Klinische neuropsychologie
College 1 – H1 & H3
Bij ouderen van 100+ die cognitief goed functioneren is een genetische bescherming
gevonden tegen dementie.
Bij een patiënt is het belangrijk om te letten op:
- Welke klachten rapporteert een patiënt?
- Is dit passend bij een neurologisch of psychiatrisch beeld?
- Welke andere factoren hebben invloed op klachten?
- Waarom heeft de ene patiënt meer klachten dan anderen?
- Kunnen klachten afnemen door middel van training?
Wat is klinische neuropsychologie?
Klinische neuropsychologie: de relatie tussen de hersenen en het gedrag (cognitieve
functies: denkprocessen) met een toepassing in de klinische praktijk gericht op zowel de
diagnostiek en behandeling. Klinische neuropsychologen zijn scientist practitioners:
onderzoek naar de wetenschappelijke praktijk.
Jong vakgebied (jaren 70), maar ideeën over mentale functies komen uit de oudheid:
- Hippocrates: hersenen zijn belangrijk bij mentale functies
- Aristoteles: het hart is de zetel van de ziel
- Celtheorie: de ziel bevindt zich in de ventrikels
- Descartes: wees voor het eerst (rond 1600) naar een specifiek hersengebied die de ziel
zou bevatten, de pijnappelklier
- Gall: ontwikkelde de frenologie, het idee waarbij verschillen in groottes in de cortex
de verschillen in cognitieve functies bij mensen representeren. Dit was de eerste vorm
van lokalisatie van cognitieve functies.
- Toen kwamen specifieke gevallen/ cases:
o Phineas Gage (1848): inhibitie zit in de frontale cortex
o Broca (1824-1880): patiënt "Tan" kon alleen het woord 'tan' zeggen, maar leek
wel alles te begrijpen. Broca vond een beschadiging in de frontaalkwab
(belangrijk voor het produceren van taal)
o Wernicke (1848-1905): taalbegrip aangetast, taalproductie lukte wel (maar had
dus geen betekenis). Ander hersengebied.
▪ We spreken nog steeds van een afasie van Broca of Wernicke.
- Inmiddels is er sprake van een holistisch beeld: het hele brein is nodig voor cognitie
De experimentele psychologie ontwikkelde experimenten gebaseerd op objectieve,
gestandaardiseerde metingen (waarnemingen). Dit waren kwantitatieve metingen van
cognitieve functies en zo konden individuele verschillen gemeten worden (psychometrie),
maar konden ook normgroepen bepaald worden.
,De eerste cognitieve testen werden echter niet ontwikkeld voor het meten van cognities. Die
waren bedoeld om te meten of mensen op militaire dienst konden gaan, of om intelligentie te
meten.
Door mensen met hersenbeschadigingen in WOII, werden mensen minder vaak naar alleen
een psychiater & neuroloog gebracht, maar nu ook een psycholoog. Psychologie kreeg een rol
in de gezondheidszorg.
Functionele theorie van Luria: de hersenen zijn als geheel verantwoordelijk voor gedrag
(holistisch), maar er zijn wel gelokaliseerde deelfuncties te onderscheiden: namelijk anterieur
(ouput), posterieur (input) en subcorticaal (regulatie), maar ook de primaire, secundaire en
tertiaire schors per hersengebied en er kon onderscheid gemaakt worden tussen links en rechts
(L is talig, R niet talig)(lokalisatie).
Dissociatie: taak A gaat niet, taak B wel => taak A is moeilijker dan taak B
Dubbele dissociatie: taak A gaat niet, taak B gaat wel en bij iemand anders gaat taak A wel en
B niet. De taken zijn dus onafhankelijk van elkaar.
Bij een dissociatie en dubbele dissociatie moet het verschil in prestatie tussen taak A en B wel
significant zijn.
Jaren 80: verschillende manieren van beeldvorming van de hersenen (functionele
verbindingen: connectiviteit, structurele verbindingen: de anatomie). Hierdoor kan de
locatie van hersenbeschadigingen in kaart gebracht worden.
