Hoofdstuk 12: de cognitieve ontwikkeling in de
schooltijd
12.1 DE INTELLECTUELE EN TAALKUNDIGE ONTWIKKELING
Schooltijd: het lukt kinderen steeds beter om complexe informatie te begrijpen en toe te
passen
-> denken is alleen nog steeds niet te vergelijken met dat van een volwassene
12.1.1 DE COGNITIEVE ONTWIKKELING VOLGENS PIAGET
De opkomst van het concreet-operationele denken
Schooltijd: valt samen met concreet-operationele stadium (6-12 jaar)
-> gekenmerkt door het actieve en juiste gebruik van logica
-> kunnen logische operaties toepassen op concrete problemen
-> bv. gebruikt cognitieve en logische processen om te zeggen welk glas
voller zit
-> kijken niet meer alleen naar uiterlijke verschijning
-> kunnen zonder moeite – en correct – conservatieproblemen oplossen
-> minder egocentrisch: kunnen dus rekening houden met verschillende aspecten
van een situatie (= decentreren)
Preoperationeel denken naar concreet-operationeel denken: schakelen in het
begin tussen de twee
-> vaak bv fase waarin ze conservatieproblemen juist oplossen, maar niet kunnen
verwoorden waarom het zo is (‘gewoon daarom’)
Goed concreet-operationeel denken
-> gaan concept reversibiliteit begrijpen
-> = het vermogen een uitgevoerde handeling (in gedachten) terug te
draaien
-> bv. als 5+3=8 dan 3+5=8 of je maakt van bal klei een slang en kan
terug een bal maken
-> leren ook de relatie tussen tijd en snelheid (8-10 jaar)
-> bv. race met verschillende routes en komen gelijk aan: auto van langere
route is sneller
-> toch belangrijke beperking: ze blijven vastzitten aan de concrete, fysieke
realiteit en zijn niet in staat abstracte of hypothetische vragen te begrijpen, of
vragen waarin formele logica is verwerkt
Piaget in perspectief: Piaget haf gelijk – en ongelijk
Piaget: onderschatte de capaciteiten van kinderen
-> gedeeltelijk vanwege de beperkte aard van de mini-experimenten die hij deed
-> breder palet aan taken in een experiment: kinderen vertonen minder gelijkheid
binnen de stadia dan Piaget dacht
1
,Maakte ook verkeerde inschatting van de leeftijd waarop cognitieve vaardigheden zich
manifesteren
-> steeds meer bewijzen dat dit eerder is dan hij dacht (sommigen voor 7 jaar)
Waarschijnlijk wel gelijk dat concrete operaties universeel in schooltijd worden bereikt
-> tijdstippen verschillen per cultuur, maar dit komt eerder door de andere
ervaringen dan dat dit stadium niet zou gelden
12.1.2 DE INFORMATIEVERWERKINGSTHEORIE
Einde schooltijd: kinderen hebben basale rekenvaardigheden (tellen, breuken,…) + goede
spelling
Informatieverwerkingstheorie: kinderen leren steeds beter omgaan met informatie
-> kunnen gegevens verwerken naarmate de omvang van hun geheugen
toeneemt
Herinnering
Herinnering = het vermogen om informatie te coderen, op te slaan en weer op te halen
-> moeten alle 3 goed werken
-> codering = kind neemt info in eerste instantie op in een voor het geheugen
bruikbare vorm
-> info moet ook worden opslagen
-> ook goed functionerend geheugen nodig om herinneringen terug te kunnen
halen = retrieval
-> materiaal wordt in de geheugenopslag gelokaliseerd, naar het
bewustzijn gehaald en gebruikt
Driesystemenbenadering: 3 verschillende opslagsystemen of stadia die beschrijven
hoe informatie wordt verwerkt zodat ze opgeroepen kan worden
1. Sensorisch (zintuiglijk) geheugen: eerste tijdelijke opslag van info, die
slechts een moment duurt (slaat een exacte kopie op van de stimulus)
2. Kortetermijngeheugen (werkgeheugen): info wordt 15-25s opgeslagen en
geclassificeerd naar inhoud
3. Langetermijngeheugen: info wordt relatief permanent opgeslagen, hoewel
de info moeilijker toegankelijk kan worden naarmate ze langer is opgeslagen
Schooltijd: kortetermijngeheugen verbeterd aanzienlijk
-> kunnen bv. beter getallenreeks in omgekeerde volgorde herhalen (begin 2,
einde 6)
Sommige deskundigen: moeite met oplossen conservatieproblemen bij peuters/kleuters is
het gevolg van geheugenbeperkingen
-> kunnen noodzakelijke info niet herinneren die sleutel vormt tot de juiste
oplossing
-> heeft te maken met geheugencapaciteit
Metageheugen: verbetert ook tijdens schooltijd
2
