Samenvatting voor het vak Preventie en
Straffen voor 3e jaars criminologie, Universiteit
Leiden, op basis van:
- Hoorcolleges door Jan de Keijser en
Sigrid van Wingerden
- Werkgroepen door Jan de Keijser
- Alle voorgeschreven artikelen
,Inhoud
Week 1: Morele straftheorieën: Legitimering van straf, functies en doelen..........................................2
Wat is straf?....................................................................................................................................... 3
Rechtvaardiging van straf................................................................................................................. 3
Retributivsime................................................................................................................................ 4
Utilitarisme..................................................................................................................................... 7
Hybride modellen........................................................................................................................... 8
Straffen v.s. maatregelen................................................................................................................ 10
13.1 Inleiding................................................................................................................................ 11
13.2 Hoofdstraffen........................................................................................................................ 13
13.3 Bijkomende straffen............................................................................................................. 15
13.4 Maatregelen......................................................................................................................... 16
13.5 Bijzondere sanctieregelingen............................................................................................... 19
13.6. Sanctiemodaliteit................................................................................................................. 19
Week 2: Effectiviteit van straffen en maatregelen..............................................................................19
Effectiviteit...................................................................................................................................... 19
Speciale preventie (individuele afschrikking)..................................................................................20
Onschadelijkmaking..................................................................................................................... 20
Resocialisatie/rehablitatie............................................................................................................ 26
Generale preventie (voor potentiële daders)...................................................................................29
Algemene afschrikking................................................................................................................. 29
Normbevestiging.......................................................................................................................... 30
Week 3: De straftoemetingsbeslissing................................................................................................ 30
Straftoemetingskader...................................................................................................................... 30
Opgelegde straffen....................................................................................................................... 31
De straftoemetingsbeslissing.......................................................................................................... 32
Persoon van de dader................................................................................................................... 33
Persoon van de rechter................................................................................................................ 34
Overige psychologische valkuilen................................................................................................. 35
Risicotaxatie.................................................................................................................................... 36
Opdracht werkgroep..................................................................................................................... 37
Week 4: Resocialisatie........................................................................................................................ 39
Resocialisatie introductie................................................................................................................. 39
Resocialisatie als straf..................................................................................................................... 41
Resocialisatie tijdens detentie......................................................................................................... 42
Resocialisatie na detentie................................................................................................................ 46
Nieuwe v.i-regels.......................................................................................................................... 46
Resocialisatie door nazorgorganisaties............................................................................................ 49
1
, Ongelijkheid door opsluiting............................................................................................................ 50
Week 5: De publieke opinie................................................................................................................ 51
Populisme en publieke opinie.......................................................................................................... 52
Punitiviteitskloof.............................................................................................................................. 53
Buitenlandse kloof........................................................................................................................ 55
Legitimiteit van het strafrechtsysteem............................................................................................ 55
Nieuwe v.i. onderzoek..................................................................................................................... 57
Oefen tentamen.................................................................................................................................. 58
WEEK 1: MORELE STRAFTHEORIEËN: LEGITIMERING VAN STRAF, FUNCTIES EN
DOELEN
De Keijser, J.W. (2004). Doelen van straf: Morele theorieën als grondslag voor een legitieme
strafrechtspleging. In B. Van Stokkom (Ed.), Straf en herstel: Ethische reflecties over
sanctiedoeleinden (pp. 43-65). Den Haag: Boom Juridische Uitgevers.
2
, Von Hirsch, A. (2009). Proportionate sentences: A desert perspective. In A. Von Hirsch, A.
Ashworth & J. Roberts (Eds.), Principled sentencing: Readings on theory and policy (3rd ed.,
pp. 115-125). Portland: Hart Publishing.
Kronenberg, M.J., & De Wilde, B. (2024). Straffen en Maatregelen. In M.J. Kronenberg & B. de
Wilde, Grondtrekken van het Nederlandse Strafrecht (10de druk, pp. 303-322 en 327-328).
Deventer: Kluwer
WAT IS STRAF?
