Demografie
Inhoudsopgave
1. INTRODUCTIE................................................................................................................................2
INLEIDING: WAT IS DEMOGRAFIE?............................................................................................................2
BASISCONCEPTEN.................................................................................................................................4
BRONNEN (VALT WEG??)...................................................................................................................5
2. BEVOLKINGSSTRUCTUUR...............................................................................................................7
STRUCTUUR VAN DE BEVOLKING..............................................................................................................8
DEMOGRAFISCHE BASISPROCESSEN.........................................................................................................12
3. MORTALITEIT...............................................................................................................................20
STERFTE...........................................................................................................................................20
DEFINITIES & CIJFERS.................................................................................................................................20
HET BEGRIP LEVENSVERWACHTING................................................................................................................25
DETERMINANTEN VAN STERFTE.............................................................................................................25
INDICATOREN VAN MORTALITEIT............................................................................................................28
4. VRUCHTBAARHEID.......................................................................................................................31
BEGRIPPENKADER...............................................................................................................................32
BASISINDICATOREN EN CIJFERS..............................................................................................................33
DETERMINANTEN VAN VRUCHTBAARHEID................................................................................................35
VRUCHTBAARHEIDSTRANSITIES..............................................................................................................38
INDICATOREN VAN VRUCHTBAARHEID.....................................................................................................40
5. OEFENSESSIE................................................................................................................................43
6. MIGRATIE....................................................................................................................................43
DEFINITIES EN BASISCONCEPTEN............................................................................................................43
MIGRATIETHEORIEËN..........................................................................................................................46
CASE: IMMIGRATIE IN BELGIË................................................................................................................50
VLUCHTEN NAAR BELGIË IN DE 20 EN 21STE EEUW............................................................................53
PARTNERKEUZEPATRONEN VAN TURKSE EN MAROKKAANSE MINDERHEDEN IN BELGIË................61
1
,7. WERELDBEVOLKINGSGROEI.........................................................................................................66
DEFINITIES, INDICATOREN EN CIJFERS......................................................................................................66
DEMOGRAFISCHE PROJECTIES................................................................................................................68
DETERMINANTEN VAN DEMOGRAFISCHE GROEI.........................................................................................71
GESCHIEDENIS VAN DE WERELDBEVOLKING...............................................................................................73
DE WERELDBEVOLKING – ACTUELE TOESTAND...........................................................................................75
DE TOEKOMST – DRAAGKRACHT VAN DE AARDE........................................................................................75
1. Introductie
Slides zijn oud, recentere cijfers in de les zelf
Inleiding: wat is demografie?
• Definitie van ‘Demografie’: Wetenschappelijke studie van:
– de omvang, structuur en spreiding van de bevolking (basishoedanigheden);
• Met hoeveel en hoe verdeeld op aantal basiskenmerken?
– de veranderingen daarin (basisprocessen);
• Hoe verandert dat? geboren worden, mortaliteit en migratie
– de relatie tussen demografische structuren en processen enerzijds, en andere
structuren en processen anderzijds
• Hoe komt het?
Vormen van demografie
• Formele demografie: demografie in enge zin, mathematische demografie
– Bevolkingen veranderen slechts omwille van een beperkt aantal “events” Basale
demografische fenomenen: vruchtbaarheid, sterfte, migratie
Basisvergelijking voor bevolkingsgroei = geboorten – sterftes (+ immigratie – emigratie)
» Natuurlijke groei
» Totale groei
– Ontwikkeling van indicatoren hiervoor
• Verklarende demografie: factoren die demografisch gedrag verklaren
– Bevolkingswetenschappen, population studies
– De impact van biologische, socio-economische en culturele processen
• Op de formele demografie
• Toegepaste demografie: impact van demografische tendensen op de samenleving
– = impact v uitkomst v formele demografie
– vergrijzing welvaartsstaat, stemgedrag,...
