PR1 - Het gedrag van varkens + Zelfstudie PR-01
Voorbereiding
- Lees voor het practicum het deel “Gedrag van varkens”
- Bekijk daarom nogmaals de video Free Range Pigs (te vinden in de Blackboardmap
Practica/Practicum 1 of op DVD (bibliotheek)), en zorg dat je naar aanleiding hiervan een
antwoord kan geven op de vragen (afkomstig uit de zelfstudieopdracht bij practicum Gedrag
en Hanteren Varken van Leerlijn DDS)
- Bekijk hierna de introductie van het practicum (Opgenomen HC), lees de instructie en print
het observatieformulier. Deze zijn allen beschikbaar op blackboard.
Tekst Gedrag van varkens
Algemeen
Wanneer huisvarkens in een groot terrein worden gehouden tonen ze een sociale structuur die erg
lijkt op die van wilde zwijnen. Groepen zeugen met een duidelijk hiërarchie bewonen tezamen met
jonge dieren een meer of minder groot leefgebied. Vreemden worden geweerd, terwijl de beren
solitair zijn, dat wil zeggen buiten de voortplantingsperiode maken deze geen deel uit van de groep
zeugen. Net als wilde zwijnen maken huisvarkens slaapnesten, terwijl kort voor het werpen van de
biggen een nest voor de komende toom jongen wordt gebouwd. De opgroeiende tomen gaan
geleidelijk aan vermengen, waardoor één groep biggen ontstaat, verzorgd en beveiligd door de
zeugen. Wanneer deze biggen de volwassenheid bereiken verlaten ze de grote groep. In ieder geval
geldt dit voor beren. Al wroetend wordt alles wat eetbaar is opgespoord en geconsumeerd. Dit
foerageren is een gezamenlijke en synchrone activiteit van alle groepsdieren.
Het is vooral Stolba die naar het gedrag van huisvarkens onder extensieve omstandigheden heeft
gekeken en daaruit een stalsysteem afleidde, waarin als het ware natuurlijke functies van het terrein
geminiaturiseerd terugkeerden. Hij noemde zijn ontwerp het familiesysteem, waarvan de
kenmerkende eigenschappen zijn dat in het hok een aantal gebieden zijn te onderscheiden, die ieder
een eigen functie hebben (voor nestbouw, vreten, wroeten, mesten). In elk hok bevindt zich een
zeug met opgroeiende biggen, die bij de zeug blijven totdat ze slachtrijp (als mestvarkens) worden
afgeleverd. Telkens zijn 4 van deze hokken op elkaar aangesloten. Opvallend was dat in dit systeem
de zeug nog tijdens de lactatieperiode berig werd en gedekt kon worden. Stolba kwam op deze
manier tot 2.3 tomen per zeug per jaar wat een formidabel aantal is.
Eetgedrag
Zoals gezegd, wanneer varkens zelf hun kostje moeten opscharrelen doen ze dat al wroetend. Tot dit
doel bezitten deze dieren een zeer gespecialiseerd orgaan, de wroetschijf. Evenals bij vele andere, zo
niet alle andere, diersoorten is het bij varkens niet onbelangrijk op welke wijze voer verkregen wordt.
Wroeten is daarbij een essentieel programmaonderdeel. Het is in dit verband ook nuttig eraan te
herinneren, dat bijvoorbeeld bij ratten is aangetoond dat deze dieren, indien voor de keus gesteld,
een uitgesproken voorkeur hebben voor voer waarvoor "gewerkt" moet worden boven voer dat
"voor niets" wordt aangeboden. Er zijn goede redenen aan te nemen, dat soorteigen
voeropnamegedrag de vertering en verdere verwerking van het opgenomen voedsel optimaliseert.
Dat het uitvoeren van wroetgedrag niet zonder betekenis is blijkt ook in situaties, waarin voor de
opname van voer wroeten overbodig is. Als het hok van de dieren bovendien geen materiaal bevat,
,waarin gewroet kan worden (waarbij ook exploratieve doelen worden gediend), dan kan dit
wroetgedrag na enige tijd op vervangende objecten (zoals hokgenoten) worden gericht (omgericht
gedrag). Dit bewroeten van hokgenoten kan de inleiding zijn tot het elkaar ernstig beschadigen aan
oren en staart. Dit beschadigde gedrag (staartbijten) vindt onder andere zijn oorsprong in omgericht
eet- en exploratiegedrag.
