POLITICOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
Inleiding ....................................................................................................................................... 5
Belang van politiek ........................................................................................................................... 5
Comparative Politics = subtak .......................................................................................................... 5
Hoofdstuk 1: Politiek en Politieke wetenschap .............................................................................. 6
1.2 Variaties in politiek ................................................................................................................ 6
1.2.1 Territorium ...................................................................................................................... 6
1.2.2 Cultureel......................................................................................................................... 7
1.2.3 Vormen ........................................................................................................................... 7
Wat doet een politicoloog? ............................................................................................................... 7
1.3 Politieke wetenschap (regels) ................................................................................................. 8
1. Intellectuele distantie ......................................................................................................... 8
2. Wetenschappelijke methode ............................................................................................... 9
3. Openheid ........................................................................................................................... 9
1.4 Instrumenten politieke wetenschap ........................................................................................ 9
1.4.1 Concepten ...................................................................................................................... 9
1.4.2 Modellen......................................................................................................................... 9
1.4.3 Theorieën ...................................................................................................................... 10
Hoofdstuk 2: staat en macht ........................................................................................................ 10
2.1 Wat is macht? ...........................................................................................................................10
Bindende regels .......................................................................................................................... 11
Soorten gezag ............................................................................................................................. 11
2.2 Hoe macht meten? ....................................................................................................................11
3 dimensies van macht ................................................................................................................ 12
Macht definitie van Amartya Sen .................................................................................................. 12
2.3 De macht van de staat ...............................................................................................................13
Macht van overheid ..................................................................................................................... 13
2.4 De GRONDWET = eerste en belangrijkste regel van land .........................................................14
Bijzondere regels om de Grondwet te veranderen ......................................................................... 15
2.5 De legitimiteit van de staat ....................................................................................................15
Oorsprong van politiek en staat .................................................................................................... 15
Plato ........................................................................................................................................... 15
Aristoteles .................................................................................................................................. 16
2.6 De staat als contract .............................................................................................................16
Thomas Hobbes (natuurtoestand, van nature) .............................................................................. 16
1
, Jean-Jacques Rousseau............................................................................................................... 17
Hoofdstuk 3: breuklijnen en ideologieën ....................................................................................... 17
3.1 Tegenstellingen en breuklijnen ...................................................................................................17
Gevolgen van breuklijnen ............................................................................................................. 18
Verzuiling .................................................................................................................................... 18
Staatsvorming ............................................................................................................................. 19
Industriële revolutie (late 18e eeuw) .............................................................................................. 19
3.2 Nieuwe tegenstellingen? .......................................................................................................20
2 soorten breuklijnen: .................................................................................................................. 20
Freezing hypothesis ..................................................................................................................... 21
Ronald Inglehart: stille revolutie ................................................................................................... 21
Breuklijnen in België .................................................................................................................... 22
Andere namen voor hetzelfde:...................................................................................................... 22
3.3 Ideologieën ..........................................................................................................................22
3.3.1 Het begrip ideologie....................................................................................................... 22
3.3.2 Liberalisme ................................................................................................................... 23
3.3.3 Conservatisme .............................................................................................................. 24
3.3.4 Socialisme .................................................................................................................... 25
3.3.5 Christendemocratie ...................................................................................................... 25
3.3.10 Ecologisme (groene partij) ................................................................................................. 26
3.3.11 Rechts-populisme ............................................................................................................. 27
Hoofdstuk 4: Democratie en politieke vertegenwoordiging ............................................................ 27
4.1 Democratie = omstreden concept .........................................................................................27
4.2 Argumenten voor de democratie............................................................................................30
4.3 Vertegenwoordigde democratie.............................................................................................31
4.4 Variaties in vertegenwoordigde democratie ............................................................................32
4.4.1 Vertrouwen of partijpolitiek mandaat ............................................................................. 32
4.4.2 Territoriale of inhoudelijke vertegenwoordiging ............................................................... 34
4.4.3 Afspiegeling? ...................................................................................................................... 35
hoofdstuk 5: politieke participatie en sociale bewegingen ............................................................. 36
5.1 Deelname aan de politiek ...........................................................................................................36
5.1.1 Wat is participatie ............................................................................................................... 36
5.1.2 Ongelijke participatie .......................................................................................................... 39
5.1.3 Dalende participatie? .......................................................................................................... 40
5.2 Sociale bewegingen en pressiegroepen ......................................................................................40
5.2.1 De rol van pressiegroepen.............................................................................................. 41
5.2.2 Meer recente ontwikkelingen ............................................................................................... 42
5.2.3 Democratische gevolgen van participatie ............................................................................. 43
5.3 Politieke cultuur ........................................................................................................................43
5.3 Participatie en sociaal kapitaal ..............................................................................................44
5.4.1 Wat is sociaal kapitaal? ....................................................................................................... 44
2
,Hoofdstuk 6: politieke partijen en partijsystemen ......................................................................... 45