Neuropsychologen brengen sindsdien de gevolgen van hersenschade in kaart. Er is geen 1 op
1 relatie tussen schade en gevolgen. Er werden netwerkmodellen ontwikkeld waarbij de
werking van de hersenen werd nagebootst. Hierdoor heeft Geschwindt ontdekt dat
disconnectie tussen gebieden leidt tot de uitval van functies, ook dit staat voor een holistische
visie.
,Werkveld
1970: oprichting van de Nederlandse vereniging voor neuropsychologie (NVN). Breed
werkveld, neuropsychologen zijn overal werkzaam.
Neuropsychologisch onderzoek
Hierbij is een individuele patiënt altijd een n = 1 studie en pas je de wetenschappelijke
methode toe op het individu.
Hypothese toetsende diagnostische cyclus:
- Vraagstelling: wat wil je weten? (Onderzoeksvraag)
- Dossieronderzoek: eventuele literatuurreview => hypotheses
- Anamnese (verhaal aanhoren van patiënt zelf) en heteroanamnese (interview bij
naasten): zo breng je ook psychosociale factoren in kaart)
- Testonderzoek: studie design = je testbatterij, psychometrische testen). Hierbij wil je
de patiënt niet onnodig belasten. Bij testen is de test-hertest betrouwbaarheid (meet
de test consistent?) en de validiteit (meet het wat je wil meten?) belangrijk, hiervoor
kun je de richtlijnen van de COTAN gebruiken.
Een stoorfactor beïnvloedt de testprestatie en valt niet binnen de meetpretentie
van de test, dit kan zijn vermoeidheid, spanning, sensitieve problemen, pijn, over
rapportage of onderpresteren (dit kan bewust of onbewust zijn. Er kan
bijvoorbeeld sprake zijn van anosognosie (geen ziekte-inzicht: ('moet ik me nou
gaan inzetten voor zo'n test, ik heb nergens last van') of externe belangen. Daarom
moeten prestatievalidatie taken afgenomen (makkelijke taken om te bepalen of
mensen echt iets hebben of onderpresteren). Cross-culturele aspecten kunnen de
normgegevens beïnvloeden, de meeste testen zijn namelijk van WEIRD-
populaties.
Balans vinden tussen sensitiviteit en specificiteit (je wil het wel meten maar ook
mensen eruit kunnen pikken als ze bewust onderpresteren (onder kansniveau)).
- Observaties: wat valt je op in het gesprek?
- Conclusies: niet elke klacht wijst op een stoornis/diagnose. De resultaten zet je vaak af
tegen normgegevens (gegevens van mensen met dezelfde demografie (leeftijd etc)),
inmiddels zijn daar wereldwijde labels voor. Soms is de normgroep echter erg klein en
is dit lastig.
- Adviezen
Dit alles is een iteratief proces. Een neuropsychologisch expertise onderzoek = een
onderzoek in juridische context.
, Behandeling:
Iedere patiënt heeft specifieke kenmerken: bij dementie is de methode van foutloos leren beter
dan leren via trial & error.
Psycho-educatie, CGT, relatie- en systeemtherapie of acceptance & commitmenttherapie is
mogelijk. Als er een onderliggende ziekte is die tot cognitieve klachten leidt (veel pijn hebben
=> problemen in aandacht bijvoorbeeld) dan zijn dit secundaire cognitieve klachten.
College 2 – H2, H4 & H5
Hoofdstuk 2
Er zijn goede methoden nodig om hersenen en gedrag te meten.
Inductief redeneren: observatie – data verzamelen – patroon ontdekken – hypothese/ theorie
formuleren. Deductief redeneren: theorie – hypothese formuleren – observeren – hypothese
bevestigen/ verwerpen.