Men vindt straf vanzelfsprekend: als iemand een misdaad pleegt, moet hij straf krijgen. Met dit idee
zijn we opgevoed. Indien er geen straf volgt, wordt men boos en eist men een rechtvaardiging
waarom er geen straf is opgelegd, of is er zelfs sprake van eigenrichting (=recht in eigen handen
nemen). In allerlei domeinen wordt er over straf gesproken (gezin, school, werk), maar hier gaat het
om het domein strafrecht. Als de rechtvaardiging voor straffen niet coherent is of verschilt, zorgt dit
voor willekeur en verliest strafrechtelijk systeem draagvalk, vertrouwen en geloofwaardigheid.
Gemeenschappelijke elementen in de meest gangbare definities van straf in het strafrechtdomein:
Leed/deprivatie: iets wat onaangenaam wordt gevonden bij degene die het krijgt
Volgt op een overtreding van een rechtsregel
Opzettelijk opgelegd en ook bedoeld als straf door mensen die het opleggen
Mensen die de straffen opleggen, hebben het formele recht om dat te doen (rechter/jury)
Landelijk overleg vakinhoud strafrecht (LOVS): oriëntatiepunten voor straftoemeting en afspraken,
bijv. voor een lichtere straf komen in aanmerking:
- Gering aandeel verdachte
- Provocatie/verleiding door slachtoffer
- Korte periode/duur of lage frequentie
- Strafuitsluitingsgrond
- Verdachte zelf ook letsel/schade -> onlangs toegevoegd, raar element. Rechters gaan hier in
praktijk verstandig mee om. Uit een voorbeeld blijkt bijvoorbeeld dat het al hebben bereikt
van een strafdoel als vergelding bij een beroemde rapper slechts wordt meegenomen als
strafkorting, niet als factor voor het wel/niet opleggen van de straf.
Straf is een als zodanig bedoeld door de overheid toegebrachte leed op grond van een in het
strafwetboek als delict omschreven normschending.
Kern: bedoelde/intentionele leedtoevoeging. Je brengt dus expres iemand iets toe wat
onaangenaam is.
RECHTVAARDIGING VAN STRAF
Straf is problematisch en dus is er een rechtvaardiging nodig: straf doet pijn en we leggen het expres
op. Waarom voegen we leed toe en niet een andere reactie? -> fundamentele en coherente
rechtvaardiging nodig!
H.L.A. Hart: 2 regels voor de vraag hoe we straf kunnen rechtvaardigen:
- General justification: vraag naar algemene rechtvaardiging van straf, waarom moeten we
straffen opleggen/leed toevoegen als reactie op criminaliteit en niet op een andere manier
optreden? Als het antwoord ja is, komt de 2e vraag aan bod
- Rules for allocation: wie, wat voor en hoeveel straf? Dit is een specificatie na de algemene
rechtvaardiging.
Rechtvaardigingen komen vanuit 2 hoofdstromingen : retributivisme en utilitarisme.
3
, RETRIBUTIVSIME
Ook wel vergeldingstheorie, absolute theorie of just desert theory genoemd.
- Dit is een deontologische theorie=benadering waarin iets gerechtvaardigd wordt doordat
het intrinsiek goed zou zijn, zonder te verwijzen naar wat er bijv. in de toekomst mee bereikt
zou kunnen worden.
- Straf is verdiend leed (just desert) en daarmee intrinsiek goed
- Retrospectief; terug in de tijd kijken, niet naar toekomst. Rechtvaardigen door het te
verankeren in het verleden (het misdrijf: ernst ervan en mate van schuld en verwijtbaarheid
van dader)
2 varianten:
1. Negatief retributivisme=straffen moet niet, maar als je straft gelden er 2 regels:
- Alleen schuldigen komen in aanmerking voor een straf
- Een schuldige kan niet zwaarder gestraft worden dan wat evenredig is aan de ernst
van misdrijf en mate van verwijtbaarheid van de schuldige (proportionaliteit)
- Geen general jusficiation, maar slechts limiterende (negatief) werking als je straf,
zowel onderaan (alleen schuldigen) als bovenaan (proportioneel)
- Zie je in alle vormen van retributivisme nog terug
2. Positief retributivisme (Kant)=straf heeft een intrinsieke morele waarde. Straf is een
categorisch imperatief: morele plicht, omdat mensen rationele wezens zijn die in staat zijn
tot moreel begrip. Het is onze taak om hen hierop aan te spreken als ze een misdaad begaan.
