Ouderenpsychologie
Leerdoelen:
1. … de demografische kenmerken (ontgroening, vergrijzing, dubbele vergrijzing) van de
bevolking en de organisatie van de zorg voor ouderen beschrijven.
2. … beargumenteren waarom er in een situatie sprake is van leeftijdsdiscriminatie en
uitleggen wat de schadelijke gevolgen daarvan zijn en een voorstel ontwikkelen om
leeftijdsdiscriminatie in deze situatie te voorkomen.
3. … met behulp van verschillende theorieën gerelateerd aan het ouder worden (levensloop
en welbevinden, sociale netwerken, biologische veroudering, mensgerichte ouderenzorg)
de ervaringen van ouderen, de ervaringen met het ouder worden en de organisatie van de
ouderenzorg in eigen woorden bespreken.
4. … voor onderwerpen die voor ouderen belangrijk zijn, in eigen woorden uitleggen welke
risico’s en hulpvragen hier onder ouderen kunnen voorkomen en voorspellen waarom een
bepaalde interventie wel of niet zal werken. Onderwerpen die voor ouderen belangrijk zijn,
zijn kwaliteit van leven, sociale netwerken, seksualiteit, technologie, zingeving en
levensvragen, wilsbekwaamheid, verlies en rouw, levenseinde.
5. … leeftijdsspecifieke aspecten in diverse domeinen van het psychisch functioneren (emotie
en stemming, cognitie, gedrag, persoonlijkheid) uitleggen en illustreren met voorbeelden en
bij diverse groepen ouderen (ouderen met een verstandelijke beperking, ouderen met
autisme, en ouderen met ADHD).
6. … de inhoud, toepassing en effectiviteit van diverse psychologische interventies (cognitieve
gedragstherapie, mediatieve cognitieve gedragstherapie, interpersoonlijke psychotherapie,
life review, oplossingsgerichte psychotherapie, EMDR, systeem therapie) bij ouderen
benoemen, en kan dit toepassen op een eenvoudige, korte casusbeschrijving.
,Inhoud
Hoorcollege 1 – ouder worden, ouderenzorg en sociale aspecten ......................................................... 4
Hoofdstuk 3 - Sociaal netwerk en persoonlijke relaties ........................................................................... 9
Hoofdstuk 23 - Psychologische interventies voor mantelzorgers ..................................................... 12
Hoorcollege 2 - Beeldvorming - Gastcollege Hans – vitaal oudere ....................................................... 14
Hoofdstuk 1: Ouder worden en ouderenpsychologie ........................................................................ 18
Hoofdstuk 2 - Levenslooptheorieën: zelfrealisatie, ontwikkelingsregulatie en autobiografie ......... 19
Hoorcollege 3 + 4 – GGZ: psychologische interventies......................................................................... 22
Artikel: EMDR bij complexe PTSS met comorbiditeit bij ouderen – Samenvatting .......................... 29
Hoofdstuk 15 – Preventie ..................................................................................................................... 30
Hoofdstuk 16: Cognitieve gedragstherapie......................................................................................... 32
Hoofdstuk 17: Mediatieve cognitieve gedragstherapie ...................................................................... 34
Hoofdstuk 18: Interpersoonlijke psychotherapie................................................................................ 36
Hoofdstuk 19: Life review ..................................................................................................................... 38
Hoofdstuk 20: Oplossingsgerichte psychotherapie ........................................................................... 39
Hoofdstuk 21: EMDR............................................................................................................................. 41
Hoofdstuk 22: Systeemtherapie ........................................................................................................... 42
Hoorcollege 5 – Seksualiteit .................................................................................................................... 44
Hoofdstuk 12 – seksualiteit .................................................................................................................. 50
Artikel: Care Staff’s Sense-making of Intimate and Sexual Expressions of People with Dementia in
Dutch Nursing Homes .......................................................................................................................... 52
Hoorcollege 6 – Werken als psycholoog in de ouderenzorg ................................................................. 53
Hoofdstuk 24 – Teambegeleiding ......................................................................................................... 55
Hoofdstuk 1 - Algemene Ouderenpsychologie (klinische ouderpsychologie, gedeeld via canva) . 57
Hoofdstuk 4 – Het gesprekscontact (klinische ouderpsychologie, gedeeld via canva)................... 59
Hoofdstuk 10 – samenwerken met andere disciplines (klinische ouderpsychologie, gedeeld via
canva) .................................................................................................................................................... 60
Hoorcollege 7 en 8 - GGz: Cognitie, emotie, stemming; Persoonlijkheidsstoornissen ....................... 61
