Inleiding....................................................................................................6
1. Over de vissen en het water..............................................................6
2. Is sociologie nuttig?...........................................................................7
3. Wetenschap en professionaliteit........................................................7
3.1 Het sociologisch perspectief overstijgt het ‘alledaags denken’....7
3.2 Het sociologisch perspectief geeft de mogelijkheid een actieve
rol te spelen in de samenleving waarvan we deel uitmaken..............8
3.3 De sociologie helpt om te leven en te werken in de diverse
wereld.................................................................................................8
Deel 1 Het vizier: de sociologische kijk........................................................9
Hoofdstuk 1 Wat bestudeert de sociologie?..............................................9
1.1 Sociaal als morele kwaliteit.............................................................9
1.2 Het sociale als feitelijkheid............................................................10
1.2.1 definitie van sociologie............................................................11
1.3 Sociale constructie: het actorperspectief......................................11
1.3.1 Typologie van sociaal handelen bij Weber...............................11
1.4 Actoranalyse van het sociale.........................................................12
1.4.1 Thomas-theorema...................................................................12
1.4.2 Selffulfilling prophecy Merton..................................................12
1.4.3 Het zelfbeeld als sociaal construct..........................................13
1.4.4 Sociale gevolgen, perserve effecten........................................13
1.5 sociale bepaaldheid: sociaal systeemperspectief..........................14
1.5.1 Structuur bepaalt sociaal handelen.........................................15
1.5.2 Cultuur bepaalt sociaal handelen............................................15
1.5.3 Structuur en cultuur bepaalt sociaal handelen........................16
1.6 Circulaire causaliteit......................................................................17
Hoofdstuk 2 Gelaagdheid van de sociale context...................................17
2.1 Systemen als analyse en interventiekader....................................19
2.2 Niveaus van analyse en interventie: micro, meso, macro.............20
2.3 Sociologisch denken op de verschillende analyseniveaus:
toepassingen.......................................................................................21
2.3.1 Armoede: analyse- en interventieniveaus...............................21
2.3.2 Gezondheid: analyse- en interventieniveaus...........................22
2.3.3 Sociaal kapitaal op verscheiden niveaus.................................22
1
, 2.4 Ecologische en atomistische fouten...............................................24
Hoofdstuk 3 sociologie is een wetenschap.............................................24
3.1 Ontstaan van sociologie als wetenschap.......................................24
3.2 Soorten kennis: geloof, wijsheid en wetenschap...........................25
3.2.1 Kennis op basis van geloof of opvatting..................................25
3.2.2 Wijsheid, ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid............26
3.2.3 Wetenschappelijke kennis: onderzoek en theorievorming.......27
3.2.4 Empirische cyclus....................................................................27
3.3 Evoluties in menswetenschappelijk denken...................................27
3.4 Toepassen van menswetenschappen = sociale technologie?........28
3.5 sociologische vragen en sociale problemen..................................28
Deel 2 De lenzen: basisconcepten uit de sociologie..................................30
Inleiding..................................................................................................30
Hoofdstuk 1 Sociale structuur.................................................................30
1.1 Sociale actoren en sociale posities................................................30
1.1.1 Allocatieprincipe......................................................................31
1.2 Sociale relaties...............................................................................32
1.2.1 Communicatie, interactie........................................................32
1.3. Sociale netwerken en sociale groeperingen.................................33
1.3.1 Groepen...................................................................................34
1.3.2 Collectiviteiten.........................................................................35
1.3.3 Togetherness situation.............................................................36
1.3.4 Categorieën.............................................................................36
1.4 Macht.............................................................................................37
1.4.1 Bronnen van macht.................................................................37
1.4.2 Soorten macht.........................................................................37
1.4.3 Macht in organisaties...............................................................38
1.5 Sociale ongelijkheid, sociale stratificatie en sociale mobiliteit......39
