Samenvatting Materieel Strafrecht
Juni 2025
Inclusief Hoorcolleges, jurisprudentie en toepassingsopdrachten
1
,Inhoudsopgave
Probleem 1.................................................................................................................................................... 4
Leerdoel 1: Hoe wordt het bestanddeel ‘wederrechtelijk’ uitgelegd in theorie?.................................................4
Leerdoel 2: Hoe wordt het bestanddeel ‘wederrechtelijk’ uitgelegd in jurisprudentie?......................................9
Leerdoel 3: Welke uitzonderingsgebieden kent het materieel strafrecht waardoor een bepaalde gedraging
niet wederrechtelijk is?.......................................................................................................................................11
Probleem 2.................................................................................................................................................. 17
Leerdoel 1: Wat zijn de eisen voor doodslag (art. 287 Sr) en dood door schuld (art. 307 Sr)?..........................17
Leerdoel 2: Wat is opzet en welke betekenis wordt hieraan toegekend in literatuur en jurisprudentie?.........17
Leerdoel 3: Wat is culpa en welke betekenis wordt hieraan toegekend in literatuur en jurisprudentie?..........22
Extra: Verschil Opzet en Culpa.......................................................................................................................26
Stappenplan Opzet, Culpa, Roekeloosheid....................................................................................................31
Probleem 3.................................................................................................................................................. 33
Leerdoel 1: Wat is causaliteit?............................................................................................................................33
Leerdoel 2: Welke causaliteitstheorieën/leren zijn er en wat houden ze precies in en wat is de huidige
theorie?...............................................................................................................................................................34
Leerdoel 3: Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen de theorieën?..................................................40
Probleem 4.................................................................................................................................................. 42
Leerdoel 1: Wat houdt noodweer in en hoe wordt het uitgelegd in theorie en jurisprudentie?........................42
Leerdoel 2: Wat houdt noodweerexces in en hoe wordt het uitgelegd in theorie en jurisprudentie?...............44
Leerdoel 3: Maakt het uit of degene die zich beroept op noodweer(exces) zelf iets kan worden verweten?
Meer in het bijzonder: wat is culpa in causa en welke consequenties kan dat hebben voor een beroep op
noodweer of noodweerexces?............................................................................................................................45
Probleem 5.................................................................................................................................................. 48
Leerdoel 1: Wat houdt poging in en hoe wordt dat uitgelegd in wet, theorie en jurisprudentie?.....................48
Leerdoel 2: Wat houdt voorbereiding in en hoe wordt dat uitgelegd in wet, theorie en jurisprudentie?.........50
Leerdoel 3: Wat houdt vrijwillige terugtred in, hoe wordt dat uitgelegd in wet, theorie en jurisprudentie en
maakt het voor de strafbaarheid (bij poging of voorbereiding) verschil of iemand zich bedenkt?...................52
Probleem 6.................................................................................................................................................. 58
Leerdoel 1: Wat houdt ne bis in idem in en wat zijn de rechtsgevolgen daarvan?............................................58
Leerdoel 2: Wanneer is er sprake van hetzelfde feit?........................................................................................59
Leerdoel 3: Wat houdt samenloop in en wat zijn de rechtsgevolgen daarvan? En hoe wordt het feitsbegrip bij
samenloop uitgelegd in theorie en jurisprudentie?............................................................................................60
Stappenplannen.............................................................................................................................................65
Probleem 7.................................................................................................................................................. 66
Leerdoel 1: Wanneer is er sprake van medeplegen (en doen plegen en uitlokken)?.........................................66
Leerdoel 2: Wanneer is sprake van medeplichtigheid?......................................................................................70
Leerdoel 3: Wat is het verschil tussen medeplegen en medeplichtigheid?........................................................71
2
, Toepassingsopdracht......................................................................................................................................73
Probleem 8.................................................................................................................................................. 77
Leerdoel 1: Kan een (privaatrechtelijk) rechtspersoon, zoals een BV, dader zijn? Wat zijn de voorwaarden
waaronder een rechtspersoon dader kan zijn?..................................................................................................77
Leerdoel 2: Kan een leidinggevende binnen de rechtspersoon die betrokken was bij het plegen van het delict
ook worden veroordeeld? Wat zijn de voorwaarden daarvoor?........................................................................82
Leerdoel 3: Kan een publiekrechtelijke rechtspersoon zoals een gemeente strafbare feiten plegen en daarvoor
bestraft worden? Onder welke voorwaarden?...................................................................................................85
Stappenplan....................................................................................................................................................89
Toepassingsopdracht......................................................................................................................................89
Hoorcollege................................................................................................................................................. 92
Week 1: Introductie en legaliteitsbeginsel.........................................................................................................92
Week 2: Wederrechtelijk, opzet en schuld.........................................................................................................96
Week 3: Causaliteit en Strafuitsluitingsgronden..............................................................................................102
Week 4: Poging, voorbereiding en vrijwillige terugtred & samenloop en ne bis in idem................................107
Week 5: Deelnemingsvormen en Strafrechtelijke aansprakelijkheid van rechtspersonen..............................116
Aanvullende literatuur en jurisprudentie.....................................................................................................120
3
, Probleem 1
Leerdoel 1: Hoe wordt het bestanddeel ‘wederrechtelijk’ uitgelegd in
theorie?