- Lex talionis: iemand precies zo straffen dat het reflecteert wat de schuldige heeft
aangedaan
- Je komt het niet meer tegen in de hedendaagse rechtsfilosofie omdat het een extreme
variant is
Categorisch imperatief is geen algemene rechtvaardiging, want waarom eer je iemand als rationeel
wezen door iemand pijn te doen met leed? Waarom leed toevoegen nodig is, beantwoordt Kant niet.
Kant heeft wel een blijvende invloed gehad:
- Mens is rationeel en moreel wezen dat in staat is tot moreel begrip
- Mens mag daarom nooit als middel worden aangewend voor een toekomstig (collectief) doel,
dan respecteer je het zijn van een moreel wezen niet
General justification (retributivistsiche algemene rechtvaardigingen):
- Intuïtionisme=we hebben allemaal de intuïtie dat iemand die een misdaad pleegt een straf
verdient.
o De vraag is of deze intuïtie niet eerder wraak is in plaats van straf.
o Waar komt dit gevoel vandaan?
- Herstellen van metafysische balans in de samenleving: met straf herstellen we een morele
balans die verstoord is in de samenleving. Hegel: we annuleren de misdaad om het recht te
herstellen. In praktijk heeft dit minder betekenis (ernstige delicten kunnen niet echt
geannuleerd worden), meer in het hoofd van de rechtsfilosofen.
- Oneigenlijk verkregen voordeel ontnemen met straf: iets gestolen, met straf ontnemen.
o Waarom moet dit met leed gepaard gaan? Kan bijv. ook gewoon terug geven of
betalen bij diefstal
o Veel delicten zijn niet kwanitficeerbaar hoeveel voordeel dader heeft gehad
Von Hirsch: grondlegger van moderne variant van retributivisme. Waarom straf in plaats van balans
herstellen met iets dat niet het morele stigma heeft dat straf wel met zich meebrengt?
4
Straffen voor 3e jaars criminologie, Universiteit
Leiden, op basis van:
- Hoorcolleges door Jan de Keijser en
Sigrid van Wingerden
- Werkgroepen door Jan de Keijser
- Alle voorgeschreven artikelen
,Inhoud
Week 1: Morele straftheorieën: Legitimering van straf, functies en doelen..........................................2
Wat is straf?....................................................................................................................................... 3
Rechtvaardiging van straf................................................................................................................. 3
Retributivsime................................................................................................................................ 4
Utilitarisme..................................................................................................................................... 7
Hybride modellen........................................................................................................................... 8
Straffen v.s. maatregelen................................................................................................................ 10
13.1 Inleiding................................................................................................................................ 11
13.2 Hoofdstraffen........................................................................................................................ 13
13.3 Bijkomende straffen............................................................................................................. 15
13.4 Maatregelen......................................................................................................................... 16
13.5 Bijzondere sanctieregelingen............................................................................................... 19
13.6. Sanctiemodaliteit................................................................................................................. 19
Week 2: Effectiviteit van straffen en maatregelen..............................................................................19
Effectiviteit...................................................................................................................................... 19
Speciale preventie (individuele afschrikking)..................................................................................20
Onschadelijkmaking..................................................................................................................... 20
Resocialisatie/rehablitatie............................................................................................................ 26
Generale preventie (voor potentiële daders)...................................................................................29
Algemene afschrikking................................................................................................................. 29
Normbevestiging.......................................................................................................................... 30
Week 3: De straftoemetingsbeslissing................................................................................................ 30
Straftoemetingskader...................................................................................................................... 30
Opgelegde straffen....................................................................................................................... 31
De straftoemetingsbeslissing.......................................................................................................... 32
Persoon van de dader................................................................................................................... 33