6.1 Politieke partijen in de hoofdrol ..................................................................................................45
6.2 Historische typologieën .............................................................................................................46
6.2.1 Kaderpartijen en massapartijen ........................................................................................... 46
6.2.2 Volkspartij of catch-all party ................................................................................................ 48
6.2.3 De moderne kaderpartij of kartelpartij .................................................................................. 49
6.3 Andere typologieën ....................................................................................................................50
6.3.1 Typologie op basis van organisatie ................................................................................. 50
6.3.2 Typologie op basis van ideologie .......................................................................................... 51
6.3.3 Typologie op basis van strategie........................................................................................... 51
6.4 Partijsystemen ..........................................................................................................................52
Hoofdstuk 7: Kiessystemen en stemgedrag .................................................................................. 55
7.1 Het belang van verkiezingen ..................................................................................................55
7.2 Stemrecht en opkomst ...............................................................................................................56
7.3 De verkiezingstechnieken...........................................................................................................58
7.3.1 Kiessystemen met relatieve meerderheid ............................................................................. 60
7.3.2 Proportionele kiessystemen (evenredige) ............................................................................. 61
7.4 Welke kandidaten zijn gekozen ...................................................................................................62
7.5 Gevolgen van kiessystemen .......................................................................................................63
7.6 Stemgedrag ...............................................................................................................................64
Hoofdstuk 8: parlement en regering ............................................................................................. 66
8.1 Montesquieu en de scheiding der machten ............................................................................66
8.2 De organisatie van het parlement ...............................................................................................68
8.2.1 De kamers van het parlement .............................................................................................. 68
8.2 De functies van het parlement ...............................................................................................70
8.3.1 representatie ................................................................................................................ 70
8.3.2 Wetgevende functie ............................................................................................................ 70
8.3.3 Deliberatieve functie ........................................................................................................... 71
8.3.4 Controlefunctie ............................................................................................................. 71
8.4 Parlementaire en presidentiële regimes ......................................................................................73
8.5 De vorming van een (coalitie)regering .........................................................................................74
8.6 het staatshoofd .........................................................................................................................75
8.7 Leden van de regering ................................................................................................................76
Hoofdstuk 9: bestuur en beleid .................................................................................................... 77
9.1 Politiek en beleid .......................................................................................................................77
9.2 De beleidscyclus .......................................................................................................................78
9.2.1 Agendavorming ............................................................................................................. 78
9.2.2 Beleidsvoorbereiding ..................................................................................................... 80
9.2.3 Besluitvorming .............................................................................................................. 81
3
, 9.2.4 Beleidsuitvoering ................................................................................................................ 83
9.2.5 Beleidsevaluatie ................................................................................................................. 84
9.3 Stijlen van bestuur ................................................................................................................84
9.4 Politiek en economisch beleid ....................................................................................................85
Hoofdstuk 10: administratie en justitie ......................................................................................... 86
10.1 De administratie................................................................................................................87
10.1.1 De bureaucratie ............................................................................................................ 87
10.1.2 De taakverdeling in de administratie ............................................................................... 88
10.1.3 New public management (nieuwe stroming) ................................................................... 89
10.1.4 Controle over de administratie ....................................................................................... 90
10.2 Justitie ..............................................................................................................................91
10.3 Het leger ...........................................................................................................................93
10.4 De politie ..........................................................................................................................94
Hoofdstuk 11: federalisme en decentralisatie............................................................................... 95
11.1 Staatsvorming en staatshervorming ..........................................................................................96
11.2 Federatie en confederatie ........................................................................................................97
11.2 Pro of contra de centrale staat ...........................................................................................99
11.3 De instituties van een federale staat ................................................................................. 100
11.4.2 Exclusieve of overlappende bevoegdheden .................................................................. 100
11.4.3 Symmetrie en asymmetrie ........................................................................................... 101
11.4.4 Functionele of jurisdictionele bevoegdheidsverdeling ................................................... 101
11.4.5 Een tweede kamer ....................................................................................................... 101
11.4.6 Belangenconflicten en overleg ..................................................................................... 102
11.4.7 Bevoegdheidsconflicten .............................................................................................. 102
11.4.8 Financiering en herverdeling ........................................................................................ 103
11.5 Lokale besturen .............................................................................................................. 103
Hoofdstuk 13: de Europese Unie ................................................................................................ 104
13.1 De geschiedenis van de Europese unie ................................................................................... 104
13.2 De instellingen en de werking van de Europese Unie ......................................................... 109
13.2.1 De Europese raad ............................................................................................................ 109
13.2.2 De Europese commissie .............................................................................................. 110
13.2.3 De ministerraad .............................................................................................................. 110
13.2.4 Het europees parlement .................................................................................................. 111
13.2.5 Het europees hof van justitie ........................................................................................... 111
13.2.6 De europese wetgeving.................................................................................................... 112
13.3 De europese unie en de politieke wetenschap ......................................................................... 113
13.3.1 Multi-level governance .................................................................................................... 113
13.3.2 de europese unie als consensusdemocratie ..................................................................... 114
13.3.3 Democratie en participatie .............................................................................................. 114
4
,INLEIDING
BELANG VAN POLITIEK
Belangrijke kwestie: wat moet overheid doen en wat niet à wat is een privézaak?