Hoofdstuk 5 emotie en stemming ........................................................................................................ 76
Hoofdstuk 6: cognitie ........................................................................................................................... 77
Hoofdstuk 7: persoonlijkheid ............................................................................................................... 79
Hoofdstuk 8: gedrag ............................................................................................................................. 81
Hoofdstuk 29: Ouderen met psychotische stoornissen ..................................................................... 83
Artikel: DSM-5-classificatie van persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen ...................................... 85
Artikel: Assessment of Personality Disorders in Older Adults. A Practice Guide ............................ 86
Artikel: Persoonlijkheidsstoornissen: levensloopbenadering zinvol................................................ 87
Artikel: Met alcoholpensioen: adaptatie bevorderende behandeling bij ouderen ............................ 88
Hoorcollege 9 – Leven met dementie ...................................................................................................... 89
Artikel: Mayer et al. (2020) - Knowing the person of the resident ...................................................... 93
Artikel: Huizenga What matters most .................................................................................................. 94
, Hoofdstuk 30: Mensen met dementie .................................................................................................. 96
Hoorcollege 10: Zingeving, Kwaliteit van leven, Wilsbekwaam heid & Levenseinde .......................... 99
Artikel: Quality of life is substantially worse for community-dwelling older people living with
frailty .................................................................................................................................................... 103
Artikel: The impact of resilience among older adults ....................................................................... 105
Artikel: Still ready to give up on life? A longitudinal phenomenological study into wishes to die
among older adults ............................................................................................................................. 107
Hoofdstuk 10: Verlies en rouw ........................................................................................................... 109
Hoofdstuk 11: Wilsbekwaamheid ....................................................................................................... 112
Hoofdstuk 14: Het levenseinde .......................................................................................................... 115
Hoorcollege 11 – neurobiologische ontwikkelstoornissen.................................................................. 117
Artikel: ADHD bij ouderen – Symptomen, comorbiditeiten en uitdagingen .................................... 122
Artikel: Characteristics of Older Autistic Adults: A Systematic Review of Literature .................... 124
Hoorcollege 12 – ouderen met zwakbegaafdheid of een verstandelijke beperking ........................... 125
Artikel: Anxiety in Older People with and Without Intellectual Disabilities..................................... 128
Hoofdstuk 28: Ouderen met een verstandelijke beperking .............................................................. 129
,Hoorcollege 1 – ouder worden, ouderenzorg en sociale aspecten
Begrippen
− Gerontologie: studie van het ouder worden en de ouderdom, lichamelijk, psychologisch,
sociaal en existentieel.
− Ouderenpsychologie: Studie van de psychologische fenomenen bij het ouder worden en de
ouderdom, gedrag, emoties, cognitie en competenties.
− Klinische ouderenpsychologie: past psychodiagnostiek en psychotherapeutische
behandeling van ouderen met psychische klachten en stoornissen.
Een stigmatiserende term is bejaarden, hiervoor gebruiken we voortaan ouderen.
Vier levensfasen
1. Van baby tot adolescent
2. Volwassen (werk en kinderen krijgen)
3. Gepensioneerd (stoppen met werken, betekent niet dat je niks meer kan: vrijwilligerswerk,
mantelzorg, oppassen)
4. Beperkingen (afhankelijk van zorg)
Positieve gezondheid
− Gezondheid is niet gelijk aan een afwezigheid van ziekte of beperkingen
− Brede kijk op gezondheid
− Het vermogen om te gaan met lichamelijke emotionele en sociale uitdagingen in het leven
Demografische ontwikkelingen
De bevolkingsopbouw is sterk veranderd: er zijn grote aantallen mensen tot ongeveer 75 jaar oud,
waardoor de vorm van de bevolkingspiramide niet langer klassiek ‘piramidevormig’ is. Er zijn meer
oudere vrouwen dan mannen. Dit komt doordat vrouwen gemiddeld langer leven dan mannen, al
is dat vaak met meer gezondheidsproblemen. Vrouwen ontwikkelen namelijk vaker en eerder
lichamelijke beperkingen.
Belangrijke demografische ontwikkelingen
− Ontgroening: Het aandeel jongeren in de bevolking neemt af.
− Vergrijzing: Het aandeel ouderen (65+) neemt toe.
