Inleidende les
Voorbeeldcasus groepspaper
Probleemstelling: aantal telefoons die geproduceerd worden
1e ecologische pijler: impact grondstofontginning en -verbruik op het klimaat
2e sociale pijler: waardevolle metalen komen uit kwetsbare gebieden/“het onzichtbare zuiden”
3e economische pijler: verdienmodel bestaat uit grote omzet draaien dankzij lage productiekosten en
planned obsolence
4e politieke pijler: recht op reparatie
Noord-Zuid: toegevoegde waarde in de waardeketen gaat niet naar de ontginningslanden zit niet in
landen met grondstoffen → lokale bevolking profiteert niet van export naar Europa/VS + ethische
maatregelen worden enkel opgelegd in de laatste stap van productieproces
Ons consumptiepatroon: vroegtijdige afdanking
→ waarom heb je een gsm: functionaliteit of mijn identiteit (hebben om te hebben)
Oplossingen: traag opladen, voorzichtig in de omgang, herstel, recycleren, mentaliteitswijziging van
consumenten, sensibiliserende rol van de overheid, waardebehoud (bv. meer updates voor langere
levensduur), gebruiken ipv verkopen (circulaire gedachtegoed)
,Samenvatting Jaarboek Armoede 2019 hoofdstuk 1
Ecologische uitdagingen + sociale uitdagingen = duurzaamheidsuitdagingen
- geïndustrialiseerde landen focussen vooral op milieuaspecten
- ontwikkelingslanden focussen vooral op rechtvaardige verdeling van milieukosten en -
baten
Definitie duurzame ontwikkeling (‘Our Common Future’, Brundtland-rapport, 1987)
= een ontwikkeling die tegemoet komt aan de behoeften van de huidige generatie zonder de
mogelijkheden van de toekomstige generaties om hetzelfde te doen in gedrang te brengen
1. Ecologische uitdagingen
Planetary boundaries
Een van de meest invloedrijke interpretaties van de ecologische uitdagingen vinden we terug in de
iconische figuur van het Stockholm Resilience Institute. Rockström, e.a. (2009) introduceerden die
figuur en het concept ‘planetaire grenzen’ (planetary boundaries) om te verwijzen naar de
ecologische draagkracht van onze aarde. Als de mensheid die grenzen overschrijdt, verlaten we de
veilige zone (safe operating zone) en kan de aarde fundamenteel veranderen.
Een actuele analyse volgens dat kader (2024) toont aan dat door menselijke activiteiten 6 van de 9
planetaire grenzen al overschreden zijn:
- nieuwe entiteiten (chemische vervuiling door de mens bv. microplastic, radioactief afval)
- klimaatverandering
- verlies aan biodiversiteit
- verandering van landgebruik
- zoetwaterbeschikbaarheid
- verandering van de stikstof- en fosforcycli
Elke negatieve trend heeft uiteraard ook een sterke impact op alle andere grenzen. Net omdat het
klimaat, de atmosfeer en ecosystemen grondig veranderen door menselijke activiteiten, stellen heel
wat auteurs voor om ons huidige tijdperk aan te duiden als het Antropoceen, het tijdvak waarin de
mens de evolutie van de aarde bepaalt.