Herhaling type-I en II fout:
Task inpurity: de taak meet meerdere symptomen of cognitieve functies dan hij moet meten
College 1 – H1 & H3
Bij ouderen van 100+ die cognitief goed functioneren is een genetische bescherming
gevonden tegen dementie.
Bij een patiënt is het belangrijk om te letten op:
- Welke klachten rapporteert een patiënt?
- Is dit passend bij een neurologisch of psychiatrisch beeld?
- Welke andere factoren hebben invloed op klachten?
- Waarom heeft de ene patiënt meer klachten dan anderen?
- Kunnen klachten afnemen door middel van training?
Wat is klinische neuropsychologie?
Klinische neuropsychologie: de relatie tussen de hersenen en het gedrag (cognitieve
functies: denkprocessen) met een toepassing in de klinische praktijk gericht op zowel de
diagnostiek en behandeling. Klinische neuropsychologen zijn scientist practitioners:
onderzoek naar de wetenschappelijke praktijk.
Jong vakgebied (jaren 70), maar ideeën over mentale functies komen uit de oudheid:
- Hippocrates: hersenen zijn belangrijk bij mentale functies
- Aristoteles: het hart is de zetel van de ziel
- Celtheorie: de ziel bevindt zich in de ventrikels
- Descartes: wees voor het eerst (rond 1600) naar een specifiek hersengebied die de ziel
zou bevatten, de pijnappelklier
- Gall: ontwikkelde de frenologie, het idee waarbij verschillen in groottes in de cortex
de verschillen in cognitieve functies bij mensen representeren. Dit was de eerste vorm
van lokalisatie van cognitieve functies.
- Toen kwamen specifieke gevallen/ cases:
o Phineas Gage (1848): inhibitie zit in de frontale cortex
o Broca (1824-1880): patiënt "Tan" kon alleen het woord 'tan' zeggen, maar leek
wel alles te begrijpen. Broca vond een beschadiging in de frontaalkwab
(belangrijk voor het produceren van taal)
o Wernicke (1848-1905): taalbegrip aangetast, taalproductie lukte wel (maar had
dus geen betekenis). Ander hersengebied.
▪ We spreken nog steeds van een afasie van Broca of Wernicke.
- Inmiddels is er sprake van een holistisch beeld: het hele brein is nodig voor cognitie
De experimentele psychologie ontwikkelde experimenten gebaseerd op objectieve,
gestandaardiseerde metingen (waarnemingen). Dit waren kwantitatieve metingen van
cognitieve functies en zo konden individuele verschillen gemeten worden (psychometrie),
maar konden ook normgroepen bepaald worden.
,De eerste cognitieve testen werden echter niet ontwikkeld voor het meten van cognities. Die
waren bedoeld om te meten of mensen op militaire dienst konden gaan, of om intelligentie te
meten.
Door mensen met hersenbeschadigingen in WOII, werden mensen minder vaak naar alleen
een psychiater & neuroloog gebracht, maar nu ook een psycholoog. Psychologie kreeg een rol
in de gezondheidszorg.
Functionele theorie van Luria: de hersenen zijn als geheel verantwoordelijk voor gedrag
(holistisch), maar er zijn wel gelokaliseerde deelfuncties te onderscheiden: namelijk anterieur
(ouput), posterieur (input) en subcorticaal (regulatie), maar ook de primaire, secundaire en
tertiaire schors per hersengebied en er kon onderscheid gemaakt worden tussen links en rechts
(L is talig, R niet talig)(lokalisatie).
Dissociatie: taak A gaat niet, taak B wel => taak A is moeilijker dan taak B
Dubbele dissociatie: taak A gaat niet, taak B gaat wel en bij iemand anders gaat taak A wel en
B niet. De taken zijn dus onafhankelijk van elkaar.
Bij een dissociatie en dubbele dissociatie moet het verschil in prestatie tussen taak A en B wel
significant zijn.
Jaren 80: verschillende manieren van beeldvorming van de hersenen (functionele
verbindingen: connectiviteit, structurele verbindingen: de anatomie). Hierdoor kan de
locatie van hersenbeschadigingen in kaart gebracht worden.
