ECONOMISCHE SOCIOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: SOCIOLOGIE ALS WETENSCHAP 5
1.1 Wat sociologie niet is 5
1.2 sociologie bestudeert sociaal handelen 5
1.3 sociologie bestudeert sociale feiten 6
1.4 sociologie is een product van sociologen in de samenleving 6
Wetenschap wordt beïnvloed door 7
Oplossingen 7
1.5 sociologie is een wetenschap die mythes jaagt 8
Algemene beginselen van de wetenschappelijke oordeelsvorming 8
Hoe komt iemand tot een oordeel of overtuiging? 9
toepassingen 9
1.6 sociologie is sociale theorie 10
Nadruk op middle range theories 10
Focus op de canon 11
1.7 sociologie pakt sociale problemen empirisch aan 11
Fundamentele kloof tussen: 11
toepassing: Street Corner Society (William Whyte) 11
1.8 sociologie is een product van methodologische innovaties 11
Toepassing1: de probabilistische revolutie (Quetelet, 1830-1860) 11
Toepassing 2: de ‘social survey movement’ (Charles Booth) 12
Methoden in de sociologie vandaag 12
1.9 sociologie bestudeert de mens in de samenleving (David rosenhan) 12
Experiment dat sociologisch uitganspunt ondersteunt en illustreert 12
Toepassing: rol van de zieke 12
1.10 sociologie bestudeert de samenleving in de mens 13
HOOFDSTUK2: CULTUUR 14
2.1 Het concept cultuur 14
2.2 sociale constructies 15
2.3 normen 16
2.4 instituties 17
1
,2.5 deviantie 17
Waarom is er overtreding van normen? 17
Frequentie van deviantie 18
HOOFDSTUK 3: SOCIALE RELATIES EN NETWERKEN 18
3.1 groepering van sociale verbanden 19
3.2 Cohesie, interdependentie en sociale solidariteit 20
3.2.1 Emile Durheim: het cement van de samenleving 20
3.2.2 Alexis de Tocqueville: het middenveld als sociaal cement 20
3.2.3 cohesie in de hedendaagse netwerkanalyse 21
3.3 netwerken in de sociologie 22
3.3.1 Georg Simmel: het begin van de netwerkanalyse 22
3.3.2 hedendaagse netwerkanalyse in de sociologie 22
3.4 van netwerk naar sociaal kapitaal 23
3.5 een economische toepassing: concentratie van economische elites 25
HOOFDSTUK 4: MACHT, GEZAG EN HULPBRONNEN 25
4.1 macht en gezag 25
4.2 Marx: ongelijkheid als economische macht 26
4.3 Weber: sociale sluiting 29
samenvattend 30
4.4 kapitaal: vormen van beschikkingsmacht 30
Meest gebruikte typologie 31
HOOFDSTUK 6: HET ONTSTAAN VAN DE SOCIOLOGIE 31
6.1 economie als wetenschap en als wetenschappelijk object 32
6.2 de methodenstreit 32
6.3 de franse receptie 33
6.4 de duitse sonderweg: weber en de ‘sozialökonomik’ (aparte pad) 34
6.5 besluit ideaaltypische vergelijking 35
HOOFDSTUK 7: KANNIBALISME EN DE IMPERIALISTISCHE AMBITIE 36
7.1 Het economisch imperialisme Gary becker 37
economie als benadering 37
kritiek op economisch imperialisme 38
2
,7.2 de ‘new economic sociology’: mark Granovetter 41
HOOFDSTUK 8: DIFFUSIE EN INSPIRATIE 42
8.1 ‘New Institutional economics Douglass North 42
Fase1: jaren ’50 en ‘60 42
Fase 2: jaren ‘70 43
Fase 3: jaren ‘80 44
Fase 4: na 2000 45
8.2 De rationele handelingstheorie 45
HOOFDSTUK 9: ECONOMISCH HANDELEN EN ECONOMISCHE INSTITUTIES 48
9.1 economisch handelen is meer dan marktruil 48
9.1.1 wat is economisch handelen? 48
9.1.2 formele versus substantieve economie 49
9.1.3 drie ideaaltypes 50
9.1.4 casus: de enclave – economie 51
9.2 economisch handelen is ingebed in het sociale 52
9.3 economische structuren als historisch product 53
besluit 55
HOOFDSTUK 10 KAPITALISME ALS ECONOMISCHE ORGANISATIE 55