1.5.1 Van sociale ongelijkheid naar sociale stratificatie...................39
1.5.2 Sociale mobiliteit.....................................................................39
1.5.3 Sociale stratificatie: van ongelijke rechten naar ongelijke
kansen..............................................................................................40
Hoofdstuk 2 Cultuur................................................................................42
2
,2.1 Inleiding.........................................................................................42
2.1.1 Nature/nurture.........................................................................42
2.1.2 Een veelvoud aan definities.....................................................43
2.2 De componenten van cultuur........................................................44
2.2.1 De materiële component.........................................................44
2.2.2 De cognitieve component........................................................44
2.2.3 De normatieve component......................................................45
2.2.4 Het samenspel tussen materiële, cognitieve en normatieve
component........................................................................................45
2.3 Cultuur als gedeeld betekeniskader: waarden & normen..............46
2.3.1 Waarden.................................................................................46
2.3.2 Normen....................................................................................47
2.3.3 Doeleinden..............................................................................48
2.3.4 Verwachtingen.........................................................................48
2.3.5 Gedeelde waarden en normen: sociale controle......................48
2.4 Sociale rollen.................................................................................49
2.4.1 Rolvoorschriften.......................................................................50
2.4.2 Rolbepaling..............................................................................51
2.4.3 Rolconflict................................................................................51
2.4.4 Sociale status..........................................................................52
2.4.5 Statuscongruentie...................................................................52
2.5 Socialisatie.....................................................................................53
2.5.1 Wat is socialisatie....................................................................53
2.5.2 Soorten socialisatie.................................................................54
2.5.3 Primaire socialisatie.................................................................54
2.5.4 Secundaire socialisatie............................................................54
2.5.5 Tertiaire socialisatie.................................................................55
2.5.6 Differentiële socialisatie..........................................................55
2.6 Diversiteit......................................................................................57
2.6.1 Intraculturele diversiteit..........................................................57
2.6.2 Interculturele diversiteit..........................................................58
2.6.3 Acculturatie en enculturatie....................................................59
2.6.4 Culturalisering.........................................................................59
3
, 2.7 Cultural & structural lag.................................................................59
Hoofdstuk 3 institutionalisering en instituties.........................................60
3.1 Institutionalisering en instituties: proces en resultaat...................60
3.2 Reïficatie, institutionele discriminatie............................................61
3.3 Voorbeelden van instituties...........................................................62
3.3.1 Gezin.......................................................................................62
3.3.2 Zorgsysteem............................................................................66
3.3.3 Religie......................................................................................67
Deel 3 Perspectieven: stromingen binnen de sociologie............................70
Inleiding..................................................................................................70
1. Een veelheid aan scholen, stromingen en paradigma’s..................70
2. Een oriëntatiemodel voor sociologische stromingen.......................72
Hoofdstuk 1 Het symbolisch interactionisme..........................................73
1.1 Mead als grondlegger ven het interactionisme..............................74
1.2 Blumer: het symbolisch interactionisme........................................76
1.3 Goffman.........................................................................................76
1.3.1 Algemene situering..................................................................76
1.3.2 Het toneelspel van het dagelijks leven....................................76
1.3.3 Stigma.....................................................................................77
1.3.4 Totale instituties......................................................................78
1.3.5 De relevantie van Goffmans inzichten op vandaag.................79