– vruchtbaarheid nood aan leerkrachten
– migratie integratiedebat
2
, • Kenmerken van demografie:
– Multidisciplinair: sociale demografie, economische demografie, culturele demografie,
historische demografie, antropologische demografie, statistische demografie,…
– Bij uitstek een kwantitatieve discipline: belang van nauwkeurig meten
– Hoewel in recentere periode toenemend gebruik van kwalitatieve
onderzoeksmethoden in verklarende (sociale) demografie
Wat is demografie: oorsprong?
• Demografie (Grieks: dèmos; "volk" en graphoo; "beschrijven“ "bevolkingsbeschrijving")
• Volkstellingen in de oudheid: geen wetenschappelijke bedoeling;
• 14e – 17e eeuw: epidemieën + groeiende nood aan registratie:
– Inzicht in hoe ziektes verspreiden
– Door steden
– Parochieregisters
• Initieel: doden door epidemieën (pest), later: andere doodsoorzaken,
huwelijken, geboorten (dopen), …
• Tellen van de doden grotere motivatie dan tellen van de levenden
• Inzicht invloed op bevolkingsaantal en nationale rijkdom.
– Later statistische registratiestructuur door landen opgebouwd.
• Natiestaat nood aan meer complexe registratie
• Beschikbaarheid v cijfer (volkstelling) voor andere dingen gebruiken
• Ontstaan als wetenschap:
– John Graunt (1620-1674) “Natural and Political Observations Made Upon the Bills of
Mortality” – Londen;
• Waterputten in buurten met hoge mortaliteit sluiten verdere verspreiding
voorkomen
– Thomas Malthus (1766-1843) – Evolutie vruchtbaarheid en levensmiddelen –
meetkundige en rekenkundige groei;
• Voedselproductie stijgt lineair (18e
E) en bevolking exponentieel (indien
ongecontroleerde groei (=
maximum mogelijk aantal
kinderen))
• Vanaf bevolking > voedselproductie:
probleem afnemen indien
terug onder de voedsellijn: weer
exponentieel toenemen en dan
weer naar beneden
• Relatie bevolking en natuurlijke
bronnen (later: ecologische
voetafdruk)
– De “demografische transitie” – Frank Notestein – lange termijn veranderingen in
geboorte en sterftecijfers gedurende moderniseringsproces;
• Overgang pre-transitie samenleving met hoge geboorte- en sterftecijfers
post-transitie met lage geboorte en sterfte
• Compensatie: stabiele bevolking pre en post
3
, • Altijd eerst daling sterftecijfers en nadien pas geboortes niemand vindt
sterven leuk, processen die sterfte veroorzaken onder controle krijgen
• Geboortes eerst op zelfde niveau (waarden en normen die zorgen dat
mensen graag kinderen hebben, niet snel overtuig om minder kinderen te
krijgen)
• Nadien besef dat minder kinderen hebben een voordeel inhoudt daling
• In AF landen veel sneller: andere processen
demografie als wetenschappelijke discipline van de grond
Relevantie
• Wetenschappelijk
• Maatschappelijk
• Bv. uitgaven voor ouderenzorg
• Voor mensen
Basisconcepten
Basistools: Populatie
• Definitie “bevolking” = verzameling van elementen
– Maar welke elementen? (vb. individuen, huishoudens, vrouwen, …) Afbakening:
• Ruimtelijk (Belgische bevolking) - wettelijk of feitelijk?
• Andere kenmerken: geslacht, aandoening (Aidspatiënten, …), leeftijd, ...