Strafbaar feit (sf):
- Persoonlijke gedraging (bestanddeel)
- De gedraging moet wettelijke delictsomschrijving (DO) vervullen (legaliteitsbeginsel)
(bestanddeel)
- De gedraging moet wederrechtelijk zijn (DO impliceert vaak al schending van onderliggende
rechtsnorm) (element)
- De gedraging moet aan schuld te wijten zijn (element)
Wederrechtelijkheid
Wederrechtelijk gedrag is gedrag dat strijdig is met normen van behoren, van maatschappelijke
betamelijkheid, van gebruik en gewoonte en dus met zowel geschreven als ongeschreven
verplichtingen. Het is een diffuus begrip. Wederrechtelijkheid is meer een algemeen normatief dan
een specifiek juridisch begrip. Het brengt tot uitdrukking wat in de
maatschappij als geheel wordt afgekeurd. Het gaat om een strijdigheid met
het objectieve recht, dat zowel geschreven als ongeschreven recht omvat.
Slechts een klein deel van alle strijdigheden worden vervolgens strafbaar
gesteld.
De ultimum remedium-gedachte impliceert dat in beginsel zoveel mogelijk
enkel gedragingen met een hoog wederrechtelijkheidsgehalte het
‘verdienen’ door de wetgever als sf te worden bestempeld. Dit is geschetst
in het volgende schema
Van alle denkbare gedragen in de samenleving, is dus maar een deel wederrechtelijk. Hiervan is
vervolgens maar een deel strafbaar gesteld. Dit heeft 2 gevolgen:
1. Het strafrecht stelt selectief normschendingen strafbaar.
2. Het komt voor dat de schending van één norm slechts partieel strafbaar gesteld wordt. Dit
komt omdat niet alle gedragingen die een bepaalde norm schenden strafbaar zijn gesteld (=
fragmentarische bescherming).
De wederrechtelijkheid is in ieder geval een stilzwijgend element van het sf. Het uitgangspunt is dat
bij het vervullen van de DO een vermoeden van wederrechtelijkheid bestaat.
Het legaliteitsbeginsel brengt met zich mee dat moet worden vastgesteld waar de grenzen liggen
tussen strafbaar en niet strafbaar wederrechtelijk gedrag.
- Positieve werking van wederrechtelijkheid een feit mag niet alleen strafbaar zijn
vanwege het wederrechtelijke karakter zonder wettelijke bepaling
- Negatieve werking van wederrechtelijkheid een feit dat wel aan de strafbepaling
voldoet, maar niet wederrechtelijk is leidt alsnog niet tot strafbaarheid
Verschil: Positieve werking probeert zonder strafwet tóch te straffen → niet toegestaan. Negatieve
werking zorgt ervoor dat ondanks een strafwet toch niet wordt gestraft → wel toegestaan.
