Tachtig jaar oorlog
Het einde van de burgeroorlog, 1600-1621
Oorlogsmoeheid - Geldtekorten aan beide kanten.
- Aartshertog is sterk voor de vrede.
- In 1607 gaat Filips III bankroet.
Onderhandelingen - 1606 informele onderhandelingen, met veel Europese inbreng.
1606-1607 - Franse positie essentieel. Hendrik IV is eerst protestant, maar wordt later
katholiek om monarch te kunnen worden.
- Maart 1607: staak-het-vuren voor 8 maanden.
- Veel verdeeldheid in beide kampen.
3 scenario’s 1. Republiek vecht samen met Frankrijk, met opgave soevereiniteit.
2. Hereniging Noord en Zuid, maar onder wiens leiding?
3. Vrede of Bestand met erkenning status quo.
Propaganda Noord - Nederlanden horen bij elkaar.
- Zuiderlingen zuchten onder het juk van de Spanjaard, het is slecht om
onder het Habsburgse regime te leven.
- Er zijn gespanjoliseerden in het zuiden: zij zijn verspaanst en eigenlijk
geen Nederlander meer.
- Overheerste Nederlanden & vrijvechtende Nederlanden.
Zuid - Aartshertogen zijn natuurlijke vorsten.
- Houden van ‘hun’ Nederlanden.
- Noorderlingen misleidt door Hollanders (geuzen, rebellen, protestanten).
Pamflettenstrijd in Vooral ter verdediging van economische belangen, maar met niet-economische
de Republiek argumenten. Vaak geschreven door ballingen.
- Spanjaarden houden zich niet aan hun beloften.
- Spanjaarden streven naar slavernij (indianen en Alva in Naarden).
Strijdpunten 1. Soevereiniteitserkenning
2. Aziatische en Amerikaanse handel: in ruil voor vrede mag de Republiek hier geen
handel meer drijven.
3. Godsdienstvrijheid katholieken in Republiek: Noorden wil dit niet, zij willen
geloofs-kwestie zelf bepalen.
4. Handelsblokkade Antwerpen: noorderlingen hebben hier belang bij, zuiden niet.
5. Noorden gaat niet eisen dat protestantisme in het zuiden toegestaan moet
worden.
Naar een Bestand Op 4 mei 1607 wordt een staak-het-vuren overeengekomen. Filips III geeft Albrecht het
recht om te onderhandelen. In 1608 adviseert Jeanin een Bestand i.p.v. een vrede.
Maurits, Amsterdam, Zeeland en Filips III zijn tegen, maar Staten-Generaal en Madrid
gaan geleidelijk overstag.
- Katholicisme mat in de grensstreken van de Republiek.
- VOC blijft, WIC niet.
- Schelde blokkade onduidelijke afspraken.
Afspraken Bestand 1. Geen oorlogsonderhandelingen en contributies geven.
2. Regeling voor bezittingen over grenzen.
3. Noord-Nederlanders worden in zuidelijke Nederlanden behandeld als ‘Engelsen’.
Het zijn ketters, maar mogen hier komen om te handelen.
Bestandstwisten Een conflict tussen Johan van Oldenbarnevelt en Maurits van Oranje over de
predestinatieleer. Oldenbarnevelt en Holland steunen de remonstranten (Arminianen) en
Maurits kiest de kant van de contraremonstranten (Gomaristen).
Wat heeft dit te - Bestand is gemaakt door Oldenbarnevelt, Maurits gelooft er niet in.
maken met het - Tegenstellingen noord en zuid nog verder verhard.
Bestand? - Grotere oorlogsbereidheid vanaf 1621.
- Ontstaan canon van opstand krijgt een ideologisch gewicht.
- Uiteenlopende belangen uit regio’s.
Een Europese oorlog, 1621-1632
Politieke situatie - Maurits is zeer dominant.
Republiek 1618-1625 - Politieke zuivering van aanhangers Oldenbarnevelt en remonstranten.
- Economische malaise en pestepidemieën.
Politieke situatie Spanje - Vanaf 1618 zijn de haviken aan de macht.
- Albrecht hoopte keizer te worden in Oostenrijke gebieden.
Gaspar de Guzmán y - Filips IV ligt sterk onder zijn invloed (is nog maar 16 wanneer hij koning
, Pimental – El Conde- wordt).
Doque Olivares - Bezorgd over verval van Spanje. Reputatie denken staat centraal.
- Groot voorstander van voortzetten van de oorlog tegen de Republiek.
- Hooghouden van de reputatie van Filips IV.