Persoon van de rechter................................................................................................................ 34
Overige psychologische valkuilen................................................................................................. 35
Risicotaxatie.................................................................................................................................... 36
Opdracht werkgroep..................................................................................................................... 37
Week 4: Resocialisatie........................................................................................................................ 39
Resocialisatie introductie................................................................................................................. 39
Resocialisatie als straf..................................................................................................................... 41
Resocialisatie tijdens detentie......................................................................................................... 42
Resocialisatie na detentie................................................................................................................ 46
Nieuwe v.i-regels.......................................................................................................................... 46
Resocialisatie door nazorgorganisaties............................................................................................ 49
1
, Ongelijkheid door opsluiting............................................................................................................ 50
Week 5: De publieke opinie................................................................................................................ 51
Populisme en publieke opinie.......................................................................................................... 52
Punitiviteitskloof.............................................................................................................................. 53
Buitenlandse kloof........................................................................................................................ 55
Legitimiteit van het strafrechtsysteem............................................................................................ 55
Nieuwe v.i. onderzoek..................................................................................................................... 57
Oefen tentamen.................................................................................................................................. 58
WEEK 1: MORELE STRAFTHEORIEËN: LEGITIMERING VAN STRAF, FUNCTIES EN
DOELEN
De Keijser, J.W. (2004). Doelen van straf: Morele theorieën als grondslag voor een legitieme
strafrechtspleging. In B. Van Stokkom (Ed.), Straf en herstel: Ethische reflecties over
sanctiedoeleinden (pp. 43-65). Den Haag: Boom Juridische Uitgevers.
2
, Von Hirsch, A. (2009). Proportionate sentences: A desert perspective. In A. Von Hirsch, A.
Ashworth & J. Roberts (Eds.), Principled sentencing: Readings on theory and policy (3rd ed.,
pp. 115-125). Portland: Hart Publishing.
Kronenberg, M.J., & De Wilde, B. (2024). Straffen en Maatregelen. In M.J. Kronenberg & B. de
Wilde, Grondtrekken van het Nederlandse Strafrecht (10de druk, pp. 303-322 en 327-328).
Deventer: Kluwer
WAT IS STRAF?
Men vindt straf vanzelfsprekend: als iemand een misdaad pleegt, moet hij straf krijgen. Met dit idee
zijn we opgevoed. Indien er geen straf volgt, wordt men boos en eist men een rechtvaardiging
waarom er geen straf is opgelegd, of is er zelfs sprake van eigenrichting (=recht in eigen handen
nemen). In allerlei domeinen wordt er over straf gesproken (gezin, school, werk), maar hier gaat het
om het domein strafrecht. Als de rechtvaardiging voor straffen niet coherent is of verschilt, zorgt dit
voor willekeur en verliest strafrechtelijk systeem draagvalk, vertrouwen en geloofwaardigheid.
Gemeenschappelijke elementen in de meest gangbare definities van straf in het strafrechtdomein:
Leed/deprivatie: iets wat onaangenaam wordt gevonden bij degene die het krijgt
Volgt op een overtreding van een rechtsregel
Opzettelijk opgelegd en ook bedoeld als straf door mensen die het opleggen
Mensen die de straffen opleggen, hebben het formele recht om dat te doen (rechter/jury)
Landelijk overleg vakinhoud strafrecht (LOVS): oriëntatiepunten voor straftoemeting en afspraken,
bijv. voor een lichtere straf komen in aanmerking:
- Gering aandeel verdachte
- Provocatie/verleiding door slachtoffer
- Korte periode/duur of lage frequentie
- Strafuitsluitingsgrond
- Verdachte zelf ook letsel/schade -> onlangs toegevoegd, raar element. Rechters gaan hier in
praktijk verstandig mee om. Uit een voorbeeld blijkt bijvoorbeeld dat het al hebben bereikt
van een strafdoel als vergelding bij een beroemde rapper slechts wordt meegenomen als
strafkorting, niet als factor voor het wel/niet opleggen van de straf.
Straf is een als zodanig bedoeld door de overheid toegebrachte leed op grond van een in het
strafwetboek als delict omschreven normschending.
Kern: bedoelde/intentionele leedtoevoeging. Je brengt dus expres iemand iets toe wat
onaangenaam is.
RECHTVAARDIGING VAN STRAF
Straf is problematisch en dus is er een rechtvaardiging nodig: straf doet pijn en we leggen het expres
op. Waarom voegen we leed toe en niet een andere reactie? -> fundamentele en coherente
rechtvaardiging nodig!