Wederrechtelijkheid kan zich voordoen als element en als bestanddeel. Het uitgangspunt in het
strafrecht is dat iedere DO een omschrijving is van een wederrechtelijke gedraging, en dat de
4
Juni 2025
Inclusief Hoorcolleges, jurisprudentie en toepassingsopdrachten
1
,Inhoudsopgave
Probleem 1.................................................................................................................................................... 4
Leerdoel 1: Hoe wordt het bestanddeel ‘wederrechtelijk’ uitgelegd in theorie?.................................................4
Leerdoel 2: Hoe wordt het bestanddeel ‘wederrechtelijk’ uitgelegd in jurisprudentie?......................................9
Leerdoel 3: Welke uitzonderingsgebieden kent het materieel strafrecht waardoor een bepaalde gedraging
niet wederrechtelijk is?.......................................................................................................................................11
Probleem 2.................................................................................................................................................. 17
Leerdoel 1: Wat zijn de eisen voor doodslag (art. 287 Sr) en dood door schuld (art. 307 Sr)?..........................17
Leerdoel 2: Wat is opzet en welke betekenis wordt hieraan toegekend in literatuur en jurisprudentie?.........17
Leerdoel 3: Wat is culpa en welke betekenis wordt hieraan toegekend in literatuur en jurisprudentie?..........22
Extra: Verschil Opzet en Culpa.......................................................................................................................26
Stappenplan Opzet, Culpa, Roekeloosheid....................................................................................................31
Probleem 3.................................................................................................................................................. 33
Leerdoel 1: Wat is causaliteit?............................................................................................................................33
Leerdoel 2: Welke causaliteitstheorieën/leren zijn er en wat houden ze precies in en wat is de huidige
theorie?...............................................................................................................................................................34
Leerdoel 3: Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen de theorieën?..................................................40
Probleem 4.................................................................................................................................................. 42
Leerdoel 1: Wat houdt noodweer in en hoe wordt het uitgelegd in theorie en jurisprudentie?........................42
Leerdoel 2: Wat houdt noodweerexces in en hoe wordt het uitgelegd in theorie en jurisprudentie?...............44
Leerdoel 3: Maakt het uit of degene die zich beroept op noodweer(exces) zelf iets kan worden verweten?
Meer in het bijzonder: wat is culpa in causa en welke consequenties kan dat hebben voor een beroep op
noodweer of noodweerexces?............................................................................................................................45
Probleem 5.................................................................................................................................................. 48
Leerdoel 1: Wat houdt poging in en hoe wordt dat uitgelegd in wet, theorie en jurisprudentie?.....................48
Leerdoel 2: Wat houdt voorbereiding in en hoe wordt dat uitgelegd in wet, theorie en jurisprudentie?.........50
Leerdoel 3: Wat houdt vrijwillige terugtred in, hoe wordt dat uitgelegd in wet, theorie en jurisprudentie en
maakt het voor de strafbaarheid (bij poging of voorbereiding) verschil of iemand zich bedenkt?...................52
Probleem 6.................................................................................................................................................. 58
Leerdoel 1: Wat houdt ne bis in idem in en wat zijn de rechtsgevolgen daarvan?............................................58
Leerdoel 2: Wanneer is er sprake van hetzelfde feit?........................................................................................59
Leerdoel 3: Wat houdt samenloop in en wat zijn de rechtsgevolgen daarvan? En hoe wordt het feitsbegrip bij
samenloop uitgelegd in theorie en jurisprudentie?............................................................................................60
Stappenplannen.............................................................................................................................................65
Probleem 7.................................................................................................................................................. 66
Leerdoel 1: Wanneer is er sprake van medeplegen (en doen plegen en uitlokken)?.........................................66
Leerdoel 2: Wanneer is sprake van medeplichtigheid?......................................................................................70
Leerdoel 3: Wat is het verschil tussen medeplegen en medeplichtigheid?........................................................71
2
, Toepassingsopdracht......................................................................................................................................73
Probleem 8.................................................................................................................................................. 77
Leerdoel 1: Kan een (privaatrechtelijk) rechtspersoon, zoals een BV, dader zijn? Wat zijn de voorwaarden
waaronder een rechtspersoon dader kan zijn?..................................................................................................77
Leerdoel 2: Kan een leidinggevende binnen de rechtspersoon die betrokken was bij het plegen van het delict
ook worden veroordeeld? Wat zijn de voorwaarden daarvoor?........................................................................82
Leerdoel 3: Kan een publiekrechtelijke rechtspersoon zoals een gemeente strafbare feiten plegen en daarvoor
bestraft worden? Onder welke voorwaarden?...................................................................................................85
Stappenplan....................................................................................................................................................89
Toepassingsopdracht......................................................................................................................................89
Hoorcollege................................................................................................................................................. 92
Week 1: Introductie en legaliteitsbeginsel.........................................................................................................92
Week 2: Wederrechtelijk, opzet en schuld.........................................................................................................96
Week 3: Causaliteit en Strafuitsluitingsgronden..............................................................................................102
Week 4: Poging, voorbereiding en vrijwillige terugtred & samenloop en ne bis in idem................................107
Week 5: Deelnemingsvormen en Strafrechtelijke aansprakelijkheid van rechtspersonen..............................116
Aanvullende literatuur en jurisprudentie.....................................................................................................120
3
, Probleem 1
Leerdoel 1: Hoe wordt het bestanddeel ‘wederrechtelijk’ uitgelegd in
theorie?