- Links: grote overheidsbemoeienissen
- Rechts: overheid moeit zich niet te veel
à Grootste conflict tussen deze 2
Overheid is groter en groter geworden, meer en meer gaan ingrijpen
- CHATGPT: hoe gaan we dit reguleren
à Voortdurend spanning tussen evoluties en de politiek die achterloopt
- Corona: onder controle krijgen, slachtoffers verminderen
Samenleving ontsnapt meer en meer aan politieke regulatie
- Elon Musk heeft meer invloed dan wat de overheid beslist
- Nationale politiek verliest zijn greep (Luc Huyse)
Actoren = groepen die aan politiek doen (regeren,..)
Instellingen = parlementen, regeringen,…
Functioneren = hoe die werken
Historisch: beter begrijpen als we weten waar het van komt
- Vakbonden à werkloosheidsuitkering (uitvinders)
COMPARATIVE POLITICS = SUBTAK
5
,Door te vergelijken, vergelijken tussen landen, dan weet je pas hoe een land in elkaar zit
à onze vorming is zo traag, door onze vele partijen, dit kunnen we weten door naar een
ander land te gaan kijken
- Vergelijken om te snappen hoe je land werkt
- Vlaanderen ßà Wallonië
o Verstaan waarom Vlaams Belang bij ons zo veel sterker is
HOOFDSTUK 1: POLITIEK EN POLITIEKE WETENSCHAP
Verschillende vormen van politiek, overal is politiek (jeugdbewegingen, fietsgroepen,…)
Politiek = alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
- Grotere groep = meer afspraken = formeel
- Politika = zaken dat met de staat te maken heeft
- Ook te maken met meningsverschillen
o Kinderen en zakgeld
Mensen die actief zijn in verenigingen à leerschool in politiek en democratie
1.2 VARIATIES IN POLITIEK
1.2.1 TERRITORIUM
Samenlevingen zijn verbonden aan een territorium (organisaties)
- Onderworpen aan de regels hiervan, niet erbuiten
Staten:
- Je kan heel moeilijk ontsnappen aan de politiek à overal is er een staat die uw
leven zal reguleren
- Veel omvattender en dwingender
- Staten hebben grondgebied en zijn daar soeverein = geen macht erboven
- Katholieke kerk heeft geen territorium à perfect zondigen zonder dat de kerk ons
kan straffen
- Definitie staat = territoriaal gebonden systeem op het hoogste niveau à staten
zijn soeverein à EU kan je altijd verlaten, daarom staat het niet hoger
6
,1.2.2 CULTUREEL
Reikwijdte = verschillende opvattingen over mate waarin regels mogen ingrijpen
- Verschuivende opvattingen
o 19e eeuw: nachtwakersstaat à enkel criminaliteit en buitenlandse
inmenging à grote ongelijkheid (arbeidersbeweging)
o Steeds meer vragen om domeinen politiek te regelen
o Politieke cultuur wijzigt à grenzen tussen privé en publiek verschuiven
1.2.3 VORMEN
Dagelijkse praktijk van het politieke bedrijf er in verschillende landen en op
verschillende momenten heel anders uit kan zien
Classificaties
- Democratische vs autoritaire regimes
o D = macht is tijdelijk, gespreid, verkozen vertegenwoordigers,
fundamentele rechten
§ Vrije meningsuiting: grenzen aan die rechten (racisme)
- Unitaire vs federale staten
o Bestuur vanuit 1 punt of niet
- Variaties in instellingen en procedures
o Verkiezingen kunnen op veel verschillende manieren georganiseerd
worden
WAT DOET EEN POLITICOLOOG?