10.1 wat kapitalisme is 55
Gevoelswaarde in het dagelijks leven wijkt af van de sociologische definitie op 2 punten: 55
Wat is kapitalisme 56
Paradox 57
10.2 genese en dynamiek van kapitalisme Max Weber en karl marx 58
10.2.1 het westen en de rest? 58
10.2.2 de these van kolonisering 59
10.3 kapitalisme of kapitalismes? 60
10.3.1 webers typologie 61
10.3.2 liberale – gecoördineerde SYSTEMEN (recente typologie – ‘varieties of capitalism) 62
HOOFDSTUK 11: RECIPROCITEIT EN GIFTRELATIES 63
Inleiding: de (in)efficiëntie van Kerstmis 63
11.1 de oorsprong van reciprociteit: Mauss over de gift 64
11.1.1 Potlatch en Kula-ring 64
11.1.2 aard en functies van de gift 64
11.1.3 types van reciprociteit 66
3
,11.2 grootschalige giftensystemen: evergetisme 66
11.3 giften onder het kapitalisme 69
11.3.1 ‘ideologie’ van de gift 69
11.3.2 functies van reciprociteitin het kapitalisme 69
11.3.3 concurrentie tussen gift en ruil 70
HOOFDSTUK 12: STAATSE REDISTRIBUTIE 70
Inleiding: de staat en redistributie 71
12.1. ontstaan van de staat: de belastingstaat 71
12. 1.1 wat is de staat? 71
12.1.2 redistributie van wat? geweldmiddelen en belastingen 73
12. 2 de welvaartsstaat: origine en typologie 74
12. 2.1 defintitie en historiek 74
12. 2.2 uitgebreidheid van de redistributie 75
12. 2.3 types van welvaartsstaten 76
4
,DEEL I. ELEMENTAIRE EENHEDEN VAN DE SOCIOLOGIE
HOOFDSTUK 1: SOCIOLOGIE ALS WETENSCHAP
1.1 WAT SOCIOLOGIE NIET IS
Geen anti-economisme
= het geheel van kritieken die zich verzetten tegen de fundamenten van de mainstream
economische wetenschap
Geen socialisme
= is een politieke ideologie
De sociologie heeft geen ideologische voorkeur noch een eigen politiek programma
Meer dan een verhaal
Verhaal: uitleg zoals het gebeurd zou kunnen zijn, dit is een nuttige stap naar wetenschappelijke
verklaring, maar niet voldoende.
Praat het verwerpelijke niet goed
= misverstand, sociologie probeert te construeren hoe mensen goed en kwaad definiëren
1.2 SOCIOLOGIE BESTUDEERT SOCIAAL HANDELEN
=idee dat individuen handelen met anderen, en rekening houden met anderen
GEDRAG: de ruimste categorie van menselijk
uiterlijk vertoon bv. Ademen, niezen, gaan lopen
MENSELIJK GEDRAG: een handeling die
intentioneel is
GEZAMENLIJK GEDRAG (bv: het regent,
paraplu nemen) is geen sociaal handelen, want
de ander is niet betrokken
HANDELEN: kan per definitie niet zinloos zijn, het heeft steeds een zekere betekenis
! Sommige vormen van gedrag die geen handelen zijn (bv. Ademen) worden soms wel
intentioneel gedaan!
5
, TYPES VAN HANDELEN
§ Doel rationeel – door verwachtingen die bestaan ten aanzien van de wereld rondom ons
bv. Kortste weg van punt A naar punt B bereiken
§ Waarde rationeel – omwille van de waarde van het gedrag zelf, onafhankelijk van het
effect. Bv. Succes, winst, minimalisering vd kosten, zelfmoordterrorist (zichzelf
opblazen) en profeet (het Woord verspreiden) handelen beide waarde rationeel want ze
willen beide de wil van god uitvoeren
§ Affectief – gevoelsmatige toestand en de affecten van de actor, geen patroon van
rationeel gedrag. Bv. Iemand dat uit woede het servies kapotslaat
§ Traditioneel – ingewortelde gewoontes die het gedrag bepalen, dit is niet rationeel
bv: je ochtendritueel
Rationele handeling: wanneer ze gebaseerd is op en volgt uit deliberatie of overleg, minstens
binnenin een individu, soms ook tussen mensen.