Wanneer varkens in groepen leven, is een opvallende eigenschap dat ze in de regel synchroon eten.
Deze wijze van eten is karakteristiek voor dieren met een sterke sociale structuur. Naar alle
waarschijnlijkheid is de onmogelijkheid synchroon te eten een voorname oorzaak van
gedragsproblemen in de groepshuisvesting (met één voerstation) van drachtige zeugen. Zo is het
voor een individuele zeug uit zo'n groep een welhaast onmogelijke opgaaf op de anderen te moeten
wachten als deze op haar beurt aan het vreten zijn in het éne voerstation. Een groepshuisvesting van
zeugen vraagt om plaatsen waar synchroon gegeten kan worden (eventueel gaat dat via de
aanbieding van ruwvoer elders in de stal). Het zogenaamde klingbijten lijkt nauw verbonden te zijn
met de aanwezigheid van maar één voerstation in een wat grotere groep (enige tientallen) zeugen.
Het is tot slot nuttig eraan te herinneren, dat varkens van nature hygiënisch zijn: in hun leefgebied
zijn specifieke mestplaatsen. Om deze eigenschap zo voordelig mogelijk in de praktijk te realiseren
moeten hokken ruimte hebben voor zulke mestplaatsen. Bovendien moeten varkens in hun vroege
jeugd van de zeug kunnen leren (overnemen), dat in de kraamstal een speciaal deel als mestplaats
functioneert.
Sociaal gedrag
1. Voortplanting
Huisvarkens zijn op de leeftijd van 6-8 maanden geslachtsrijp. De beren zijn dan dagelijks bereid tot
seksueel gedrag, de zeugen eenmaal (1-2 dagen) in de 3 weken. Berige zeugen tonen op de
oestrusdag proceptief gedrag -> ze zijn onrustig, tonen de stareflex en urineren veel wanneer een
beer in de buurt is.
Voorafgaande aan de ejaculatie - de bijbehorende copulatie kan 10-15 min. duren - produceert de
beer herhaaldelijk urine en stoot tegen de flank van de zeug. Ondertussen vormt hij veel speeksel,
dat schuimig in zijn bek staat. In dit speeksel bevinden zich androgene steroïden, waarvan de geur als
een feromoon de stareflex van de zeug versterkt.
Hemsworth en collega’s toonden aan, dat het baltsgedrag van de beer en met name het
"neusporren" in de flank van de zeug de bevruchtingskans van de paring verhoogt. Bovendien
vergroot het hele baltsgedrag ook de latere toomgrootte. Paringsgedrag is dus niet alleen een
kwestie van insemineren, maar ook van een daarbij behorend soortspecifiek ritueel, wil een optimale
reproductie worden bereikt. Een goede voortplanting (hoge bevruchtingskans, flinke worpgrootte) is
voor een belangrijk deel ook afhankelijk van de opgroeicondities. Soede en collega’s vonden
bijvoorbeeld dat gelten die in groepjes van twee opgroeien een beduidend betere bevruchtingskans
meebrengen dan gelten die afzonderlijk zijn opgegroeid.
De zojuist genoemde Hemsworth toonde aan dat de omvang van het door de beer getoonde
baltsgedrag afhankelijk is van zijn opgroeicondities. -> Worden de beertjes na het spenen (leeftijd 3
weken) apart gezet totdat ze 7 maanden oud zijn, dan blijken deze dieren veel minder baltsgedrag te
tonen dan in groepsverband opgegroeide dieren. Dit verschil blijft ook al paren deze geïsoleerd
opgegroeide dieren later heel wat keren met zeugen. Blijkbaar wordt bij beren in de vroege jeugd
ervaring opgedaan die bepalend is voor de aard en kwaliteit van hun latere seksuele (sociale) gedrag.