Strafbaar feit (sf):
- Persoonlijke gedraging (bestanddeel)
- De gedraging moet wettelijke delictsomschrijving (DO) vervullen (legaliteitsbeginsel)
(bestanddeel)
- De gedraging moet wederrechtelijk zijn (DO impliceert vaak al schending van onderliggende
rechtsnorm) (element)
- De gedraging moet aan schuld te wijten zijn (element)
Wederrechtelijkheid
Wederrechtelijk gedrag is gedrag dat strijdig is met normen van behoren, van maatschappelijke
betamelijkheid, van gebruik en gewoonte en dus met zowel geschreven als ongeschreven
verplichtingen. Het is een diffuus begrip. Wederrechtelijkheid is meer een algemeen normatief dan
een specifiek juridisch begrip. Het brengt tot uitdrukking wat in de
maatschappij als geheel wordt afgekeurd. Het gaat om een strijdigheid met
het objectieve recht, dat zowel geschreven als ongeschreven recht omvat.
Slechts een klein deel van alle strijdigheden worden vervolgens strafbaar
gesteld.
De ultimum remedium-gedachte impliceert dat in beginsel zoveel mogelijk
enkel gedragingen met een hoog wederrechtelijkheidsgehalte het
‘verdienen’ door de wetgever als sf te worden bestempeld. Dit is geschetst
in het volgende schema
Van alle denkbare gedragen in de samenleving, is dus maar een deel wederrechtelijk. Hiervan is
vervolgens maar een deel strafbaar gesteld. Dit heeft 2 gevolgen:
1. Het strafrecht stelt selectief normschendingen strafbaar.
2. Het komt voor dat de schending van één norm slechts partieel strafbaar gesteld wordt. Dit
komt omdat niet alle gedragingen die een bepaalde norm schenden strafbaar zijn gesteld (=
fragmentarische bescherming).
De wederrechtelijkheid is in ieder geval een stilzwijgend element van het sf. Het uitgangspunt is dat
bij het vervullen van de DO een vermoeden van wederrechtelijkheid bestaat.
Het legaliteitsbeginsel brengt met zich mee dat moet worden vastgesteld waar de grenzen liggen
tussen strafbaar en niet strafbaar wederrechtelijk gedrag.
- Positieve werking van wederrechtelijkheid een feit mag niet alleen strafbaar zijn
vanwege het wederrechtelijke karakter zonder wettelijke bepaling
- Negatieve werking van wederrechtelijkheid een feit dat wel aan de strafbepaling
voldoet, maar niet wederrechtelijk is leidt alsnog niet tot strafbaarheid
Verschil: Positieve werking probeert zonder strafwet tóch te straffen → niet toegestaan. Negatieve
werking zorgt ervoor dat ondanks een strafwet toch niet wordt gestraft → wel toegestaan.
Wederrechtelijkheid kan zich voordoen als element en als bestanddeel. Het uitgangspunt in het
strafrecht is dat iedere DO een omschrijving is van een wederrechtelijke gedraging, en dat de
4