7
,Politicologie = politiek bestuderen, regelmaat vinden in fenomenen, beleid
- Sociale werkelijkheid = complex (reflexief)
- Werkelijkheid formaliseren in variabelen/ analytisch
- Structuren: posities en rollen determineren gedrag
- Patronen zie je door te vergelijken à 2 manieren
o Veel waarnemingen (grote N)
o Goed gekozen waarnemingen (klein N)
- Op zoek naar patronen => geen theorie = regelmaat!
Begrijpen van menselijk gedrag is moeilijker dan begrijpen van materie, want menselijk
gedrag is niet te meten
- Wij moeten alles vragen => mensen kunnen liegen, vergeten => waarnemingen
zijn onbetrouwbaar
- Informatie die je geeft kunnen mensen gebruiken en zo hun gedrag overwegen
- Menselijk gedrag is voorspelbaar omdat mensen in een bepaalde positie zitten
en een bepaalde rol spelen
o Gedrag niet helemaal vrij, bepaald door omgeving
1.3 POLITIEKE WETENSCHAP (REGELS)
ð Willen politieke gebeurtenissen en instellingen beschrijven, begrijpen en
verklaren NIET beoordelen
1. INTELLECTUELE DISTANTIE
Eigen opvattingen mogen geen effect hebben op uw onderzoek, wel op welk thema je
onderzoekt
Niet de bedoeling om aan het politieke debat deel te nemen, om te zeggen hoe het moet
of hoe het niet moet
- Beïnvloed hun agenda, maar mag niet hun onderzoek beïnvloeden!
o Vragen stellen tijdens onderzoek die niet suggestief zijn
o Dat heb ik gevonden en hoe ik het heb gevonden vermelden
- Resultaten: veranderen of versterken houdingen/ meningen, beleidsmakers
kunnen hun beleid bijsturen, actiegroepen kunnen strategie wijzigen
8
,2. WETENSCHAPPELIJKE METHODE
Op veel verschillende manieren waarnemingen doen => systematisch
- Bewust en systematisch heel veel informatie erover te verzamelen, niet alleen
wanneer er zich toevallig een incident voordoet
- Transparantie: eerlijk zijn over hoe je tot een bevinding komt
- Menselijk gedrag hangt af van de context à moeilijk om ijzeren wetten te vinden,
die altijd en overal gelden
- Repliceerbaar: transparant zijn, zodat iemand exact hetzelfde kan doen als jij
o Controleren en verfijnen (cumulatief)
o Journalistiek is net het omgekeerd
3. OPENHEID
à Altijd zeggen wat je doet en waarom je het doet à anderen je onderzoek kunnen
overdoen, verfijnen,…
- Peer review
1.4 INSTRUMENTEN POLITIEKE WETENSCHAP
ð Orde brengen in de chaos en complexiteit
1.4.1 CONCEPTEN
= Een begrip, een algemene categorie, een verschijnsel dat benoemd wordt met de
bedoeling het precies te kunnen afbakenen.
- Wat is iets, wat is een sociale beweging, wat is een politieke partij
- Om over iets te kunnen praten, moeten we het eens zijn over wat we spreken
- = Ideaaltype: werkelijkheid is nooit perfect
1.4.2 MODELLEN
Modellen = verhouding tussen verschillende fenomenen
- Verhouding tussen geslacht/gender en stemgedrag, protestgedrag en besluit,…
o Verklaarde variantie
- Relaties tussen concepten
- Gatekeepers: thema’s op politieke agenda brengen of niet
9
, 1.4.3 THEORIEËN
= Geeft aan hoe politieke verschijnselen met elkaar in verband staan
- Hypothese: voorspelling waarvan nagegaan kan worden of ze klopt
- Argumentatie waarom fenomeen A invloed heeft op fenomeen B
ð Causaliteit
- Kan ook getest worden
o Resultaten van waarnemingen en onderzoek, maar theorieën sturen ook
waarnemingen en onderzoek: deductief vs inductief
o Cruciale link tussen theorie en onderzoek = hypothese (nagaan of de
voorspelling klopt of niet)