, -> gaat over het begrijpen van de processen die ten grondslag liggen aan het
geheugen
-> begrijpen beter wat het geheugen inhoudt en gebruiken meer
geheugenstrategieën (=doelbewuste tactieken ter verbetering van de cognitieve
verwerking)
-> bv. herhalen van info om dingen beter te onthouden, doen meer moeite
om materiaal te ordenen (organiseren)
Schoolkinderen: maken steeds meer gebruik van mnemoniek of geheugenkunst
-> = technieken om info zo te ordenen dat het gemakkelijk wordt die info te
onthouden
-> bv. ezelsbruggetjes
Verbetering van het geheugen
Je kan kinderen trainen om geheugenstrategieën effectiever te gebruiken
-> moeten hiervoor weten waarom, wanneer en waar je een strategie gebruikt
-> gebruiken ze steeds effectiever naarmate ze ouder worden
Voorbeeld: sleutelwoordstrategie
-> woorden die hetzelfde klinken worden aan elkaar gekoppeld
-> bv. leren vreemde taal: vreemd woord gekoppeld aan Nederlands woord dat
hetzelfde klinkt (=sleutelwoord)
-> sleutelwoord vastgesteld: kinderen vormen mentaal beeld van de 2 woorden
(bv. eend die op pad loopt om pato te onthouden, = Spaans voor eend)
Andere geheugenstrategieën: herhaling van info, organisatie (categorieën) en
cognitieve elaboratie (koppeling mentale beelden aan info)
Mindmap: centrale thema in midden diagram en hieromheen onderwerpen die een
relatie met dit thema hebben
-> overzicht houden: (sub)onderwerpen in steekwoorden of pictogrammen, niet
hele teksten
12.1.3 VYGOTSKY’S VISIE OP COGNITIEVE ONTWIKKELING EN KLASSIKAAL ONDERWIJS
Vygotsky
-> zone van naaste ontwikkeling (ZDP) = niveau waarop een kind een taak bijna,
maar nog niet helemaal zelfstandig kan begrijpen of uitvoeren
-> theorie vooral invloed gehad op verschillende klassikale werkmethoden
-> gebaseerd op de aanname dat kinderen actief moeten participeren in
hun onderwijs
-> klassen = plekken waar kinderen de gelegenheid moeten krijgen om te
experimenteren en nieuwe activiteiten uit te proberen
Onderwijs moet zich volgens Vygotsky vooral richten op activiteiten waarbij interactie
met anderen komt kijken
-> interacties met andere kinderen en volwassenen: leiden tot cognitieve groei
3
, -> aard van interacties moet zorgvuldig worden gestructureerd zodat ze bij ZPD
van elk kind past
Bijzonder onderwijs: bepaling van ZDP van groot belang
-> TEACCH = Treatment and Education of Autistic and Reated Communication-
Handicapped Children
-> = interventieprogramma voor behandeling/begeleiding van kinderen
met een autismespectrumstoornis
samenwerkend (coöperatief leren): helpt het meest als een aantal andere groepsleden
competenter is op het gebied van een bepaalde taak en als deskundige kan fungeren
Rolwisselend leren: gebaseerd op visie Vygotsky
-> techniek om kinderen tekstbegripstrategieën te leren (leren scannen, zich
vragen stellen, centrale punt bepalen, passage samenvatten en voorspellen wat
gaat gebeuren)
-> centrale kenmerk techniek: leerlingen in het begin begeleid waardoor ZDP
verder uitbreidt en ze de strategie kunnen overdragen aan andere leerlingen
-> enorm succes bij verbeteren leesbegrip (vooral bij kinderen met leesproblemen)
12.1.4 TAALONTWIKKELING: DE BETEKENIS VAN WOORDEN
Taalgebruik schoolkinderen: lijkt op dat van volwassenen
-> maar minder verfijnd (vooral aan begin van schooltijd)
Beheersing van taalmechanismen
Woordenschat: blijft groeien
-> nog steeds nieuwe woorden aan snel tempo toegevoegd aan vocabulaire (6:
6380 woorden)
-> ook gebruik grammatica verbeterd
-> steeds vaker passieve vorm en voorwaardelijke bijzinnen
-> begrip syntaxis: verbeterd ook (= regels voor het combineren van woorden en
frasen tot zinnen)
Groep 3 (1ste leerjaar): meeste kinderen spreken woorden vrij goed uit (sch-klanken later
dan anderen)
Schoolkinderen: vaak moeite met interpretatie van zinnen die afhangen van de intonatie
Steeds competenter gebruik van pragmatiek (= taalregels voor communicatie in een
sociale context)
-> leert ze in een situatie juiste, effectieve taal gebruiken
-> toepassing op het begin nog minimaal (reageren niet op elkaar maar vertellen
zelf iets)
-> later: geven en nemen (geven antwoord op wat de ander zegt)