, Er zijn goede aanwijzingen, dat zoiets ook geldt voor het agonistische gedrag. Uit het onderzoek van
Schouten kwam naar voren, dat het z.g. onrustgedrag van mestvarkens (sabbelen aan elkaar,
ongedurig zijn) voor een belangrijk deel bepaald wordt door de opgroeicondities in de eerste
levensweken. -> Dieren die in een gangbare kraamkooi (opp. 3,5 m2, geen stro, aangebonden zeug)
opgroeiden bleken hun hele leven ongeduriger dan varkens, die in ruimere kraamhokken met stro en
een vrije zeug grootgebracht werden (spenen bij 5 weken leeftijd). Deze verschillen in
kraamhokcondities waren ook niet zonder betekenis voor de ontwikkeling van het agonistische
gedrag. Biggen opgegroeid in praktijkkraamhokken bleken minder goed in staat op latere leeftijd
normaal vecht- en vooral dreiggedrag te tonen. Willen we de condities voor de groepshuisvesting
van zeugen zo goed mogelijk maken, dan horen daar blijkbaar ook eisen bij die aan de inrichting van
het kraamhok moeten worden gesteld.
2. Agonistisch gedrag
Zoals gezegd zijn varkens, vooral de vrouwelijke dieren, sociaal. Dat betekent dat ze met elkaar een
sociale structuur ontwikkelen die bepaald wordt door onderlinge wisselwerkingen. Een belangrijk
onderdeel daarvan wordt gevormd door het agonistische gedrag: -> een mengeling van aanvallen,
vluchten en dreigen. Dit gedrag bestaat bij volwassen varkens voornamelijk uit dreigen en slaan met
de koppen: beschadigend bijten behoort tot de uitzonderingen en kan verwacht worden bij dieren
die een abnormale jeugdperiode (zonder spel) doormaakten. Het resultaat van dit agonistische
gedrag is, dat de volwassen dieren van een groep niet alleen elkaar nauwkeurig kennen, maar ook
een onderlinge rangorde ontwikkelen die door iedere deelnemer van de groep wordt gerespecteerd.
Zo ontstaat een stabiele groep, waarin stress (onzekerheid) tot een minimum is gereduceerd. Een
belangrijke eis die aan de huisvesting van zo'n groep varkens moet worden gesteld is, dat de dieren
zich ook aan elkaar kunnen onttrekken: bij varkens kunnen dat simpele voorzieningen zijn, waarin de
eigen kop verborgen wordt.
Deze rangorde regelt niet alleen een voorspelbare verdeling van schaarse middelen (voorrang bij
voerplaats et cetera.), maar heeft ook invloed op bijvoorbeeld de ziektegevoeligheid der dieren.
Tot slot moet opgemerkt worden, dat de sociale structuur van een groep varkens niet alleen door
agonistische factoren, maar ook door vriendschappelijke contacten in stand wordt gehouden. We
weten daar nog weinig van, maar naar alle waarschijnlijkheid spelen daarbij individuele voorkeuren
en afkeren een belangrijke rol. Onderzoek op dit punt is nog maar nauwelijks gestart.
3. Maternaal gedrag
Evenals de wilde voorouder besteedt de drachtige zeug veel tijd aan nestbouwgedrag op de dag voor
het werpen. Aangebonden drachtige zeugen tonen op deze dag zeer veel onrustgedrag en
aangenomen mag worden dat hierdoor haar welzijn zeer gestoord wordt. Op de partusdag worden
de biggen met regelmatige tussenpozen geboren, waarbij de eerstgeborenen al veel uiercontact
hebben gehad vóórdat de laatste van de toom ter wereld komt. Gedurende de eerste 6 uren wordt
er zeer onregelmatig doch frequent door de aanwezige biggen gezogen. Dit verandert hierna in echte
zoogbeurten, waarin alle dieren tezamen aan de uier zuigen: iedere big bij zijn eigen tepel.
In de eerste 3 levensdagen (maar vooral op de eerste dag al) spelen zich agressieve interacties af om
het bezit van één bepaald tepelpaar (links + rechts); na deze eerste 3 dagen staat de verdeling
nagenoeg vast. In de eerste levensweken treden ook de eerdergenoemde agonistische interacties op,
die niet zozeer met het tepelbezit te maken hebben, als wel met de ontwikkeling van normaal
agonistisch gedrag en de rangorde der dieren binnen de toom.