HOOFDSTUK 2: STAAT EN MACHT
2.1 WAT IS MACHT?
Macht = bindende regels opleggen en afdwingen om in een politieke gemeenschap
zaken te kunnen realiseren en ons samenleven te kunnen organiseren
- Er valt niet aan de staatsmacht te ontkomen
- Democratie = bewindsvoeders krijgen macht van volk (alle machten gaan uit van
de natie)
o Alle macht is afgestaan, dan gehoorzamen (contract)
10
INHOUDSOPGAVE
Inleiding ....................................................................................................................................... 5
Belang van politiek ........................................................................................................................... 5
Comparative Politics = subtak .......................................................................................................... 5
Hoofdstuk 1: Politiek en Politieke wetenschap .............................................................................. 6
1.2 Variaties in politiek ................................................................................................................ 6
1.2.1 Territorium ...................................................................................................................... 6
1.2.2 Cultureel......................................................................................................................... 7
1.2.3 Vormen ........................................................................................................................... 7
Wat doet een politicoloog? ............................................................................................................... 7
1.3 Politieke wetenschap (regels) ................................................................................................. 8
1. Intellectuele distantie ......................................................................................................... 8
2. Wetenschappelijke methode ............................................................................................... 9
3. Openheid ........................................................................................................................... 9
1.4 Instrumenten politieke wetenschap ........................................................................................ 9
1.4.1 Concepten ...................................................................................................................... 9
1.4.2 Modellen......................................................................................................................... 9
1.4.3 Theorieën ...................................................................................................................... 10
Hoofdstuk 2: staat en macht ........................................................................................................ 10
2.1 Wat is macht? ...........................................................................................................................10
Bindende regels .......................................................................................................................... 11
Soorten gezag ............................................................................................................................. 11
2.2 Hoe macht meten? ....................................................................................................................11
3 dimensies van macht ................................................................................................................ 12
Macht definitie van Amartya Sen .................................................................................................. 12
2.3 De macht van de staat ...............................................................................................................13
Macht van overheid ..................................................................................................................... 13
2.4 De GRONDWET = eerste en belangrijkste regel van land .........................................................14
Bijzondere regels om de Grondwet te veranderen ......................................................................... 15
2.5 De legitimiteit van de staat ....................................................................................................15
Oorsprong van politiek en staat .................................................................................................... 15
Plato ........................................................................................................................................... 15
Aristoteles .................................................................................................................................. 16
2.6 De staat als contract .............................................................................................................16
Thomas Hobbes (natuurtoestand, van nature) .............................................................................. 16
1
, Jean-Jacques Rousseau............................................................................................................... 17
Hoofdstuk 3: breuklijnen en ideologieën ....................................................................................... 17
3.1 Tegenstellingen en breuklijnen ...................................................................................................17
Gevolgen van breuklijnen ............................................................................................................. 18
Verzuiling .................................................................................................................................... 18
Staatsvorming ............................................................................................................................. 19
Industriële revolutie (late 18e eeuw) .............................................................................................. 19
3.2 Nieuwe tegenstellingen? .......................................................................................................20
2 soorten breuklijnen: .................................................................................................................. 20
Freezing hypothesis ..................................................................................................................... 21
Ronald Inglehart: stille revolutie ................................................................................................... 21
Breuklijnen in België .................................................................................................................... 22
Andere namen voor hetzelfde:...................................................................................................... 22
3.3 Ideologieën ..........................................................................................................................22
3.3.1 Het begrip ideologie....................................................................................................... 22
3.3.2 Liberalisme ................................................................................................................... 23
3.3.3 Conservatisme .............................................................................................................. 24
3.3.4 Socialisme .................................................................................................................... 25
3.3.5 Christendemocratie ...................................................................................................... 25
3.3.10 Ecologisme (groene partij) ................................................................................................. 26
3.3.11 Rechts-populisme ............................................................................................................. 27
Hoofdstuk 4: Democratie en politieke vertegenwoordiging ............................................................ 27
4.1 Democratie = omstreden concept .........................................................................................27
4.2 Argumenten voor de democratie............................................................................................30
4.3 Vertegenwoordigde democratie.............................................................................................31
4.4 Variaties in vertegenwoordigde democratie ............................................................................32
4.4.1 Vertrouwen of partijpolitiek mandaat ............................................................................. 32
4.4.2 Territoriale of inhoudelijke vertegenwoordiging ............................................................... 34
4.4.3 Afspiegeling? ...................................................................................................................... 35
hoofdstuk 5: politieke participatie en sociale bewegingen ............................................................. 36
5.1 Deelname aan de politiek ...........................................................................................................36
5.1.1 Wat is participatie ............................................................................................................... 36
5.1.2 Ongelijke participatie .......................................................................................................... 39
5.1.3 Dalende participatie? .......................................................................................................... 40
5.2 Sociale bewegingen en pressiegroepen ......................................................................................40
5.2.1 De rol van pressiegroepen.............................................................................................. 41
5.2.2 Meer recente ontwikkelingen ............................................................................................... 42
5.2.3 Democratische gevolgen van participatie ............................................................................. 43
5.3 Politieke cultuur ........................................................................................................................43
5.3 Participatie en sociaal kapitaal ..............................................................................................44
5.4.1 Wat is sociaal kapitaal? ....................................................................................................... 44