− Dubbele vergrijzing: Er is niet alleen een toename van ouderen, maar vooral van de groep
80-plussers.
− Grijze druk: De verhouding tussen het aantal ouderen (65+) en de beroepsbevolking (20-
65 jaar) wordt ongunstiger. Steeds minder werkenden moeten zorgen voor steeds meer
ouderen.
− Oldest Old Support Ratio: Deze ratio geeft aan hoeveel mensen van 50–75 jaar er
beschikbaar zijn om zorg te verlenen aan 85-plussers (mantelzorg). Hoe lager deze
verhouding, hoe groter de druk op de zorg.
Organisatie Nederlandse ouderenzorg (WOZO)
− Zelf als het kan, thuis als het kan, digitaal als het kan. Zo lang mogelijk thuis wonen, leeftijd
is geen reden om naar een bejaardentehuis te gaan, mantelzorg is hierbij erg belangrijk.
Zelf als het kan
De zorg is aan het veranderen. De nadruk ligt steeds meer op eigen regie en ondersteuning
dichtbij huis. De belangrijkste uitgangspunten zijn:
− Zelf de regie voeren: Mensen worden aangemoedigd om zoveel mogelijk zelf beslissingen
te nemen over hun leven en zorg.
− Voorkomen en voorbereid zijn: Het streven is om problemen voor te zijn, door
vroegtijdige signalering en preventie.
− Zorg dichtbij, in de wijk: Ondersteuning wordt georganiseerd op wijkniveau, zodat het
toegankelijk en vertrouwd is.
, − Reablement: Gericht op het herwinnen van zelfstandigheid na bijvoorbeeld ziekte of
ziekenhuisopname.
− Intramuraal als laatste optie: Verhuizen naar een zorginstelling gebeurt alleen wanneer
thuis wonen écht niet meer gaat.
Aandacht voor de laatste levensfase
De laatste levensfase verdient zorgvuldige voorbereiding en bespreking. Dat houdt in:
− Voorbereiden op kwetsbaarheid: Er wordt rekening gehouden met lichamelijke of mentale
achteruitgang.
− Advanced care planning: Tijdig bespreken van wensen en doelen rondom zorg en
behandeling.
− Gesprekken over het levenseinde: Openheid over sterven helpt bij het maken van
passende keuzes.
Thuis als het kan – met nieuwe woonvormen
Het ideaal is dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen, in een omgeving die hen
past:
− Zich thuis voelen: Woonvormen worden aangepast zodat mensen zich er veilig en prettig
voelen.
− Sociaal netwerk betrekken: Familie, vrienden en buren worden actief betrokken bij de
ondersteuning.
− Passende woning in vertrouwde omgeving: Denk aan levensloopbestendige woningen.
− Stimulerende leefomgeving: Gericht op behoud van zelfstandigheid en welzijn.
Digitaal als het kan – met innovatieve vormen van zorg
De zorg maakt steeds meer gebruik van digitale middelen, om mensen zelfstandiger te laten leven
én de werkdruk te verlagen:
− Digitale ondersteuning en zorg: Via apps, beeldbellen of slimme apparatuur.
− Arbeidsbesparende innovaties: Technologie helpt zorgmedewerkers efficiënter te werken.
− Zelfstandigheid en kwaliteit van leven: Digitale oplossingen dragen bij aan meer regie,
veiligheid en comfort thuis.
Vijf actielijnen voor toekomstbestendige ouderenzorg
1. Samen vitaal oud worden
Ouderen worden gestimuleerd om actief en betrokken te blijven, met ondersteuning waar
nodig:
− Ouderen behouden zelf de regie over hun leven
− Er wordt omgekeken naar elkaar – zorg voor en door de gemeenschap
− Vroegtijdige voorbereiding op het ouder worden is belangrijk
− Bij behoefte: passende en tijdige ondersteuning
2. Sterke basiszorg voor ouderen
Een stevige eerstelijnszorg met goede samenwerking is essentieel:
− Betere samenwerking binnen de basiszorg (zoals huisarts, wijkverpleging)
− Verbinding tussen het medische en sociale domein
− Betere afstemming tussen de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet langdurige zorg
(Wlz)
3. Passende Wet langdurige zorg (Wlz)
− Ouderen ontvangen zorg die aansluit bij hun behoeften, met aandacht voor kwaliteit
van leven
− Toegang tot Wlz wordt beter afgestemd en zorg wordt doelmatiger ingezet
4. Wonen en zorg voor ouderen
Een omgeving die aansluit op de behoeften van ouderen bevordert langer zelfstandig
wonen:
− Voldoende geschikte en toegankelijke woningen
− Leefomgeving die veilig, sociaal en ondersteunend is
, 5. Arbeidsmarkt en innovatie
De zorg vraagt om voldoende professionals en slimme oplossingen:
− Behoud van zorgmedewerkers door betere arbeidsomstandigheden
− Innovatie en technologie om werkdruk te verlagen
− Zorg blijft mensgericht, met persoonlijke aandacht
− Mantelzorgers worden erkend en ondersteund, als onmisbare schakel in de zorg
Wat is het WOZO-programma?