1.4 Becker............................................................................................79
1.4.1 Afwijkend gedrag volgens Beckers en voorgangers.................79
1.4.2 De bijdragen aan het bestuderen van afwijkend gedrag.........80
Hoofdstuk 2 Sociale ruiltheorie...............................................................81
2.1 De sociale ruiltheorie (en de rationele keuze)...............................81
2.2 Belangrijke vertegenwoordigers van de sociale ruiltheorie...........82
2.1.1 Homans...................................................................................82
2.1.2 Blau.........................................................................................83
2.3 Toepassingen op microniveau........................................................83
2.3.1 Verklaring voor onderbescherming of non-take-up..................83
2.3.2 Verklaring voor criminaliteit en sancties.................................83
2.3.3 De speltheorie en het gevangenisdilemma.............................83
4
, 2.4 Solidariteit en ruil op macroniveau................................................84
2.5 Uitdagingen van en aanvullingen voor deze benaderingen...........85
1.5.1 Rationaliteit en de dagelijkse concrete handelingen...............85
2.5.2 Is criminaliteit een rationeel gegeven?....................................85
2.5.3 Collectieve goederen en collectieve actie...............................85
2.5.4 Mislukking of succes van ‘commons’.......................................85
Hoofdstuk 3 Conflictsociologie................................................................86
3.1 Inleiding.........................................................................................86
3.2 Karl Marx........................................................................................86
3.2.1 Arbeid als sleutelbegrip...........................................................86
3.2.2 Bouwstenen van maatschappij-analyse..................................87
3.2.3 Structureel conflict..................................................................88
3.2.4 Kritisch besluit.........................................................................89
3.3 Conflictsociologie na Marx.............................................................89
3.3.1 Dahrendorf..............................................................................89
3.3.2 Mills.........................................................................................89
3.3.3 Marcuse...................................................................................90
3.3.4 Habermas................................................................................90
Hoofdstuk 4 Structureel functionalisme..................................................91
4.1 oorsprong van het functionalisme.................................................92
4.2 Durkheim en de verdere uitbouw van het functionalistische denken
.............................................................................................................92
4.3 Het functionalisme van Merton......................................................93
4.3.1 Functies en disfuncties............................................................93
4.3.2 Manifeste en latente functies..................................................93
4.4 Het structureel functionalisme van Parsons...................................94
4.4.1 AGIL-schema van Parsons........................................................94
4.4.2 Parsons’ theorie over macht en beïnvloeding..........................94
4.4.3 De patroonvariabelen van Parsons..........................................94
4.4.4 De Patroonvariabelen als veelzijdig analyse-instrument.........95
4.5 De verdiensten en tekortkomingen van het (structureel)
functionalisme.....................................................................................95
5
, Samenvatting Sociologie
Inleiding
Sociologie = de studie/wetenschap van mens en maatschappij
Doel: begrijpen hoe het ‘samen-leven’ en een ‘samenleving’ ‘werken’
- Relatief jonge wetenschap
- Ontstaan einde 19de E
- Eerste kiemen na Franse Revolutie (1789) o.i.v. Verlichtingsdenken
- Ambitie: de wetten van de samenleving blootleggen zoals de
natuurwetenschappen (‘positivistische methode’)
Grondleggers
- Auguste Comte (1798-1857)
‘vader van de sociologie’: sprak eerst van sociale fysica, maar
later werd er over sociologie gesproken
- Emile Durkheim (1858-1917)
- Max Weber (1864-1920)
- Karl Marx (1818-1883)
1. Over de vissen en het water
Het sociale is voor de mens wat het water is voor de vis
- sociale is noodzakelijk voor de mens
- we zijn er ons niet van bewust omdat het vanzelfsprekend is
- het vraagt studie om het te kunnen zien, analyseren, begrijpen
Het vraagt verbeeldingskracht om het sociale te onderzoeken
- Het sociale als feitelijk
Sociaal handelen
Sociale systemen (context en resultaat van sociaal handelen)
In de Sociologie wordt dat sociale op een wetenschappelijke manier
bestudeerd, geanalyseerd, volgens de standaarden van wetenschappelijk
onderzoek
levert een body of knowledge op = geheel van overdraagbare kennis in
de vorm van sociologische theorieën
Sociologisch denken kijkt verder dan individuele verhalen omdat de link
met sociale omgeving wordt gelegd
- Durkheim: sociologisch onderzoek over moraal waarin hij onderzoekt
wat in welke sociale contexten wordt beoordeeld als goed en wat als