Econoom: rationaliteit is gelijk aan doel rationeel
Sociologen: overtuigt dat er ook zinvol gedrag bestaat dat niet rationeel is Bv. Automatisch
danku zeggen is niet rationeel
1.3 SOCIOLOGIE BESTUDEERT SOCIALE FEITEN
= het bestaan van fenomenen die niet alleen tussen individuen bestaan, maar ook dat ze aan het
individu voorafgaan. Dit wil zeggen dat men zich niet zomaar kan onttrekken als ze dat willen,
maar dat het zich aan hen oplegt. Het is objectief en dwingend
Voorbeeld. Taal als (hypercollectief goed = waarde neemt toe naargelang er meer gebruikers
zijn)
Het ‘normale’ van overtredingen – toepassing zelfdoding: twee soorten altruïstisch (sterke
integratie) en anomisch (tekort aan regulering)
Sociale structuur: het geheel van posities en groeperingen die in de samenleving voorkomen, en
de relaties die ertussen bestaan. (Inwisselbaar) bv. #leerlingen en een prof
Sociaal systeem: min of meer autonoom onderdeel van de samenleving met eigen regels die
relaties tussen posities regelen (≠ organisatie) bv. Het onderwijs, de bedrijfswereld
1.4 SOCIOLOGIE IS EEN PRODUCT VAN SOCIOLOGEN IN DE SAMENLEVING
= in principe bestuderen sociologen datgene waar ze zelf deel van uitmaken
Pitirim Sorokin, Norbert Elias, Abraham De Swaan
SOCIOLOGIE: sociale om hun heen bestuderen
+ leren veel over een samenleving door deel te nemen
- vaak dezelfde blinde vlekken
6
INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: SOCIOLOGIE ALS WETENSCHAP 5
1.1 Wat sociologie niet is 5
1.2 sociologie bestudeert sociaal handelen 5
1.3 sociologie bestudeert sociale feiten 6
1.4 sociologie is een product van sociologen in de samenleving 6
Wetenschap wordt beïnvloed door 7
Oplossingen 7
1.5 sociologie is een wetenschap die mythes jaagt 8
Algemene beginselen van de wetenschappelijke oordeelsvorming 8
Hoe komt iemand tot een oordeel of overtuiging? 9
toepassingen 9
1.6 sociologie is sociale theorie 10
Nadruk op middle range theories 10
Focus op de canon 11
1.7 sociologie pakt sociale problemen empirisch aan 11
Fundamentele kloof tussen: 11
toepassing: Street Corner Society (William Whyte) 11
1.8 sociologie is een product van methodologische innovaties 11
Toepassing1: de probabilistische revolutie (Quetelet, 1830-1860) 11
Toepassing 2: de ‘social survey movement’ (Charles Booth) 12
Methoden in de sociologie vandaag 12
1.9 sociologie bestudeert de mens in de samenleving (David rosenhan) 12
Experiment dat sociologisch uitganspunt ondersteunt en illustreert 12
Toepassing: rol van de zieke 12
1.10 sociologie bestudeert de samenleving in de mens 13
HOOFDSTUK2: CULTUUR 14
2.1 Het concept cultuur 14
2.2 sociale constructies 15
2.3 normen 16
2.4 instituties 17
1
,2.5 deviantie 17
Waarom is er overtreding van normen? 17
Frequentie van deviantie 18
HOOFDSTUK 3: SOCIALE RELATIES EN NETWERKEN 18
3.1 groepering van sociale verbanden 19
3.2 Cohesie, interdependentie en sociale solidariteit 20
3.2.1 Emile Durheim: het cement van de samenleving 20
3.2.2 Alexis de Tocqueville: het middenveld als sociaal cement 20
3.2.3 cohesie in de hedendaagse netwerkanalyse 21
3.3 netwerken in de sociologie 22
3.3.1 Georg Simmel: het begin van de netwerkanalyse 22
3.3.2 hedendaagse netwerkanalyse in de sociologie 22
3.4 van netwerk naar sociaal kapitaal 23