2
,Hoofdstuk 6: politieke partijen en partijsystemen ......................................................................... 45
6.1 Politieke partijen in de hoofdrol ..................................................................................................45
6.2 Historische typologieën .............................................................................................................46
6.2.1 Kaderpartijen en massapartijen ........................................................................................... 46
6.2.2 Volkspartij of catch-all party ................................................................................................ 48
6.2.3 De moderne kaderpartij of kartelpartij .................................................................................. 49
6.3 Andere typologieën ....................................................................................................................50
6.3.1 Typologie op basis van organisatie ................................................................................. 50
6.3.2 Typologie op basis van ideologie .......................................................................................... 51
6.3.3 Typologie op basis van strategie........................................................................................... 51
6.4 Partijsystemen ..........................................................................................................................52
Hoofdstuk 7: Kiessystemen en stemgedrag .................................................................................. 55
7.1 Het belang van verkiezingen ..................................................................................................55
7.2 Stemrecht en opkomst ...............................................................................................................56
7.3 De verkiezingstechnieken...........................................................................................................58
7.3.1 Kiessystemen met relatieve meerderheid ............................................................................. 60
7.3.2 Proportionele kiessystemen (evenredige) ............................................................................. 61
7.4 Welke kandidaten zijn gekozen ...................................................................................................62
7.5 Gevolgen van kiessystemen .......................................................................................................63
7.6 Stemgedrag ...............................................................................................................................64
Hoofdstuk 8: parlement en regering ............................................................................................. 66
8.1 Montesquieu en de scheiding der machten ............................................................................66
8.2 De organisatie van het parlement ...............................................................................................68
8.2.1 De kamers van het parlement .............................................................................................. 68
8.2 De functies van het parlement ...............................................................................................70
8.3.1 representatie ................................................................................................................ 70
8.3.2 Wetgevende functie ............................................................................................................ 70
8.3.3 Deliberatieve functie ........................................................................................................... 71
8.3.4 Controlefunctie ............................................................................................................. 71
8.4 Parlementaire en presidentiële regimes ......................................................................................73
8.5 De vorming van een (coalitie)regering .........................................................................................74
8.6 het staatshoofd .........................................................................................................................75
8.7 Leden van de regering ................................................................................................................76
Hoofdstuk 9: bestuur en beleid .................................................................................................... 77
9.1 Politiek en beleid .......................................................................................................................77
9.2 De beleidscyclus .......................................................................................................................78
9.2.1 Agendavorming ............................................................................................................. 78
9.2.2 Beleidsvoorbereiding ..................................................................................................... 80
9.2.3 Besluitvorming .............................................................................................................. 81
3
, 9.2.4 Beleidsuitvoering ................................................................................................................ 83
9.2.5 Beleidsevaluatie ................................................................................................................. 84
9.3 Stijlen van bestuur ................................................................................................................84
9.4 Politiek en economisch beleid ....................................................................................................85
Hoofdstuk 10: administratie en justitie ......................................................................................... 86
10.1 De administratie................................................................................................................87
10.1.1 De bureaucratie ............................................................................................................ 87
10.1.2 De taakverdeling in de administratie ............................................................................... 88
10.1.3 New public management (nieuwe stroming) ................................................................... 89
10.1.4 Controle over de administratie ....................................................................................... 90
10.2 Justitie ..............................................................................................................................91
10.3 Het leger ...........................................................................................................................93
10.4 De politie ..........................................................................................................................94
Hoofdstuk 11: federalisme en decentralisatie............................................................................... 95
11.1 Staatsvorming en staatshervorming ..........................................................................................96
11.2 Federatie en confederatie ........................................................................................................97
11.2 Pro of contra de centrale staat ...........................................................................................99
11.3 De instituties van een federale staat ................................................................................. 100
11.4.2 Exclusieve of overlappende bevoegdheden .................................................................. 100
11.4.3 Symmetrie en asymmetrie ........................................................................................... 101
11.4.4 Functionele of jurisdictionele bevoegdheidsverdeling ................................................... 101
11.4.5 Een tweede kamer ....................................................................................................... 101
11.4.6 Belangenconflicten en overleg ..................................................................................... 102
11.4.7 Bevoegdheidsconflicten .............................................................................................. 102
11.4.8 Financiering en herverdeling ........................................................................................ 103
11.5 Lokale besturen .............................................................................................................. 103
Hoofdstuk 13: de Europese Unie ................................................................................................ 104
13.1 De geschiedenis van de Europese unie ................................................................................... 104
13.2 De instellingen en de werking van de Europese Unie ......................................................... 109
13.2.1 De Europese raad ............................................................................................................ 109
13.2.2 De Europese commissie .............................................................................................. 110
13.2.3 De ministerraad .............................................................................................................. 110
13.2.4 Het europees parlement .................................................................................................. 111
13.2.5 Het europees hof van justitie ........................................................................................... 111
13.2.6 De europese wetgeving.................................................................................................... 112
13.3 De europese unie en de politieke wetenschap ......................................................................... 113
13.3.1 Multi-level governance .................................................................................................... 113
13.3.2 de europese unie als consensusdemocratie ..................................................................... 114
13.3.3 Democratie en participatie .............................................................................................. 114
4
,INLEIDING
BELANG VAN POLITIEK
Belangrijke kwestie: wat moet overheid doen en wat niet à wat is een privézaak?
