werkelijkheidsontsluiting’
o ‘Beheersend tegemoet treden’: werkelijkheid als grondstof om te
manipuleren
Heideggers interpretatie van de techniek is dat de techniek gezien moet worden
als een specifieke wijze van werkelijkheidsontsluiting (de specifieke blik die door
technologieën verondersteld wordt)
Heidegger begrijpt techniek als een specifieke manier van het zichtbaar maken
van de werkelijkheid, hij noemt dat een beheersend tegemoet. Daarmee bedoeld
hij dat de werkelijkheid vanuit de blik van de techniek alleen verschijnt als
grondstof om te manipuleren. Hij noemt deze specifieke manier van zichbaar
maken: ontbergen. Door de techniek wordt de wereld op een specifieke manier
tevoorschijn gehaald.
Heidegger maakt in zijn werk een fundamenteel verschil tussen traditionele
en moderne technologie:
• ‘traditioneel ontbergen’ (tevoorschijn brengen) gebruikt het
voorbeeld van een windmolen die een onderdeel van de wereld (de
wind) op een specifieke manier tevoorschijn brengt.
• ‘opvorderend ontbergen’ (tevoorschijn dwingen) (modern) deze
techniek eist iets van de natuur, wil de natuur beheersen.