• Combinatie (Aidspatiënten in de Belgische bevolking)
– = wettelijk geregistreerd, dus ook niet BE nationaliteit
• Individueel en geaggregeerd niveau
– Kans op sterfte gegeven opleidingsniveau;
– Relatie algemeen vruchtbaarheidscijfer en GDP landen
– Conclusies trekken op gepaste niveau, opletten voor ‘ecologische’ en ‘atomistische’
fout
• Ecologische fout: hoger niveau toepassen op lager niveau
• Atomische fout: omgekeerd
Basistools: Hoedanigheden en transities
• Verschillende perspectieven:
– Onderzoek van “status” (4 basishoedanigheden van formele demografie):
4
Inhoudsopgave
1. INTRODUCTIE................................................................................................................................2
INLEIDING: WAT IS DEMOGRAFIE?............................................................................................................2
BASISCONCEPTEN.................................................................................................................................4
BRONNEN (VALT WEG??)...................................................................................................................5
2. BEVOLKINGSSTRUCTUUR...............................................................................................................7
STRUCTUUR VAN DE BEVOLKING..............................................................................................................8
DEMOGRAFISCHE BASISPROCESSEN.........................................................................................................12
3. MORTALITEIT...............................................................................................................................20
STERFTE...........................................................................................................................................20
DEFINITIES & CIJFERS.................................................................................................................................20
HET BEGRIP LEVENSVERWACHTING................................................................................................................25
DETERMINANTEN VAN STERFTE.............................................................................................................25
INDICATOREN VAN MORTALITEIT............................................................................................................28
4. VRUCHTBAARHEID.......................................................................................................................31
BEGRIPPENKADER...............................................................................................................................32
BASISINDICATOREN EN CIJFERS..............................................................................................................33
DETERMINANTEN VAN VRUCHTBAARHEID................................................................................................35
VRUCHTBAARHEIDSTRANSITIES..............................................................................................................38
INDICATOREN VAN VRUCHTBAARHEID.....................................................................................................40
5. OEFENSESSIE................................................................................................................................43
6. MIGRATIE....................................................................................................................................43
DEFINITIES EN BASISCONCEPTEN............................................................................................................43
MIGRATIETHEORIEËN..........................................................................................................................46
CASE: IMMIGRATIE IN BELGIË................................................................................................................50
VLUCHTEN NAAR BELGIË IN DE 20 EN 21STE EEUW............................................................................53
PARTNERKEUZEPATRONEN VAN TURKSE EN MAROKKAANSE MINDERHEDEN IN BELGIË................61
1
,7. WERELDBEVOLKINGSGROEI.........................................................................................................66
DEFINITIES, INDICATOREN EN CIJFERS......................................................................................................66
DEMOGRAFISCHE PROJECTIES................................................................................................................68
DETERMINANTEN VAN DEMOGRAFISCHE GROEI.........................................................................................71
GESCHIEDENIS VAN DE WERELDBEVOLKING...............................................................................................73
DE WERELDBEVOLKING – ACTUELE TOESTAND...........................................................................................75
DE TOEKOMST – DRAAGKRACHT VAN DE AARDE........................................................................................75
1. Introductie
Slides zijn oud, recentere cijfers in de les zelf
Inleiding: wat is demografie?
• Definitie van ‘Demografie’: Wetenschappelijke studie van:
– de omvang, structuur en spreiding van de bevolking (basishoedanigheden);
• Met hoeveel en hoe verdeeld op aantal basiskenmerken?
– de veranderingen daarin (basisprocessen);
• Hoe verandert dat? geboren worden, mortaliteit en migratie
– de relatie tussen demografische structuren en processen enerzijds, en andere
structuren en processen anderzijds
• Hoe komt het?
Vormen van demografie
• Formele demografie: demografie in enge zin, mathematische demografie
– Bevolkingen veranderen slechts omwille van een beperkt aantal “events” Basale
demografische fenomenen: vruchtbaarheid, sterfte, migratie
Basisvergelijking voor bevolkingsgroei = geboorten – sterftes (+ immigratie – emigratie)
» Natuurlijke groei
» Totale groei
– Ontwikkeling van indicatoren hiervoor
• Verklarende demografie: factoren die demografisch gedrag verklaren
– Bevolkingswetenschappen, population studies
– De impact van biologische, socio-economische en culturele processen
• Op de formele demografie
• Toegepaste demografie: impact van demografische tendensen op de samenleving
– = impact v uitkomst v formele demografie
– vergrijzing welvaartsstaat, stemgedrag,...