- Links: grote overheidsbemoeienissen
- Rechts: overheid moeit zich niet te veel
à Grootste conflict tussen deze 2
Overheid is groter en groter geworden, meer en meer gaan ingrijpen
- CHATGPT: hoe gaan we dit reguleren
à Voortdurend spanning tussen evoluties en de politiek die achterloopt
- Corona: onder controle krijgen, slachtoffers verminderen
Samenleving ontsnapt meer en meer aan politieke regulatie
- Elon Musk heeft meer invloed dan wat de overheid beslist
- Nationale politiek verliest zijn greep (Luc Huyse)
Actoren = groepen die aan politiek doen (regeren,..)
Instellingen = parlementen, regeringen,…
Functioneren = hoe die werken
Historisch: beter begrijpen als we weten waar het van komt
- Vakbonden à werkloosheidsuitkering (uitvinders)
COMPARATIVE POLITICS = SUBTAK
5
,Door te vergelijken, vergelijken tussen landen, dan weet je pas hoe een land in elkaar zit
à onze vorming is zo traag, door onze vele partijen, dit kunnen we weten door naar een
ander land te gaan kijken
- Vergelijken om te snappen hoe je land werkt
- Vlaanderen ßà Wallonië
o Verstaan waarom Vlaams Belang bij ons zo veel sterker is
HOOFDSTUK 1: POLITIEK EN POLITIEKE WETENSCHAP
Verschillende vormen van politiek, overal is politiek (jeugdbewegingen, fietsgroepen,…)
Politiek = alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
- Grotere groep = meer afspraken = formeel
- Politika = zaken dat met de staat te maken heeft
- Ook te maken met meningsverschillen
o Kinderen en zakgeld
Mensen die actief zijn in verenigingen à leerschool in politiek en democratie
1.2 VARIATIES IN POLITIEK
1.2.1 TERRITORIUM
Samenlevingen zijn verbonden aan een territorium (organisaties)
- Onderworpen aan de regels hiervan, niet erbuiten
Staten:
- Je kan heel moeilijk ontsnappen aan de politiek à overal is er een staat die uw
leven zal reguleren
- Veel omvattender en dwingender
- Staten hebben grondgebied en zijn daar soeverein = geen macht erboven
- Katholieke kerk heeft geen territorium à perfect zondigen zonder dat de kerk ons
kan straffen
- Definitie staat = territoriaal gebonden systeem op het hoogste niveau à staten
zijn soeverein à EU kan je altijd verlaten, daarom staat het niet hoger
6
,1.2.2 CULTUREEL
Reikwijdte = verschillende opvattingen over mate waarin regels mogen ingrijpen
- Verschuivende opvattingen
o 19e eeuw: nachtwakersstaat à enkel criminaliteit en buitenlandse
inmenging à grote ongelijkheid (arbeidersbeweging)
o Steeds meer vragen om domeinen politiek te regelen
o Politieke cultuur wijzigt à grenzen tussen privé en publiek verschuiven
1.2.3 VORMEN
Dagelijkse praktijk van het politieke bedrijf er in verschillende landen en op
verschillende momenten heel anders uit kan zien
Classificaties
- Democratische vs autoritaire regimes
o D = macht is tijdelijk, gespreid, verkozen vertegenwoordigers,
fundamentele rechten
§ Vrije meningsuiting: grenzen aan die rechten (racisme)
- Unitaire vs federale staten
o Bestuur vanuit 1 punt of niet
- Variaties in instellingen en procedures
o Verkiezingen kunnen op veel verschillende manieren georganiseerd
worden
WAT DOET EEN POLITICOLOOG?