slecht moraal als sociale feitelijkheid
Mills: sociological imagination
6
1. Over de vissen en het water..............................................................6
2. Is sociologie nuttig?...........................................................................7
3. Wetenschap en professionaliteit........................................................7
3.1 Het sociologisch perspectief overstijgt het ‘alledaags denken’....7
3.2 Het sociologisch perspectief geeft de mogelijkheid een actieve
rol te spelen in de samenleving waarvan we deel uitmaken..............8
3.3 De sociologie helpt om te leven en te werken in de diverse
wereld.................................................................................................8
Deel 1 Het vizier: de sociologische kijk........................................................9
Hoofdstuk 1 Wat bestudeert de sociologie?..............................................9
1.1 Sociaal als morele kwaliteit.............................................................9
1.2 Het sociale als feitelijkheid............................................................10
1.2.1 definitie van sociologie............................................................11
1.3 Sociale constructie: het actorperspectief......................................11
1.3.1 Typologie van sociaal handelen bij Weber...............................11
1.4 Actoranalyse van het sociale.........................................................12
1.4.1 Thomas-theorema...................................................................12
1.4.2 Selffulfilling prophecy Merton..................................................12
1.4.3 Het zelfbeeld als sociaal construct..........................................13
1.4.4 Sociale gevolgen, perserve effecten........................................13
1.5 sociale bepaaldheid: sociaal systeemperspectief..........................14
1.5.1 Structuur bepaalt sociaal handelen.........................................15
1.5.2 Cultuur bepaalt sociaal handelen............................................15
1.5.3 Structuur en cultuur bepaalt sociaal handelen........................16
1.6 Circulaire causaliteit......................................................................17
Hoofdstuk 2 Gelaagdheid van de sociale context...................................17
2.1 Systemen als analyse en interventiekader....................................19
2.2 Niveaus van analyse en interventie: micro, meso, macro.............20
2.3 Sociologisch denken op de verschillende analyseniveaus:
toepassingen.......................................................................................21
2.3.1 Armoede: analyse- en interventieniveaus...............................21
2.3.2 Gezondheid: analyse- en interventieniveaus...........................22
2.3.3 Sociaal kapitaal op verscheiden niveaus.................................22
1
, 2.4 Ecologische en atomistische fouten...............................................24
Hoofdstuk 3 sociologie is een wetenschap.............................................24
3.1 Ontstaan van sociologie als wetenschap.......................................24
3.2 Soorten kennis: geloof, wijsheid en wetenschap...........................25
3.2.1 Kennis op basis van geloof of opvatting..................................25
3.2.2 Wijsheid, ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid............26
3.2.3 Wetenschappelijke kennis: onderzoek en theorievorming.......27
3.2.4 Empirische cyclus....................................................................27
3.3 Evoluties in menswetenschappelijk denken...................................27
3.4 Toepassen van menswetenschappen = sociale technologie?........28
3.5 sociologische vragen en sociale problemen..................................28
Deel 2 De lenzen: basisconcepten uit de sociologie..................................30
Inleiding..................................................................................................30
Hoofdstuk 1 Sociale structuur.................................................................30
1.1 Sociale actoren en sociale posities................................................30
1.1.1 Allocatieprincipe......................................................................31
1.2 Sociale relaties...............................................................................32
1.2.1 Communicatie, interactie........................................................32
1.3. Sociale netwerken en sociale groeperingen.................................33
1.3.1 Groepen...................................................................................34
1.3.2 Collectiviteiten.........................................................................35
1.3.3 Togetherness situation.............................................................36
1.3.4 Categorieën.............................................................................36
1.4 Macht.............................................................................................37
1.4.1 Bronnen van macht.................................................................37
1.4.2 Soorten macht.........................................................................37
1.4.3 Macht in organisaties...............................................................38
1.5 Sociale ongelijkheid, sociale stratificatie en sociale mobiliteit......39
1.5.1 Van sociale ongelijkheid naar sociale stratificatie...................39