Voorbereiding
- Lees voor het practicum het deel “Gedrag van varkens”
- Bekijk daarom nogmaals de video Free Range Pigs (te vinden in de Blackboardmap
Practica/Practicum 1 of op DVD (bibliotheek)), en zorg dat je naar aanleiding hiervan een
antwoord kan geven op de vragen (afkomstig uit de zelfstudieopdracht bij practicum Gedrag
en Hanteren Varken van Leerlijn DDS)
- Bekijk hierna de introductie van het practicum (Opgenomen HC), lees de instructie en print
het observatieformulier. Deze zijn allen beschikbaar op blackboard.
Tekst Gedrag van varkens
Algemeen
Wanneer huisvarkens in een groot terrein worden gehouden tonen ze een sociale structuur die erg
lijkt op die van wilde zwijnen. Groepen zeugen met een duidelijk hiërarchie bewonen tezamen met
jonge dieren een meer of minder groot leefgebied. Vreemden worden geweerd, terwijl de beren
solitair zijn, dat wil zeggen buiten de voortplantingsperiode maken deze geen deel uit van de groep
zeugen. Net als wilde zwijnen maken huisvarkens slaapnesten, terwijl kort voor het werpen van de
biggen een nest voor de komende toom jongen wordt gebouwd. De opgroeiende tomen gaan
geleidelijk aan vermengen, waardoor één groep biggen ontstaat, verzorgd en beveiligd door de
zeugen. Wanneer deze biggen de volwassenheid bereiken verlaten ze de grote groep. In ieder geval
geldt dit voor beren. Al wroetend wordt alles wat eetbaar is opgespoord en geconsumeerd. Dit
foerageren is een gezamenlijke en synchrone activiteit van alle groepsdieren.
Het is vooral Stolba die naar het gedrag van huisvarkens onder extensieve omstandigheden heeft
gekeken en daaruit een stalsysteem afleidde, waarin als het ware natuurlijke functies van het terrein
geminiaturiseerd terugkeerden. Hij noemde zijn ontwerp het familiesysteem, waarvan de
kenmerkende eigenschappen zijn dat in het hok een aantal gebieden zijn te onderscheiden, die ieder
een eigen functie hebben (voor nestbouw, vreten, wroeten, mesten). In elk hok bevindt zich een
zeug met opgroeiende biggen, die bij de zeug blijven totdat ze slachtrijp (als mestvarkens) worden
afgeleverd. Telkens zijn 4 van deze hokken op elkaar aangesloten. Opvallend was dat in dit systeem
de zeug nog tijdens de lactatieperiode berig werd en gedekt kon worden. Stolba kwam op deze
manier tot 2.3 tomen per zeug per jaar wat een formidabel aantal is.
Eetgedrag
Zoals gezegd, wanneer varkens zelf hun kostje moeten opscharrelen doen ze dat al wroetend. Tot dit
doel bezitten deze dieren een zeer gespecialiseerd orgaan, de wroetschijf. Evenals bij vele andere, zo
niet alle andere, diersoorten is het bij varkens niet onbelangrijk op welke wijze voer verkregen wordt.
Wroeten is daarbij een essentieel programmaonderdeel. Het is in dit verband ook nuttig eraan te
herinneren, dat bijvoorbeeld bij ratten is aangetoond dat deze dieren, indien voor de keus gesteld,
een uitgesproken voorkeur hebben voor voer waarvoor "gewerkt" moet worden boven voer dat
"voor niets" wordt aangeboden. Er zijn goede redenen aan te nemen, dat soorteigen
voeropnamegedrag de vertering en verdere verwerking van het opgenomen voedsel optimaliseert.
Dat het uitvoeren van wroetgedrag niet zonder betekenis is blijkt ook in situaties, waarin voor de
opname van voer wroeten overbodig is. Als het hok van de dieren bovendien geen materiaal bevat,
,waarin gewroet kan worden (waarbij ook exploratieve doelen worden gediend), dan kan dit
wroetgedrag na enige tijd op vervangende objecten (zoals hokgenoten) worden gericht (omgericht
gedrag). Dit bewroeten van hokgenoten kan de inleiding zijn tot het elkaar ernstig beschadigen aan
oren en staart. Dit beschadigde gedrag (staartbijten) vindt onder andere zijn oorsprong in omgericht
eet- en exploratiegedrag.