Keurvorst Frederik V - Neef van Maurits (en calvinist).
van de Palts - Accepteert kroon in Bohemen (krijgt alleen geen protestantse steun).
Katholieke reactie hierop - Aartshertog Ferdinand tot keizer gekozen (1618). = DERTIGJARIGE
- Alliantie met beieren, Spaans Habsburgs en OORLOG
keurvorsten.
- Habsburgse troepen bezetten Palts.
- Frederik V verslagen bij Witte Berg in 1620
Politieke situatie - In 1621 overlijdt Albrecht, Filips IV neemt de facto macht over.
zuidelijke Nederlanden - 1621-1633 wordt Isabella de landvoogdes.
- Daarna adviseren Aytona en kardinaal infant Ferdinand van Oostenrijk
Isabella.
- Isabella wordt nog religieuzer (vrome weduwe positie).
Oorlog en het zuiden? - Landvoogden willen vrede, maar Madrid blijft tegen vrede.
- Landoorlog na 1624 vooral defensief (er is geen geld voor offensief).
- Staten betalen trouw, vanwege toename van Frans gevaar.
Een nieuwe Spaanse - Op land defensief, op zee aanvallend.
strategie - Economisch oorlogvoering via aanvallen op koopvaardijschepen, embargo’s
en gecontroleerd door de Almirantazgos (die controleren of er spullen tussen
de lading zitten die uit de Republiek komen).
Stadhouder Frederik - Ervaren veldheer, religieus gematigd en heeft dynastieke ambities.
Hendrik (1625-1647) - Maurits had veel onwettige kinderen en had geen erfgenamen. Akkoord
tussen Willem Lodewijk, Maurits en Frederik Hendrik dat de langstlevende
het wel zou regelen.
Zilvervloot - 1628 veroverd door Piet Hein.
- Geld voor de verovering van Den Bosch in 1629.
- Meer ruimte om positie van Oranjes in het zonnetje te zetten.
- Terugkijken naar begin jaren in het conflict in de kunst.
- Geen directe winst voor de Republiek.
Spanje in nog een - Spaans-Frans conflict over de opvolging van de territoria in Italië.
oorlog - Paus steunt Frankrijk.
- Alle Habsburgse aandacht naar Italië, dus kans op overwinning Republiek
verkeken
1632 - Frederik Hendrik is aanvankelijk voor vrede.
vredesonderhandelingen - Opstandige edelen in het zuiden moeten opgehitst worden voor vrede.
- Isabella en Aytona roepen Staten-Generaal bijeen.
Heftige oppositie in de - Door ‘contraremonstrantse’ steden.
Republiek - Deels vanwege handelsbelangen.
- Vanwege ideologische associaties.
Wereldoorlog
Gedeeld Officieel doel in de Nieuwe Wereld is bekering, maar in de praktijk ontstaat er steeds
slachtofferschap verdere uitbuiting en gedwongen arbeid. Leidt in Castilië tot discussies over rechten en
plichten van indianen. Indianen bevrijden wordt het verhaal van de Republiek tegen de
Spanjaarden. Dit is dan ook het gedachtegoed rondom de oprichting van de WIC.
Bartholomé de las - Voert campagne tegen de slechte behandeling van de Indios.
Casas - Houdt echte bekering tegen als zij christendom associëren met wreedheid.
- Wordt door vijanden van Habsburgs opgepikt als bewijs voor Spaanse wreedheid.
- De las Casas vertaald in 1578 voor propaganda.
Verdrag van Bevestiging van de pauselijke verdeling van de wereld tussen Castilië en Portugal. En
Tordesillas 1494 niemand anders mag hier heen. Tussen 1580 en 1640 is de Spaanse kroon ook kroon van
Portugal, en wordt het een ‘rijk dat nooit onder gaat’. In 1600 ontstaat er echter een
revolutie in Noord-Europa en maken de uitspraken van de paus hier geen indruk meer.
VOC een unieke - Nederlanders gaan samenwerken met handel in Azië i.p.v. elkaar concurreren.
onderneming - Monopolie op handel tussen Kaap de Goede Hoop en Kaap Hoorn.
- Krijgt soevereine rechten om handel en diplomatie te bedrijven.
- Wordt onderdeel van de oorlogsinspanningen en wordt door de Unie gesteund.
- Aanvankelijk betaald door aandeelhouders, later door subsidies.
Hugo Grotius, Nederlanders nemen in 1603 een Portugees schip in beslag. Met het idee dat de
Mare Liberum Portugezen onrechtmatig de zee hebben geclaimd, want de zeeën zijn vrij. Theoretische
Het einde van de burgeroorlog, 1600-1621
Oorlogsmoeheid - Geldtekorten aan beide kanten.