H.L.A. Hart: 2 regels voor de vraag hoe we straf kunnen rechtvaardigen:
- General justification: vraag naar algemene rechtvaardiging van straf, waarom moeten we
straffen opleggen/leed toevoegen als reactie op criminaliteit en niet op een andere manier
optreden? Als het antwoord ja is, komt de 2e vraag aan bod
- Rules for allocation: wie, wat voor en hoeveel straf? Dit is een specificatie na de algemene
rechtvaardiging.
Rechtvaardigingen komen vanuit 2 hoofdstromingen : retributivisme en utilitarisme.
3
, RETRIBUTIVSIME
Ook wel vergeldingstheorie, absolute theorie of just desert theory genoemd.
- Dit is een deontologische theorie=benadering waarin iets gerechtvaardigd wordt doordat
het intrinsiek goed zou zijn, zonder te verwijzen naar wat er bijv. in de toekomst mee bereikt
zou kunnen worden.
- Straf is verdiend leed (just desert) en daarmee intrinsiek goed
- Retrospectief; terug in de tijd kijken, niet naar toekomst. Rechtvaardigen door het te
verankeren in het verleden (het misdrijf: ernst ervan en mate van schuld en verwijtbaarheid
van dader)
2 varianten:
1. Negatief retributivisme=straffen moet niet, maar als je straft gelden er 2 regels:
- Alleen schuldigen komen in aanmerking voor een straf
- Een schuldige kan niet zwaarder gestraft worden dan wat evenredig is aan de ernst
van misdrijf en mate van verwijtbaarheid van de schuldige (proportionaliteit)
- Geen general jusficiation, maar slechts limiterende (negatief) werking als je straf,
zowel onderaan (alleen schuldigen) als bovenaan (proportioneel)
- Zie je in alle vormen van retributivisme nog terug
2. Positief retributivisme (Kant)=straf heeft een intrinsieke morele waarde. Straf is een
categorisch imperatief: morele plicht, omdat mensen rationele wezens zijn die in staat zijn
tot moreel begrip. Het is onze taak om hen hierop aan te spreken als ze een misdaad begaan.
- Lex talionis: iemand precies zo straffen dat het reflecteert wat de schuldige heeft
aangedaan
- Je komt het niet meer tegen in de hedendaagse rechtsfilosofie omdat het een extreme
variant is
Categorisch imperatief is geen algemene rechtvaardiging, want waarom eer je iemand als rationeel
wezen door iemand pijn te doen met leed? Waarom leed toevoegen nodig is, beantwoordt Kant niet.
Kant heeft wel een blijvende invloed gehad:
- Mens is rationeel en moreel wezen dat in staat is tot moreel begrip
- Mens mag daarom nooit als middel worden aangewend voor een toekomstig (collectief) doel,
dan respecteer je het zijn van een moreel wezen niet
General justification (retributivistsiche algemene rechtvaardigingen):
- Intuïtionisme=we hebben allemaal de intuïtie dat iemand die een misdaad pleegt een straf
verdient.
o De vraag is of deze intuïtie niet eerder wraak is in plaats van straf.
o Waar komt dit gevoel vandaan?
- Herstellen van metafysische balans in de samenleving: met straf herstellen we een morele
balans die verstoord is in de samenleving. Hegel: we annuleren de misdaad om het recht te
herstellen. In praktijk heeft dit minder betekenis (ernstige delicten kunnen niet echt
geannuleerd worden), meer in het hoofd van de rechtsfilosofen.
- Oneigenlijk verkregen voordeel ontnemen met straf: iets gestolen, met straf ontnemen.
o Waarom moet dit met leed gepaard gaan? Kan bijv. ook gewoon terug geven of
betalen bij diefstal
o Veel delicten zijn niet kwanitficeerbaar hoeveel voordeel dader heeft gehad
Von Hirsch: grondlegger van moderne variant van retributivisme. Waarom straf in plaats van balans
herstellen met iets dat niet het morele stigma heeft dat straf wel met zich meebrengt?
4