1.5.2 Sociale mobiliteit.....................................................................39
1.5.3 Sociale stratificatie: van ongelijke rechten naar ongelijke
kansen..............................................................................................40
Hoofdstuk 2 Cultuur................................................................................42
2
,2.1 Inleiding.........................................................................................42
2.1.1 Nature/nurture.........................................................................42
2.1.2 Een veelvoud aan definities.....................................................43
2.2 De componenten van cultuur........................................................44
2.2.1 De materiële component.........................................................44
2.2.2 De cognitieve component........................................................44
2.2.3 De normatieve component......................................................45
2.2.4 Het samenspel tussen materiële, cognitieve en normatieve
component........................................................................................45
2.3 Cultuur als gedeeld betekeniskader: waarden & normen..............46
2.3.1 Waarden.................................................................................46
2.3.2 Normen....................................................................................47
2.3.3 Doeleinden..............................................................................48
2.3.4 Verwachtingen.........................................................................48
2.3.5 Gedeelde waarden en normen: sociale controle......................48
2.4 Sociale rollen.................................................................................49
2.4.1 Rolvoorschriften.......................................................................50
2.4.2 Rolbepaling..............................................................................51
2.4.3 Rolconflict................................................................................51
2.4.4 Sociale status..........................................................................52
2.4.5 Statuscongruentie...................................................................52
2.5 Socialisatie.....................................................................................53
2.5.1 Wat is socialisatie....................................................................53
2.5.2 Soorten socialisatie.................................................................54
2.5.3 Primaire socialisatie.................................................................54
2.5.4 Secundaire socialisatie............................................................54
2.5.5 Tertiaire socialisatie.................................................................55
2.5.6 Differentiële socialisatie..........................................................55
2.6 Diversiteit......................................................................................57
2.6.1 Intraculturele diversiteit..........................................................57
2.6.2 Interculturele diversiteit..........................................................58
2.6.3 Acculturatie en enculturatie....................................................59
2.6.4 Culturalisering.........................................................................59
3
, 2.7 Cultural & structural lag.................................................................59
Hoofdstuk 3 institutionalisering en instituties.........................................60
3.1 Institutionalisering en instituties: proces en resultaat...................60
3.2 Reïficatie, institutionele discriminatie............................................61
3.3 Voorbeelden van instituties...........................................................62
3.3.1 Gezin.......................................................................................62
3.3.2 Zorgsysteem............................................................................66
3.3.3 Religie......................................................................................67
Deel 3 Perspectieven: stromingen binnen de sociologie............................70
Inleiding..................................................................................................70
1. Een veelheid aan scholen, stromingen en paradigma’s..................70
2. Een oriëntatiemodel voor sociologische stromingen.......................72
Hoofdstuk 1 Het symbolisch interactionisme..........................................73
1.1 Mead als grondlegger ven het interactionisme..............................74
1.2 Blumer: het symbolisch interactionisme........................................76
1.3 Goffman.........................................................................................76
1.3.1 Algemene situering..................................................................76
1.3.2 Het toneelspel van het dagelijks leven....................................76
1.3.3 Stigma.....................................................................................77
1.3.4 Totale instituties......................................................................78
1.3.5 De relevantie van Goffmans inzichten op vandaag.................79