- Aartshertog is sterk voor de vrede.
- In 1607 gaat Filips III bankroet.
Onderhandelingen - 1606 informele onderhandelingen, met veel Europese inbreng.
1606-1607 - Franse positie essentieel. Hendrik IV is eerst protestant, maar wordt later
katholiek om monarch te kunnen worden.
- Maart 1607: staak-het-vuren voor 8 maanden.
- Veel verdeeldheid in beide kampen.
3 scenario’s 1. Republiek vecht samen met Frankrijk, met opgave soevereiniteit.
2. Hereniging Noord en Zuid, maar onder wiens leiding?
3. Vrede of Bestand met erkenning status quo.
Propaganda Noord - Nederlanden horen bij elkaar.
- Zuiderlingen zuchten onder het juk van de Spanjaard, het is slecht om
onder het Habsburgse regime te leven.
- Er zijn gespanjoliseerden in het zuiden: zij zijn verspaanst en eigenlijk
geen Nederlander meer.
- Overheerste Nederlanden & vrijvechtende Nederlanden.
Zuid - Aartshertogen zijn natuurlijke vorsten.
- Houden van ‘hun’ Nederlanden.
- Noorderlingen misleidt door Hollanders (geuzen, rebellen, protestanten).
Pamflettenstrijd in Vooral ter verdediging van economische belangen, maar met niet-economische
de Republiek argumenten. Vaak geschreven door ballingen.
- Spanjaarden houden zich niet aan hun beloften.
- Spanjaarden streven naar slavernij (indianen en Alva in Naarden).
Strijdpunten 1. Soevereiniteitserkenning
2. Aziatische en Amerikaanse handel: in ruil voor vrede mag de Republiek hier geen
handel meer drijven.
3. Godsdienstvrijheid katholieken in Republiek: Noorden wil dit niet, zij willen
geloofs-kwestie zelf bepalen.
4. Handelsblokkade Antwerpen: noorderlingen hebben hier belang bij, zuiden niet.
5. Noorden gaat niet eisen dat protestantisme in het zuiden toegestaan moet
worden.
Naar een Bestand Op 4 mei 1607 wordt een staak-het-vuren overeengekomen. Filips III geeft Albrecht het
recht om te onderhandelen. In 1608 adviseert Jeanin een Bestand i.p.v. een vrede.
Maurits, Amsterdam, Zeeland en Filips III zijn tegen, maar Staten-Generaal en Madrid
gaan geleidelijk overstag.
- Katholicisme mat in de grensstreken van de Republiek.
- VOC blijft, WIC niet.
- Schelde blokkade onduidelijke afspraken.
Afspraken Bestand 1. Geen oorlogsonderhandelingen en contributies geven.
2. Regeling voor bezittingen over grenzen.
3. Noord-Nederlanders worden in zuidelijke Nederlanden behandeld als ‘Engelsen’.
Het zijn ketters, maar mogen hier komen om te handelen.
Bestandstwisten Een conflict tussen Johan van Oldenbarnevelt en Maurits van Oranje over de
predestinatieleer. Oldenbarnevelt en Holland steunen de remonstranten (Arminianen) en
Maurits kiest de kant van de contraremonstranten (Gomaristen).
Wat heeft dit te - Bestand is gemaakt door Oldenbarnevelt, Maurits gelooft er niet in.
maken met het - Tegenstellingen noord en zuid nog verder verhard.
Bestand? - Grotere oorlogsbereidheid vanaf 1621.
- Ontstaan canon van opstand krijgt een ideologisch gewicht.
- Uiteenlopende belangen uit regio’s.
Een Europese oorlog, 1621-1632
Politieke situatie - Maurits is zeer dominant.
Republiek 1618-1625 - Politieke zuivering van aanhangers Oldenbarnevelt en remonstranten.
- Economische malaise en pestepidemieën.
Politieke situatie Spanje - Vanaf 1618 zijn de haviken aan de macht.
- Albrecht hoopte keizer te worden in Oostenrijke gebieden.
Gaspar de Guzmán y - Filips IV ligt sterk onder zijn invloed (is nog maar 16 wanneer hij koning
, Pimental – El Conde- wordt).
Doque Olivares - Bezorgd over verval van Spanje. Reputatie denken staat centraal.
- Groot voorstander van voortzetten van de oorlog tegen de Republiek.
- Hooghouden van de reputatie van Filips IV.