4
schooltijd
12.1 DE INTELLECTUELE EN TAALKUNDIGE ONTWIKKELING
Schooltijd: het lukt kinderen steeds beter om complexe informatie te begrijpen en toe te
passen
-> denken is alleen nog steeds niet te vergelijken met dat van een volwassene
12.1.1 DE COGNITIEVE ONTWIKKELING VOLGENS PIAGET
De opkomst van het concreet-operationele denken
Schooltijd: valt samen met concreet-operationele stadium (6-12 jaar)
-> gekenmerkt door het actieve en juiste gebruik van logica
-> kunnen logische operaties toepassen op concrete problemen
-> bv. gebruikt cognitieve en logische processen om te zeggen welk glas
voller zit
-> kijken niet meer alleen naar uiterlijke verschijning
-> kunnen zonder moeite – en correct – conservatieproblemen oplossen
-> minder egocentrisch: kunnen dus rekening houden met verschillende aspecten
van een situatie (= decentreren)
Preoperationeel denken naar concreet-operationeel denken: schakelen in het
begin tussen de twee
-> vaak bv fase waarin ze conservatieproblemen juist oplossen, maar niet kunnen
verwoorden waarom het zo is (‘gewoon daarom’)
Goed concreet-operationeel denken
-> gaan concept reversibiliteit begrijpen
-> = het vermogen een uitgevoerde handeling (in gedachten) terug te
draaien
-> bv. als 5+3=8 dan 3+5=8 of je maakt van bal klei een slang en kan
terug een bal maken
-> leren ook de relatie tussen tijd en snelheid (8-10 jaar)
-> bv. race met verschillende routes en komen gelijk aan: auto van langere
route is sneller
-> toch belangrijke beperking: ze blijven vastzitten aan de concrete, fysieke
realiteit en zijn niet in staat abstracte of hypothetische vragen te begrijpen, of
vragen waarin formele logica is verwerkt
Piaget in perspectief: Piaget haf gelijk – en ongelijk
Piaget: onderschatte de capaciteiten van kinderen
-> gedeeltelijk vanwege de beperkte aard van de mini-experimenten die hij deed
-> breder palet aan taken in een experiment: kinderen vertonen minder gelijkheid
binnen de stadia dan Piaget dacht
1
,Maakte ook verkeerde inschatting van de leeftijd waarop cognitieve vaardigheden zich
manifesteren
-> steeds meer bewijzen dat dit eerder is dan hij dacht (sommigen voor 7 jaar)
Waarschijnlijk wel gelijk dat concrete operaties universeel in schooltijd worden bereikt
-> tijdstippen verschillen per cultuur, maar dit komt eerder door de andere
ervaringen dan dat dit stadium niet zou gelden
12.1.2 DE INFORMATIEVERWERKINGSTHEORIE
Einde schooltijd: kinderen hebben basale rekenvaardigheden (tellen, breuken,…) + goede
spelling
Informatieverwerkingstheorie: kinderen leren steeds beter omgaan met informatie
-> kunnen gegevens verwerken naarmate de omvang van hun geheugen
toeneemt
Herinnering
Herinnering = het vermogen om informatie te coderen, op te slaan en weer op te halen
-> moeten alle 3 goed werken
-> codering = kind neemt info in eerste instantie op in een voor het geheugen
bruikbare vorm
-> info moet ook worden opslagen
-> ook goed functionerend geheugen nodig om herinneringen terug te kunnen
halen = retrieval
-> materiaal wordt in de geheugenopslag gelokaliseerd, naar het
bewustzijn gehaald en gebruikt
Driesystemenbenadering: 3 verschillende opslagsystemen of stadia die beschrijven
hoe informatie wordt verwerkt zodat ze opgeroepen kan worden
1. Sensorisch (zintuiglijk) geheugen: eerste tijdelijke opslag van info, die
slechts een moment duurt (slaat een exacte kopie op van de stimulus)
2. Kortetermijngeheugen (werkgeheugen): info wordt 15-25s opgeslagen en
geclassificeerd naar inhoud
3. Langetermijngeheugen: info wordt relatief permanent opgeslagen, hoewel
de info moeilijker toegankelijk kan worden naarmate ze langer is opgeslagen
Schooltijd: kortetermijngeheugen verbeterd aanzienlijk
-> kunnen bv. beter getallenreeks in omgekeerde volgorde herhalen (begin 2,
einde 6)
Sommige deskundigen: moeite met oplossen conservatieproblemen bij peuters/kleuters is
het gevolg van geheugenbeperkingen
-> kunnen noodzakelijke info niet herinneren die sleutel vormt tot de juiste
oplossing
-> heeft te maken met geheugencapaciteit
Metageheugen: verbetert ook tijdens schooltijd
2