3.5 een economische toepassing: concentratie van economische elites 25
HOOFDSTUK 4: MACHT, GEZAG EN HULPBRONNEN 25
4.1 macht en gezag 25
4.2 Marx: ongelijkheid als economische macht 26
4.3 Weber: sociale sluiting 29
samenvattend 30
4.4 kapitaal: vormen van beschikkingsmacht 30
Meest gebruikte typologie 31
HOOFDSTUK 6: HET ONTSTAAN VAN DE SOCIOLOGIE 31
6.1 economie als wetenschap en als wetenschappelijk object 32
6.2 de methodenstreit 32
6.3 de franse receptie 33
6.4 de duitse sonderweg: weber en de ‘sozialökonomik’ (aparte pad) 34
6.5 besluit ideaaltypische vergelijking 35
HOOFDSTUK 7: KANNIBALISME EN DE IMPERIALISTISCHE AMBITIE 36
7.1 Het economisch imperialisme Gary becker 37
economie als benadering 37
kritiek op economisch imperialisme 38
2
,7.2 de ‘new economic sociology’: mark Granovetter 41
HOOFDSTUK 8: DIFFUSIE EN INSPIRATIE 42
8.1 ‘New Institutional economics Douglass North 42
Fase1: jaren ’50 en ‘60 42
Fase 2: jaren ‘70 43
Fase 3: jaren ‘80 44
Fase 4: na 2000 45
8.2 De rationele handelingstheorie 45
HOOFDSTUK 9: ECONOMISCH HANDELEN EN ECONOMISCHE INSTITUTIES 48
9.1 economisch handelen is meer dan marktruil 48
9.1.1 wat is economisch handelen? 48
9.1.2 formele versus substantieve economie 49
9.1.3 drie ideaaltypes 50
9.1.4 casus: de enclave – economie 51
9.2 economisch handelen is ingebed in het sociale 52
9.3 economische structuren als historisch product 53
besluit 55
HOOFDSTUK 10 KAPITALISME ALS ECONOMISCHE ORGANISATIE 55
10.1 wat kapitalisme is 55
Gevoelswaarde in het dagelijks leven wijkt af van de sociologische definitie op 2 punten: 55
Wat is kapitalisme 56
Paradox 57
10.2 genese en dynamiek van kapitalisme Max Weber en karl marx 58
10.2.1 het westen en de rest? 58
10.2.2 de these van kolonisering 59
10.3 kapitalisme of kapitalismes? 60
10.3.1 webers typologie 61
10.3.2 liberale – gecoördineerde SYSTEMEN (recente typologie – ‘varieties of capitalism) 62
HOOFDSTUK 11: RECIPROCITEIT EN GIFTRELATIES 63
Inleiding: de (in)efficiëntie van Kerstmis 63
11.1 de oorsprong van reciprociteit: Mauss over de gift 64
11.1.1 Potlatch en Kula-ring 64
11.1.2 aard en functies van de gift 64
11.1.3 types van reciprociteit 66
3
,11.2 grootschalige giftensystemen: evergetisme 66
11.3 giften onder het kapitalisme 69
11.3.1 ‘ideologie’ van de gift 69
11.3.2 functies van reciprociteitin het kapitalisme 69
11.3.3 concurrentie tussen gift en ruil 70
HOOFDSTUK 12: STAATSE REDISTRIBUTIE 70
Inleiding: de staat en redistributie 71
12.1. ontstaan van de staat: de belastingstaat 71
12. 1.1 wat is de staat? 71
12.1.2 redistributie van wat? geweldmiddelen en belastingen 73
12. 2 de welvaartsstaat: origine en typologie 74
12. 2.1 defintitie en historiek 74
12. 2.2 uitgebreidheid van de redistributie 75
12. 2.3 types van welvaartsstaten 76
4
,DEEL I. ELEMENTAIRE EENHEDEN VAN DE SOCIOLOGIE
HOOFDSTUK 1: SOCIOLOGIE ALS WETENSCHAP
1.1 WAT SOCIOLOGIE NIET IS
Geen anti-economisme
= het geheel van kritieken die zich verzetten tegen de fundamenten van de mainstream
economische wetenschap
Geen socialisme
= is een politieke ideologie
De sociologie heeft geen ideologische voorkeur noch een eigen politiek programma
Meer dan een verhaal
Verhaal: uitleg zoals het gebeurd zou kunnen zijn, dit is een nuttige stap naar wetenschappelijke
verklaring, maar niet voldoende.