Keurvorst Frederik V - Neef van Maurits (en calvinist).
van de Palts - Accepteert kroon in Bohemen (krijgt alleen geen protestantse steun).
Katholieke reactie hierop - Aartshertog Ferdinand tot keizer gekozen (1618). = DERTIGJARIGE
- Alliantie met beieren, Spaans Habsburgs en OORLOG
keurvorsten.
- Habsburgse troepen bezetten Palts.
- Frederik V verslagen bij Witte Berg in 1620
Politieke situatie - In 1621 overlijdt Albrecht, Filips IV neemt de facto macht over.
zuidelijke Nederlanden - 1621-1633 wordt Isabella de landvoogdes.
- Daarna adviseren Aytona en kardinaal infant Ferdinand van Oostenrijk
Isabella.
- Isabella wordt nog religieuzer (vrome weduwe positie).
Oorlog en het zuiden? - Landvoogden willen vrede, maar Madrid blijft tegen vrede.
- Landoorlog na 1624 vooral defensief (er is geen geld voor offensief).
- Staten betalen trouw, vanwege toename van Frans gevaar.
Een nieuwe Spaanse - Op land defensief, op zee aanvallend.
strategie - Economisch oorlogvoering via aanvallen op koopvaardijschepen, embargo’s
en gecontroleerd door de Almirantazgos (die controleren of er spullen tussen
de lading zitten die uit de Republiek komen).
Stadhouder Frederik - Ervaren veldheer, religieus gematigd en heeft dynastieke ambities.
Hendrik (1625-1647) - Maurits had veel onwettige kinderen en had geen erfgenamen. Akkoord
tussen Willem Lodewijk, Maurits en Frederik Hendrik dat de langstlevende
het wel zou regelen.
Zilvervloot - 1628 veroverd door Piet Hein.
- Geld voor de verovering van Den Bosch in 1629.
- Meer ruimte om positie van Oranjes in het zonnetje te zetten.
- Terugkijken naar begin jaren in het conflict in de kunst.
- Geen directe winst voor de Republiek.
Spanje in nog een - Spaans-Frans conflict over de opvolging van de territoria in Italië.
oorlog - Paus steunt Frankrijk.
- Alle Habsburgse aandacht naar Italië, dus kans op overwinning Republiek
verkeken
1632 - Frederik Hendrik is aanvankelijk voor vrede.
vredesonderhandelingen - Opstandige edelen in het zuiden moeten opgehitst worden voor vrede.
- Isabella en Aytona roepen Staten-Generaal bijeen.
Heftige oppositie in de - Door ‘contraremonstrantse’ steden.
Republiek - Deels vanwege handelsbelangen.
- Vanwege ideologische associaties.
Wereldoorlog
Gedeeld Officieel doel in de Nieuwe Wereld is bekering, maar in de praktijk ontstaat er steeds
slachtofferschap verdere uitbuiting en gedwongen arbeid. Leidt in Castilië tot discussies over rechten en
plichten van indianen. Indianen bevrijden wordt het verhaal van de Republiek tegen de
Spanjaarden. Dit is dan ook het gedachtegoed rondom de oprichting van de WIC.
Bartholomé de las - Voert campagne tegen de slechte behandeling van de Indios.
Casas - Houdt echte bekering tegen als zij christendom associëren met wreedheid.
- Wordt door vijanden van Habsburgs opgepikt als bewijs voor Spaanse wreedheid.
- De las Casas vertaald in 1578 voor propaganda.
Verdrag van Bevestiging van de pauselijke verdeling van de wereld tussen Castilië en Portugal. En
Tordesillas 1494 niemand anders mag hier heen. Tussen 1580 en 1640 is de Spaanse kroon ook kroon van
Portugal, en wordt het een ‘rijk dat nooit onder gaat’. In 1600 ontstaat er echter een
revolutie in Noord-Europa en maken de uitspraken van de paus hier geen indruk meer.
VOC een unieke - Nederlanders gaan samenwerken met handel in Azië i.p.v. elkaar concurreren.
onderneming - Monopolie op handel tussen Kaap de Goede Hoop en Kaap Hoorn.
- Krijgt soevereine rechten om handel en diplomatie te bedrijven.
- Wordt onderdeel van de oorlogsinspanningen en wordt door de Unie gesteund.
- Aanvankelijk betaald door aandeelhouders, later door subsidies.
Hugo Grotius, Nederlanders nemen in 1603 een Portugees schip in beslag. Met het idee dat de
Mare Liberum Portugezen onrechtmatig de zee hebben geclaimd, want de zeeën zijn vrij. Theoretische