, -> gaat over het begrijpen van de processen die ten grondslag liggen aan het
geheugen
-> begrijpen beter wat het geheugen inhoudt en gebruiken meer
geheugenstrategieën (=doelbewuste tactieken ter verbetering van de cognitieve
verwerking)
-> bv. herhalen van info om dingen beter te onthouden, doen meer moeite
om materiaal te ordenen (organiseren)
Schoolkinderen: maken steeds meer gebruik van mnemoniek of geheugenkunst
-> = technieken om info zo te ordenen dat het gemakkelijk wordt die info te
onthouden
-> bv. ezelsbruggetjes
Verbetering van het geheugen
Je kan kinderen trainen om geheugenstrategieën effectiever te gebruiken
-> moeten hiervoor weten waarom, wanneer en waar je een strategie gebruikt
-> gebruiken ze steeds effectiever naarmate ze ouder worden
Voorbeeld: sleutelwoordstrategie
-> woorden die hetzelfde klinken worden aan elkaar gekoppeld
-> bv. leren vreemde taal: vreemd woord gekoppeld aan Nederlands woord dat
hetzelfde klinkt (=sleutelwoord)
-> sleutelwoord vastgesteld: kinderen vormen mentaal beeld van de 2 woorden
(bv. eend die op pad loopt om pato te onthouden, = Spaans voor eend)
Andere geheugenstrategieën: herhaling van info, organisatie (categorieën) en
cognitieve elaboratie (koppeling mentale beelden aan info)
Mindmap: centrale thema in midden diagram en hieromheen onderwerpen die een
relatie met dit thema hebben
-> overzicht houden: (sub)onderwerpen in steekwoorden of pictogrammen, niet
hele teksten
12.1.3 VYGOTSKY’S VISIE OP COGNITIEVE ONTWIKKELING EN KLASSIKAAL ONDERWIJS
Vygotsky
-> zone van naaste ontwikkeling (ZDP) = niveau waarop een kind een taak bijna,
maar nog niet helemaal zelfstandig kan begrijpen of uitvoeren
-> theorie vooral invloed gehad op verschillende klassikale werkmethoden
-> gebaseerd op de aanname dat kinderen actief moeten participeren in
hun onderwijs
-> klassen = plekken waar kinderen de gelegenheid moeten krijgen om te
experimenteren en nieuwe activiteiten uit te proberen
Onderwijs moet zich volgens Vygotsky vooral richten op activiteiten waarbij interactie
met anderen komt kijken
-> interacties met andere kinderen en volwassenen: leiden tot cognitieve groei
3
, -> aard van interacties moet zorgvuldig worden gestructureerd zodat ze bij ZPD
van elk kind past
Bijzonder onderwijs: bepaling van ZDP van groot belang
-> TEACCH = Treatment and Education of Autistic and Reated Communication-
Handicapped Children
-> = interventieprogramma voor behandeling/begeleiding van kinderen
met een autismespectrumstoornis
samenwerkend (coöperatief leren): helpt het meest als een aantal andere groepsleden
competenter is op het gebied van een bepaalde taak en als deskundige kan fungeren
Rolwisselend leren: gebaseerd op visie Vygotsky
-> techniek om kinderen tekstbegripstrategieën te leren (leren scannen, zich
vragen stellen, centrale punt bepalen, passage samenvatten en voorspellen wat
gaat gebeuren)
-> centrale kenmerk techniek: leerlingen in het begin begeleid waardoor ZDP
verder uitbreidt en ze de strategie kunnen overdragen aan andere leerlingen
-> enorm succes bij verbeteren leesbegrip (vooral bij kinderen met leesproblemen)
12.1.4 TAALONTWIKKELING: DE BETEKENIS VAN WOORDEN
Taalgebruik schoolkinderen: lijkt op dat van volwassenen
-> maar minder verfijnd (vooral aan begin van schooltijd)
Beheersing van taalmechanismen
Woordenschat: blijft groeien
-> nog steeds nieuwe woorden aan snel tempo toegevoegd aan vocabulaire (6:
6380 woorden)
-> ook gebruik grammatica verbeterd
-> steeds vaker passieve vorm en voorwaardelijke bijzinnen
-> begrip syntaxis: verbeterd ook (= regels voor het combineren van woorden en
frasen tot zinnen)
Groep 3 (1ste leerjaar): meeste kinderen spreken woorden vrij goed uit (sch-klanken later
dan anderen)
Schoolkinderen: vaak moeite met interpretatie van zinnen die afhangen van de intonatie
Steeds competenter gebruik van pragmatiek (= taalregels voor communicatie in een
sociale context)
-> leert ze in een situatie juiste, effectieve taal gebruiken
-> toepassing op het begin nog minimaal (reageren niet op elkaar maar vertellen
zelf iets)
-> later: geven en nemen (geven antwoord op wat de ander zegt)
4