Wanneer varkens in groepen leven, is een opvallende eigenschap dat ze in de regel synchroon eten.
Deze wijze van eten is karakteristiek voor dieren met een sterke sociale structuur. Naar alle
waarschijnlijkheid is de onmogelijkheid synchroon te eten een voorname oorzaak van
gedragsproblemen in de groepshuisvesting (met één voerstation) van drachtige zeugen. Zo is het
voor een individuele zeug uit zo'n groep een welhaast onmogelijke opgaaf op de anderen te moeten
wachten als deze op haar beurt aan het vreten zijn in het éne voerstation. Een groepshuisvesting van
zeugen vraagt om plaatsen waar synchroon gegeten kan worden (eventueel gaat dat via de
aanbieding van ruwvoer elders in de stal). Het zogenaamde klingbijten lijkt nauw verbonden te zijn
met de aanwezigheid van maar één voerstation in een wat grotere groep (enige tientallen) zeugen.
Het is tot slot nuttig eraan te herinneren, dat varkens van nature hygiënisch zijn: in hun leefgebied
zijn specifieke mestplaatsen. Om deze eigenschap zo voordelig mogelijk in de praktijk te realiseren
moeten hokken ruimte hebben voor zulke mestplaatsen. Bovendien moeten varkens in hun vroege
jeugd van de zeug kunnen leren (overnemen), dat in de kraamstal een speciaal deel als mestplaats
functioneert.
Sociaal gedrag
1. Voortplanting
Huisvarkens zijn op de leeftijd van 6-8 maanden geslachtsrijp. De beren zijn dan dagelijks bereid tot
seksueel gedrag, de zeugen eenmaal (1-2 dagen) in de 3 weken. Berige zeugen tonen op de
oestrusdag proceptief gedrag -> ze zijn onrustig, tonen de stareflex en urineren veel wanneer een
beer in de buurt is.
Voorafgaande aan de ejaculatie - de bijbehorende copulatie kan 10-15 min. duren - produceert de
beer herhaaldelijk urine en stoot tegen de flank van de zeug. Ondertussen vormt hij veel speeksel,
dat schuimig in zijn bek staat. In dit speeksel bevinden zich androgene steroïden, waarvan de geur als
een feromoon de stareflex van de zeug versterkt.
Hemsworth en collega’s toonden aan, dat het baltsgedrag van de beer en met name het
"neusporren" in de flank van de zeug de bevruchtingskans van de paring verhoogt. Bovendien
vergroot het hele baltsgedrag ook de latere toomgrootte. Paringsgedrag is dus niet alleen een
kwestie van insemineren, maar ook van een daarbij behorend soortspecifiek ritueel, wil een optimale
reproductie worden bereikt. Een goede voortplanting (hoge bevruchtingskans, flinke worpgrootte) is
voor een belangrijk deel ook afhankelijk van de opgroeicondities. Soede en collega’s vonden
bijvoorbeeld dat gelten die in groepjes van twee opgroeien een beduidend betere bevruchtingskans
meebrengen dan gelten die afzonderlijk zijn opgegroeid.
De zojuist genoemde Hemsworth toonde aan dat de omvang van het door de beer getoonde
baltsgedrag afhankelijk is van zijn opgroeicondities. -> Worden de beertjes na het spenen (leeftijd 3
weken) apart gezet totdat ze 7 maanden oud zijn, dan blijken deze dieren veel minder baltsgedrag te
tonen dan in groepsverband opgegroeide dieren. Dit verschil blijft ook al paren deze geïsoleerd
opgegroeide dieren later heel wat keren met zeugen. Blijkbaar wordt bij beren in de vroege jeugd
ervaring opgedaan die bepalend is voor de aard en kwaliteit van hun latere seksuele (sociale) gedrag.