Praat het verwerpelijke niet goed
= misverstand, sociologie probeert te construeren hoe mensen goed en kwaad definiëren
1.2 SOCIOLOGIE BESTUDEERT SOCIAAL HANDELEN
=idee dat individuen handelen met anderen, en rekening houden met anderen
GEDRAG: de ruimste categorie van menselijk
uiterlijk vertoon bv. Ademen, niezen, gaan lopen
MENSELIJK GEDRAG: een handeling die
intentioneel is
GEZAMENLIJK GEDRAG (bv: het regent,
paraplu nemen) is geen sociaal handelen, want
de ander is niet betrokken
HANDELEN: kan per definitie niet zinloos zijn, het heeft steeds een zekere betekenis
! Sommige vormen van gedrag die geen handelen zijn (bv. Ademen) worden soms wel
intentioneel gedaan!
5
, TYPES VAN HANDELEN
§ Doel rationeel – door verwachtingen die bestaan ten aanzien van de wereld rondom ons
bv. Kortste weg van punt A naar punt B bereiken
§ Waarde rationeel – omwille van de waarde van het gedrag zelf, onafhankelijk van het
effect. Bv. Succes, winst, minimalisering vd kosten, zelfmoordterrorist (zichzelf
opblazen) en profeet (het Woord verspreiden) handelen beide waarde rationeel want ze
willen beide de wil van god uitvoeren
§ Affectief – gevoelsmatige toestand en de affecten van de actor, geen patroon van
rationeel gedrag. Bv. Iemand dat uit woede het servies kapotslaat
§ Traditioneel – ingewortelde gewoontes die het gedrag bepalen, dit is niet rationeel
bv: je ochtendritueel
Rationele handeling: wanneer ze gebaseerd is op en volgt uit deliberatie of overleg, minstens
binnenin een individu, soms ook tussen mensen.
Econoom: rationaliteit is gelijk aan doel rationeel
Sociologen: overtuigt dat er ook zinvol gedrag bestaat dat niet rationeel is Bv. Automatisch
danku zeggen is niet rationeel
1.3 SOCIOLOGIE BESTUDEERT SOCIALE FEITEN
= het bestaan van fenomenen die niet alleen tussen individuen bestaan, maar ook dat ze aan het
individu voorafgaan. Dit wil zeggen dat men zich niet zomaar kan onttrekken als ze dat willen,
maar dat het zich aan hen oplegt. Het is objectief en dwingend
Voorbeeld. Taal als (hypercollectief goed = waarde neemt toe naargelang er meer gebruikers
zijn)
Het ‘normale’ van overtredingen – toepassing zelfdoding: twee soorten altruïstisch (sterke
integratie) en anomisch (tekort aan regulering)
Sociale structuur: het geheel van posities en groeperingen die in de samenleving voorkomen, en
de relaties die ertussen bestaan. (Inwisselbaar) bv. #leerlingen en een prof
Sociaal systeem: min of meer autonoom onderdeel van de samenleving met eigen regels die
relaties tussen posities regelen (≠ organisatie) bv. Het onderwijs, de bedrijfswereld
1.4 SOCIOLOGIE IS EEN PRODUCT VAN SOCIOLOGEN IN DE SAMENLEVING
= in principe bestuderen sociologen datgene waar ze zelf deel van uitmaken
Pitirim Sorokin, Norbert Elias, Abraham De Swaan
SOCIOLOGIE: sociale om hun heen bestuderen
+ leren veel over een samenleving door deel te nemen
- vaak dezelfde blinde vlekken
6