Neuropsychologen brengen sindsdien de gevolgen van hersenschade in kaart. Er is geen 1 op
1 relatie tussen schade en gevolgen. Er werden netwerkmodellen ontwikkeld waarbij de
werking van de hersenen werd nagebootst. Hierdoor heeft Geschwindt ontdekt dat
disconnectie tussen gebieden leidt tot de uitval van functies, ook dit staat voor een holistische
visie.
,Werkveld
1970: oprichting van de Nederlandse vereniging voor neuropsychologie (NVN). Breed
werkveld, neuropsychologen zijn overal werkzaam.
Neuropsychologisch onderzoek
Hierbij is een individuele patiënt altijd een n = 1 studie en pas je de wetenschappelijke
methode toe op het individu.
Hypothese toetsende diagnostische cyclus:
- Vraagstelling: wat wil je weten? (Onderzoeksvraag)
- Dossieronderzoek: eventuele literatuurreview => hypotheses
- Anamnese (verhaal aanhoren van patiënt zelf) en heteroanamnese (interview bij
naasten): zo breng je ook psychosociale factoren in kaart)
- Testonderzoek: studie design = je testbatterij, psychometrische testen). Hierbij wil je
de patiënt niet onnodig belasten. Bij testen is de test-hertest betrouwbaarheid (meet
de test consistent?) en de validiteit (meet het wat je wil meten?) belangrijk, hiervoor
kun je de richtlijnen van de COTAN gebruiken.
Een stoorfactor beïnvloedt de testprestatie en valt niet binnen de meetpretentie
van de test, dit kan zijn vermoeidheid, spanning, sensitieve problemen, pijn, over
rapportage of onderpresteren (dit kan bewust of onbewust zijn. Er kan
bijvoorbeeld sprake zijn van anosognosie (geen ziekte-inzicht: ('moet ik me nou
gaan inzetten voor zo'n test, ik heb nergens last van') of externe belangen. Daarom
moeten prestatievalidatie taken afgenomen (makkelijke taken om te bepalen of
mensen echt iets hebben of onderpresteren). Cross-culturele aspecten kunnen de
normgegevens beïnvloeden, de meeste testen zijn namelijk van WEIRD-
populaties.
Balans vinden tussen sensitiviteit en specificiteit (je wil het wel meten maar ook
mensen eruit kunnen pikken als ze bewust onderpresteren (onder kansniveau)).
- Observaties: wat valt je op in het gesprek?
- Conclusies: niet elke klacht wijst op een stoornis/diagnose. De resultaten zet je vaak af
tegen normgegevens (gegevens van mensen met dezelfde demografie (leeftijd etc)),
inmiddels zijn daar wereldwijde labels voor. Soms is de normgroep echter erg klein en
is dit lastig.
- Adviezen
Dit alles is een iteratief proces. Een neuropsychologisch expertise onderzoek = een
onderzoek in juridische context.
, Behandeling:
Iedere patiënt heeft specifieke kenmerken: bij dementie is de methode van foutloos leren beter
dan leren via trial & error.
Psycho-educatie, CGT, relatie- en systeemtherapie of acceptance & commitmenttherapie is
mogelijk. Als er een onderliggende ziekte is die tot cognitieve klachten leidt (veel pijn hebben
=> problemen in aandacht bijvoorbeeld) dan zijn dit secundaire cognitieve klachten.
College 2 – H2, H4 & H5
Hoofdstuk 2
Er zijn goede methoden nodig om hersenen en gedrag te meten.
Inductief redeneren: observatie – data verzamelen – patroon ontdekken – hypothese/ theorie
formuleren. Deductief redeneren: theorie – hypothese formuleren – observeren – hypothese
bevestigen/ verwerpen.
Herhaling type-I en II fout:
Task inpurity: de taak meet meerdere symptomen of cognitieve functies dan hij moet meten