, Er zijn goede aanwijzingen, dat zoiets ook geldt voor het agonistische gedrag. Uit het onderzoek van
Schouten kwam naar voren, dat het z.g. onrustgedrag van mestvarkens (sabbelen aan elkaar,
ongedurig zijn) voor een belangrijk deel bepaald wordt door de opgroeicondities in de eerste
levensweken. -> Dieren die in een gangbare kraamkooi (opp. 3,5 m2, geen stro, aangebonden zeug)
opgroeiden bleken hun hele leven ongeduriger dan varkens, die in ruimere kraamhokken met stro en
een vrije zeug grootgebracht werden (spenen bij 5 weken leeftijd). Deze verschillen in
kraamhokcondities waren ook niet zonder betekenis voor de ontwikkeling van het agonistische
gedrag. Biggen opgegroeid in praktijkkraamhokken bleken minder goed in staat op latere leeftijd
normaal vecht- en vooral dreiggedrag te tonen. Willen we de condities voor de groepshuisvesting
van zeugen zo goed mogelijk maken, dan horen daar blijkbaar ook eisen bij die aan de inrichting van
het kraamhok moeten worden gesteld.
2. Agonistisch gedrag
Zoals gezegd zijn varkens, vooral de vrouwelijke dieren, sociaal. Dat betekent dat ze met elkaar een
sociale structuur ontwikkelen die bepaald wordt door onderlinge wisselwerkingen. Een belangrijk
onderdeel daarvan wordt gevormd door het agonistische gedrag: -> een mengeling van aanvallen,
vluchten en dreigen. Dit gedrag bestaat bij volwassen varkens voornamelijk uit dreigen en slaan met
de koppen: beschadigend bijten behoort tot de uitzonderingen en kan verwacht worden bij dieren
die een abnormale jeugdperiode (zonder spel) doormaakten. Het resultaat van dit agonistische
gedrag is, dat de volwassen dieren van een groep niet alleen elkaar nauwkeurig kennen, maar ook
een onderlinge rangorde ontwikkelen die door iedere deelnemer van de groep wordt gerespecteerd.
Zo ontstaat een stabiele groep, waarin stress (onzekerheid) tot een minimum is gereduceerd. Een
belangrijke eis die aan de huisvesting van zo'n groep varkens moet worden gesteld is, dat de dieren
zich ook aan elkaar kunnen onttrekken: bij varkens kunnen dat simpele voorzieningen zijn, waarin de
eigen kop verborgen wordt.
Deze rangorde regelt niet alleen een voorspelbare verdeling van schaarse middelen (voorrang bij
voerplaats et cetera.), maar heeft ook invloed op bijvoorbeeld de ziektegevoeligheid der dieren.
Tot slot moet opgemerkt worden, dat de sociale structuur van een groep varkens niet alleen door
agonistische factoren, maar ook door vriendschappelijke contacten in stand wordt gehouden. We
weten daar nog weinig van, maar naar alle waarschijnlijkheid spelen daarbij individuele voorkeuren
en afkeren een belangrijke rol. Onderzoek op dit punt is nog maar nauwelijks gestart.
3. Maternaal gedrag
Evenals de wilde voorouder besteedt de drachtige zeug veel tijd aan nestbouwgedrag op de dag voor
het werpen. Aangebonden drachtige zeugen tonen op deze dag zeer veel onrustgedrag en
aangenomen mag worden dat hierdoor haar welzijn zeer gestoord wordt. Op de partusdag worden
de biggen met regelmatige tussenpozen geboren, waarbij de eerstgeborenen al veel uiercontact
hebben gehad vóórdat de laatste van de toom ter wereld komt. Gedurende de eerste 6 uren wordt
er zeer onregelmatig doch frequent door de aanwezige biggen gezogen. Dit verandert hierna in echte
zoogbeurten, waarin alle dieren tezamen aan de uier zuigen: iedere big bij zijn eigen tepel.
In de eerste 3 levensdagen (maar vooral op de eerste dag al) spelen zich agressieve interacties af om
het bezit van één bepaald tepelpaar (links + rechts); na deze eerste 3 dagen staat de verdeling
nagenoeg vast. In de eerste levensweken treden ook de eerdergenoemde agonistische interacties op,
die niet zozeer met het tepelbezit te maken hebben, als wel met de ontwikkeling van normaal
agonistisch gedrag en de rangorde der dieren binnen de toom.