,Klimaatakkoord van Parijs: opwarming van de Aarde beperken tot 1,5-2°C om ons ‘koolstofbudget’
niet te overschrijden
Koolstofbudget = de hoeveelheid CO2 die we kunnen uitstoten en toch binnen max 1,5 (of 2)°C
blijven
→ met wat landen hebben toegezegd onder het Parijs-akkoord kan de opwarming slechts tot 2,7°C
beperkt blijven
Het biodiversiteitsverlies neemt honderden keren sneller af dan afgelopen eeuwen → massa-
extinctie, verarming ecosystemen, klimaatimpact, impact op onze voeding, water, medicijnen en
veiligheid
2. Sociale uitdagingen
Het aantal mensen in extreme armoede is sterk afgenomen, maar er is overal een groeiende
inkomensongelijkheid
Verdeling globale rijkdom:
- rijkste 1% heeft 50% van globale rijkdom
- rijkste 10% heeft 85% van globale rijkdom
- armste 50% heeft 1% van globale rijkdom
3. Verband ecologische en sociale uitdagingen
Ecologische voetafdruk = de impact van menselijke activiteiten, weergeven door een hypothetisch
getal dat de hoeveelheid biologisch productieve grond- en wateroppervlakte meet in mondiale
hectares die een bepaalde bevolkingsgroep jaarlijks gebruikt om zijn consumptieniveau te kunnen
handhaven en zijn afvalproductie te kunnen verwerken
→ als alle bruikbare oppervlakte op aarde verdeeld zou worden over alle mensen en de natuur
ruimte krijgt om zichzelf te herstellen: elke bewoner heeft recht op 1,8 hectare (ha) = het ‘eerlijke
aarde-aandeel’
Maar: huidige gemiddelde is 2,7 ha (= 1,5x te veel), voor België is 7,5 ha, voor VS is 8,2 ha
Human Development Index = een maatstaf die de levensverwachting, het bepaalde onderwijsniveau
en de levenstandaard (via bbp) in een bepaald gebied meet
→ de VN beschouwt een HDI van 0,8 als ‘een zeer hoge menselijke ontwikkeling’
Minimumcriteria voor duuzame ontwikkeling: gemiddelde voetafdruk lager dan 1,8 ha en een
HDI hoger dan 0,8
, Uit fig 3 leiden we de belangrijkste duurzaamheidsuitdagingen af:
- een hogere welvaart creëren voor landen die zich linksonder bevinden zonder verder de
ecologische draagkracht van de aarde of een bepaald gebied te overschrijden
- een lagere ecologische voetafdruk creëren voor landen die zich rechtsboven bevinden
zonder op levenskwaliteit en menselijke ontwikkeling in te boeten
→ een vergelijkbare logica is terug te vinden in het invloedrijke idee van de donuteconomie, een
economisch model van Kate Raworth (2017)
Duurzame samenlevingen floreren in de donuteconomie tussen een ecologisch plafond (gebaseerd is
op de planetaire grenzen van Rockström e.a.) en een sociale basis die stelt dat iedereen toegang
moet hebben tot basisbenodigdheden zoals voeding en water, gezondheidzorg, onderwijs, werk en
inkomen, energie (geïnspireerd door de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de VN)
→ volgens het model is een economie welvarend en kunnen menselijke samenlevingen zich
ontwikkelen in een ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte als alle 12 elementen van het
sociale fundament worden gehaald zonder een ecologisch plafond te overschrijden
Voorbeeldcasus groepspaper
Probleemstelling: aantal telefoons die geproduceerd worden
1e ecologische pijler: impact grondstofontginning en -verbruik op het klimaat
2e sociale pijler: waardevolle metalen komen uit kwetsbare gebieden/“het onzichtbare zuiden”
3e economische pijler: verdienmodel bestaat uit grote omzet draaien dankzij lage productiekosten en
planned obsolence
4e politieke pijler: recht op reparatie
Noord-Zuid: toegevoegde waarde in de waardeketen gaat niet naar de ontginningslanden zit niet in
landen met grondstoffen → lokale bevolking profiteert niet van export naar Europa/VS + ethische
maatregelen worden enkel opgelegd in de laatste stap van productieproces
Ons consumptiepatroon: vroegtijdige afdanking
→ waarom heb je een gsm: functionaliteit of mijn identiteit (hebben om te hebben)
Oplossingen: traag opladen, voorzichtig in de omgang, herstel, recycleren, mentaliteitswijziging van
consumenten, sensibiliserende rol van de overheid, waardebehoud (bv. meer updates voor langere
levensduur), gebruiken ipv verkopen (circulaire gedachtegoed)
,Samenvatting Jaarboek Armoede 2019 hoofdstuk 1
Ecologische uitdagingen + sociale uitdagingen = duurzaamheidsuitdagingen
- geïndustrialiseerde landen focussen vooral op milieuaspecten
- ontwikkelingslanden focussen vooral op rechtvaardige verdeling van milieukosten en -
baten
Definitie duurzame ontwikkeling (‘Our Common Future’, Brundtland-rapport, 1987)
= een ontwikkeling die tegemoet komt aan de behoeften van de huidige generatie zonder de
mogelijkheden van de toekomstige generaties om hetzelfde te doen in gedrang te brengen
1. Ecologische uitdagingen
Planetary boundaries
Een van de meest invloedrijke interpretaties van de ecologische uitdagingen vinden we terug in de
iconische figuur van het Stockholm Resilience Institute. Rockström, e.a. (2009) introduceerden die
figuur en het concept ‘planetaire grenzen’ (planetary boundaries) om te verwijzen naar de
ecologische draagkracht van onze aarde. Als de mensheid die grenzen overschrijdt, verlaten we de
veilige zone (safe operating zone) en kan de aarde fundamenteel veranderen.