7
,Politicologie = politiek bestuderen, regelmaat vinden in fenomenen, beleid
- Sociale werkelijkheid = complex (reflexief)
- Werkelijkheid formaliseren in variabelen/ analytisch
- Structuren: posities en rollen determineren gedrag
- Patronen zie je door te vergelijken à 2 manieren
o Veel waarnemingen (grote N)
o Goed gekozen waarnemingen (klein N)
- Op zoek naar patronen => geen theorie = regelmaat!
Begrijpen van menselijk gedrag is moeilijker dan begrijpen van materie, want menselijk
gedrag is niet te meten
- Wij moeten alles vragen => mensen kunnen liegen, vergeten => waarnemingen
zijn onbetrouwbaar
- Informatie die je geeft kunnen mensen gebruiken en zo hun gedrag overwegen
- Menselijk gedrag is voorspelbaar omdat mensen in een bepaalde positie zitten
en een bepaalde rol spelen
o Gedrag niet helemaal vrij, bepaald door omgeving
1.3 POLITIEKE WETENSCHAP (REGELS)
ð Willen politieke gebeurtenissen en instellingen beschrijven, begrijpen en
verklaren NIET beoordelen
1. INTELLECTUELE DISTANTIE
Eigen opvattingen mogen geen effect hebben op uw onderzoek, wel op welk thema je
onderzoekt
Niet de bedoeling om aan het politieke debat deel te nemen, om te zeggen hoe het moet
of hoe het niet moet
- Beïnvloed hun agenda, maar mag niet hun onderzoek beïnvloeden!
o Vragen stellen tijdens onderzoek die niet suggestief zijn
o Dat heb ik gevonden en hoe ik het heb gevonden vermelden
- Resultaten: veranderen of versterken houdingen/ meningen, beleidsmakers
kunnen hun beleid bijsturen, actiegroepen kunnen strategie wijzigen
8
,2. WETENSCHAPPELIJKE METHODE
Op veel verschillende manieren waarnemingen doen => systematisch
- Bewust en systematisch heel veel informatie erover te verzamelen, niet alleen
wanneer er zich toevallig een incident voordoet
- Transparantie: eerlijk zijn over hoe je tot een bevinding komt
- Menselijk gedrag hangt af van de context à moeilijk om ijzeren wetten te vinden,
die altijd en overal gelden
- Repliceerbaar: transparant zijn, zodat iemand exact hetzelfde kan doen als jij
o Controleren en verfijnen (cumulatief)
o Journalistiek is net het omgekeerd
3. OPENHEID
à Altijd zeggen wat je doet en waarom je het doet à anderen je onderzoek kunnen
overdoen, verfijnen,…
- Peer review
1.4 INSTRUMENTEN POLITIEKE WETENSCHAP
ð Orde brengen in de chaos en complexiteit
1.4.1 CONCEPTEN
= Een begrip, een algemene categorie, een verschijnsel dat benoemd wordt met de
bedoeling het precies te kunnen afbakenen.
- Wat is iets, wat is een sociale beweging, wat is een politieke partij
- Om over iets te kunnen praten, moeten we het eens zijn over wat we spreken
- = Ideaaltype: werkelijkheid is nooit perfect
1.4.2 MODELLEN
Modellen = verhouding tussen verschillende fenomenen
- Verhouding tussen geslacht/gender en stemgedrag, protestgedrag en besluit,…
o Verklaarde variantie
- Relaties tussen concepten
- Gatekeepers: thema’s op politieke agenda brengen of niet
9
, 1.4.3 THEORIEËN
= Geeft aan hoe politieke verschijnselen met elkaar in verband staan
- Hypothese: voorspelling waarvan nagegaan kan worden of ze klopt
- Argumentatie waarom fenomeen A invloed heeft op fenomeen B
ð Causaliteit
- Kan ook getest worden
o Resultaten van waarnemingen en onderzoek, maar theorieën sturen ook
waarnemingen en onderzoek: deductief vs inductief
o Cruciale link tussen theorie en onderzoek = hypothese (nagaan of de
voorspelling klopt of niet)
HOOFDSTUK 2: STAAT EN MACHT
2.1 WAT IS MACHT?
Macht = bindende regels opleggen en afdwingen om in een politieke gemeenschap
zaken te kunnen realiseren en ons samenleven te kunnen organiseren
- Er valt niet aan de staatsmacht te ontkomen
- Democratie = bewindsvoeders krijgen macht van volk (alle machten gaan uit van
de natie)
o Alle macht is afgestaan, dan gehoorzamen (contract)
10