– vruchtbaarheid nood aan leerkrachten
– migratie integratiedebat
2
, • Kenmerken van demografie:
– Multidisciplinair: sociale demografie, economische demografie, culturele demografie,
historische demografie, antropologische demografie, statistische demografie,…
– Bij uitstek een kwantitatieve discipline: belang van nauwkeurig meten
– Hoewel in recentere periode toenemend gebruik van kwalitatieve
onderzoeksmethoden in verklarende (sociale) demografie
Wat is demografie: oorsprong?
• Demografie (Grieks: dèmos; "volk" en graphoo; "beschrijven“ "bevolkingsbeschrijving")
• Volkstellingen in de oudheid: geen wetenschappelijke bedoeling;
• 14e – 17e eeuw: epidemieën + groeiende nood aan registratie:
– Inzicht in hoe ziektes verspreiden
– Door steden
– Parochieregisters
• Initieel: doden door epidemieën (pest), later: andere doodsoorzaken,
huwelijken, geboorten (dopen), …
• Tellen van de doden grotere motivatie dan tellen van de levenden
• Inzicht invloed op bevolkingsaantal en nationale rijkdom.
– Later statistische registratiestructuur door landen opgebouwd.
• Natiestaat nood aan meer complexe registratie
• Beschikbaarheid v cijfer (volkstelling) voor andere dingen gebruiken
• Ontstaan als wetenschap:
– John Graunt (1620-1674) “Natural and Political Observations Made Upon the Bills of
Mortality” – Londen;
• Waterputten in buurten met hoge mortaliteit sluiten verdere verspreiding
voorkomen
– Thomas Malthus (1766-1843) – Evolutie vruchtbaarheid en levensmiddelen –
meetkundige en rekenkundige groei;
• Voedselproductie stijgt lineair (18e
E) en bevolking exponentieel (indien
ongecontroleerde groei (=
maximum mogelijk aantal
kinderen))
• Vanaf bevolking > voedselproductie:
probleem afnemen indien
terug onder de voedsellijn: weer
exponentieel toenemen en dan
weer naar beneden
• Relatie bevolking en natuurlijke
bronnen (later: ecologische
voetafdruk)
– De “demografische transitie” – Frank Notestein – lange termijn veranderingen in
geboorte en sterftecijfers gedurende moderniseringsproces;
• Overgang pre-transitie samenleving met hoge geboorte- en sterftecijfers
post-transitie met lage geboorte en sterfte
• Compensatie: stabiele bevolking pre en post
3
, • Altijd eerst daling sterftecijfers en nadien pas geboortes niemand vindt
sterven leuk, processen die sterfte veroorzaken onder controle krijgen
• Geboortes eerst op zelfde niveau (waarden en normen die zorgen dat
mensen graag kinderen hebben, niet snel overtuig om minder kinderen te
krijgen)
• Nadien besef dat minder kinderen hebben een voordeel inhoudt daling
• In AF landen veel sneller: andere processen
demografie als wetenschappelijke discipline van de grond
Relevantie
• Wetenschappelijk
• Maatschappelijk
• Bv. uitgaven voor ouderenzorg
• Voor mensen
Basisconcepten
Basistools: Populatie
• Definitie “bevolking” = verzameling van elementen
– Maar welke elementen? (vb. individuen, huishoudens, vrouwen, …) Afbakening:
• Ruimtelijk (Belgische bevolking) - wettelijk of feitelijk?
• Andere kenmerken: geslacht, aandoening (Aidspatiënten, …), leeftijd, ...
• Combinatie (Aidspatiënten in de Belgische bevolking)
– = wettelijk geregistreerd, dus ook niet BE nationaliteit
• Individueel en geaggregeerd niveau
– Kans op sterfte gegeven opleidingsniveau;
– Relatie algemeen vruchtbaarheidscijfer en GDP landen
– Conclusies trekken op gepaste niveau, opletten voor ‘ecologische’ en ‘atomistische’
fout
• Ecologische fout: hoger niveau toepassen op lager niveau
• Atomische fout: omgekeerd
Basistools: Hoedanigheden en transities
• Verschillende perspectieven:
– Onderzoek van “status” (4 basishoedanigheden van formele demografie):
4