Een actuele analyse volgens dat kader (2024) toont aan dat door menselijke activiteiten 6 van de 9
planetaire grenzen al overschreden zijn:
- nieuwe entiteiten (chemische vervuiling door de mens bv. microplastic, radioactief afval)
- klimaatverandering
- verlies aan biodiversiteit
- verandering van landgebruik
- zoetwaterbeschikbaarheid
- verandering van de stikstof- en fosforcycli
Elke negatieve trend heeft uiteraard ook een sterke impact op alle andere grenzen. Net omdat het
klimaat, de atmosfeer en ecosystemen grondig veranderen door menselijke activiteiten, stellen heel
wat auteurs voor om ons huidige tijdperk aan te duiden als het Antropoceen, het tijdvak waarin de
mens de evolutie van de aarde bepaalt.
,Klimaatakkoord van Parijs: opwarming van de Aarde beperken tot 1,5-2°C om ons ‘koolstofbudget’
niet te overschrijden
Koolstofbudget = de hoeveelheid CO2 die we kunnen uitstoten en toch binnen max 1,5 (of 2)°C
blijven
→ met wat landen hebben toegezegd onder het Parijs-akkoord kan de opwarming slechts tot 2,7°C
beperkt blijven
Het biodiversiteitsverlies neemt honderden keren sneller af dan afgelopen eeuwen → massa-
extinctie, verarming ecosystemen, klimaatimpact, impact op onze voeding, water, medicijnen en
veiligheid
2. Sociale uitdagingen
Het aantal mensen in extreme armoede is sterk afgenomen, maar er is overal een groeiende
inkomensongelijkheid
Verdeling globale rijkdom:
- rijkste 1% heeft 50% van globale rijkdom
- rijkste 10% heeft 85% van globale rijkdom
- armste 50% heeft 1% van globale rijkdom
3. Verband ecologische en sociale uitdagingen
Ecologische voetafdruk = de impact van menselijke activiteiten, weergeven door een hypothetisch
getal dat de hoeveelheid biologisch productieve grond- en wateroppervlakte meet in mondiale
hectares die een bepaalde bevolkingsgroep jaarlijks gebruikt om zijn consumptieniveau te kunnen
handhaven en zijn afvalproductie te kunnen verwerken
→ als alle bruikbare oppervlakte op aarde verdeeld zou worden over alle mensen en de natuur
ruimte krijgt om zichzelf te herstellen: elke bewoner heeft recht op 1,8 hectare (ha) = het ‘eerlijke
aarde-aandeel’
Maar: huidige gemiddelde is 2,7 ha (= 1,5x te veel), voor België is 7,5 ha, voor VS is 8,2 ha
Human Development Index = een maatstaf die de levensverwachting, het bepaalde onderwijsniveau
en de levenstandaard (via bbp) in een bepaald gebied meet
→ de VN beschouwt een HDI van 0,8 als ‘een zeer hoge menselijke ontwikkeling’
Minimumcriteria voor duuzame ontwikkeling: gemiddelde voetafdruk lager dan 1,8 ha en een
HDI hoger dan 0,8
, Uit fig 3 leiden we de belangrijkste duurzaamheidsuitdagingen af:
- een hogere welvaart creëren voor landen die zich linksonder bevinden zonder verder de
ecologische draagkracht van de aarde of een bepaald gebied te overschrijden
- een lagere ecologische voetafdruk creëren voor landen die zich rechtsboven bevinden
zonder op levenskwaliteit en menselijke ontwikkeling in te boeten
→ een vergelijkbare logica is terug te vinden in het invloedrijke idee van de donuteconomie, een
economisch model van Kate Raworth (2017)
Duurzame samenlevingen floreren in de donuteconomie tussen een ecologisch plafond (gebaseerd is
op de planetaire grenzen van Rockström e.a.) en een sociale basis die stelt dat iedereen toegang
moet hebben tot basisbenodigdheden zoals voeding en water, gezondheidzorg, onderwijs, werk en
inkomen, energie (geïnspireerd door de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de VN)
→ volgens het model is een economie welvarend en kunnen menselijke samenlevingen zich
ontwikkelen in een ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte als alle 12 elementen van het
sociale fundament worden gehaald zonder een ecologisch plafond te overschrijden