1.4 Becker............................................................................................79
1.4.1 Afwijkend gedrag volgens Beckers en voorgangers.................79
1.4.2 De bijdragen aan het bestuderen van afwijkend gedrag.........80
Hoofdstuk 2 Sociale ruiltheorie...............................................................81
2.1 De sociale ruiltheorie (en de rationele keuze)...............................81
2.2 Belangrijke vertegenwoordigers van de sociale ruiltheorie...........82
2.1.1 Homans...................................................................................82
2.1.2 Blau.........................................................................................83
2.3 Toepassingen op microniveau........................................................83
2.3.1 Verklaring voor onderbescherming of non-take-up..................83
2.3.2 Verklaring voor criminaliteit en sancties.................................83
2.3.3 De speltheorie en het gevangenisdilemma.............................83
4
, 2.4 Solidariteit en ruil op macroniveau................................................84
2.5 Uitdagingen van en aanvullingen voor deze benaderingen...........85
1.5.1 Rationaliteit en de dagelijkse concrete handelingen...............85
2.5.2 Is criminaliteit een rationeel gegeven?....................................85
2.5.3 Collectieve goederen en collectieve actie...............................85
2.5.4 Mislukking of succes van ‘commons’.......................................85
Hoofdstuk 3 Conflictsociologie................................................................86
3.1 Inleiding.........................................................................................86
3.2 Karl Marx........................................................................................86
3.2.1 Arbeid als sleutelbegrip...........................................................86
3.2.2 Bouwstenen van maatschappij-analyse..................................87
3.2.3 Structureel conflict..................................................................88
3.2.4 Kritisch besluit.........................................................................89
3.3 Conflictsociologie na Marx.............................................................89
3.3.1 Dahrendorf..............................................................................89
3.3.2 Mills.........................................................................................89
3.3.3 Marcuse...................................................................................90
3.3.4 Habermas................................................................................90
Hoofdstuk 4 Structureel functionalisme..................................................91
4.1 oorsprong van het functionalisme.................................................92
4.2 Durkheim en de verdere uitbouw van het functionalistische denken
.............................................................................................................92
4.3 Het functionalisme van Merton......................................................93
4.3.1 Functies en disfuncties............................................................93
4.3.2 Manifeste en latente functies..................................................93
4.4 Het structureel functionalisme van Parsons...................................94
4.4.1 AGIL-schema van Parsons........................................................94
4.4.2 Parsons’ theorie over macht en beïnvloeding..........................94
4.4.3 De patroonvariabelen van Parsons..........................................94
4.4.4 De Patroonvariabelen als veelzijdig analyse-instrument.........95
4.5 De verdiensten en tekortkomingen van het (structureel)
functionalisme.....................................................................................95
5
, Samenvatting Sociologie
Inleiding
Sociologie = de studie/wetenschap van mens en maatschappij
Doel: begrijpen hoe het ‘samen-leven’ en een ‘samenleving’ ‘werken’
- Relatief jonge wetenschap
- Ontstaan einde 19de E
- Eerste kiemen na Franse Revolutie (1789) o.i.v. Verlichtingsdenken
- Ambitie: de wetten van de samenleving blootleggen zoals de
natuurwetenschappen (‘positivistische methode’)
Grondleggers
- Auguste Comte (1798-1857)
‘vader van de sociologie’: sprak eerst van sociale fysica, maar
later werd er over sociologie gesproken
- Emile Durkheim (1858-1917)
- Max Weber (1864-1920)
- Karl Marx (1818-1883)
1. Over de vissen en het water
Het sociale is voor de mens wat het water is voor de vis
- sociale is noodzakelijk voor de mens
- we zijn er ons niet van bewust omdat het vanzelfsprekend is
- het vraagt studie om het te kunnen zien, analyseren, begrijpen
Het vraagt verbeeldingskracht om het sociale te onderzoeken
- Het sociale als feitelijk
Sociaal handelen
Sociale systemen (context en resultaat van sociaal handelen)
In de Sociologie wordt dat sociale op een wetenschappelijke manier
bestudeerd, geanalyseerd, volgens de standaarden van wetenschappelijk
onderzoek
levert een body of knowledge op = geheel van overdraagbare kennis in
de vorm van sociologische theorieën
Sociologisch denken kijkt verder dan individuele verhalen omdat de link
met sociale omgeving wordt gelegd
- Durkheim: sociologisch onderzoek over moraal waarin hij onderzoekt
wat in welke sociale contexten wordt beoordeeld als goed en wat als
slecht moraal als sociale feitelijkheid
Mills: sociological imagination
6