Het WOZO-programma is een landelijk beleid om wonen, zorg en ondersteuning voor ouderen
beter af te stemmen op hun wensen en de veranderende samenleving.
− Doel, zorgen dat ouderen
• Zoveel mogelijk zelfstandig kunnen blijven
• Regie over hun eigen leven behouden
• Zware zorg zo lang mogelijk uitstellen of voorkomen
• Ondersteund worden door hun netwerk en omgeving
Waarom is WOZO nodig?
− Meer ouderen, meer zorgvraag
− Minder zorgmedewerkers
− Groeiende druk op mantelzorgers
− → We moeten de zorg slimmer organiseren: met evenveel mensen, meer mensen goed
helpen.
Tegelijkertijd zijn ouderen waardevol:
− Ze hebben ervaring, zijn actief als vrijwilliger, oppas, mentor.
− Mits goed ondersteund, kunnen zij sterk en zelfstandig bijdragen aan de samenleving.
Leeftijdsdiscriminatie
− Traditioneel werd ageism gedefinieerd als: “Vooroordelen van de ene leeftijdsgroep
tegenover andere leeftijdsgroepen.” Of: “Het systematisch stereotyperen en discrimineren
van mensen omdat ze oud zijn – vergelijkbaar met hoe racisme en seksisme werken bij
huidskleur en gender.”
Waarom is een nieuwe definitie nodig?
− Leeftijd is een sociaal construct – het is meer dan alleen een getal, het heeft sociale
betekenis en gevolgen.
− Wij-zij-denken – het benadrukken van verschillen tussen jong en oud kan leiden tot
afstand en uitsluiting.
− De vergelijking met racisme/seksisme gaat niet helemaal op – iedereen zal ouder
worden, terwijl je andere kenmerken (zoals huidskleur of gender) nooit zult ervaren als je ze
zelf niet hebt.
− Stereotypering wordt versterkt – woorden als “de ouderen” of “elderly” schetsen vaak
een eenzijdig, negatief beeld.
− De huidige definitie doet geen recht aan de complexiteit van het fenomeen en de
diversiteit onder ouderen.
Nieuwe definitie van ageism
“Ageism is het gebruik van negatieve of positieve stereotypen, vooroordelen en/of discriminatie
jegens (of juist in het voordeel van) ouderen op basis van hun chronologische leeftijd of op basis
van hoe zij worden waargenomen als ‘oud’ of ‘bejaard’. Ageism kan impliciet of expliciet zijn en
zich uiten op micro-, meso- of macroniveau.”
Wat is kenmerkend aan deze nieuwe definitie?
− Meerdere dimensies: cognitieve (denken), affectieve (voelen) en gedragsmatige
(handelen).
Leerdoelen:
1. … de demografische kenmerken (ontgroening, vergrijzing, dubbele vergrijzing) van de
bevolking en de organisatie van de zorg voor ouderen beschrijven.
2. … beargumenteren waarom er in een situatie sprake is van leeftijdsdiscriminatie en
uitleggen wat de schadelijke gevolgen daarvan zijn en een voorstel ontwikkelen om
leeftijdsdiscriminatie in deze situatie te voorkomen.
3. … met behulp van verschillende theorieën gerelateerd aan het ouder worden (levensloop
en welbevinden, sociale netwerken, biologische veroudering, mensgerichte ouderenzorg)
de ervaringen van ouderen, de ervaringen met het ouder worden en de organisatie van de
ouderenzorg in eigen woorden bespreken.
4. … voor onderwerpen die voor ouderen belangrijk zijn, in eigen woorden uitleggen welke
risico’s en hulpvragen hier onder ouderen kunnen voorkomen en voorspellen waarom een
bepaalde interventie wel of niet zal werken. Onderwerpen die voor ouderen belangrijk zijn,
zijn kwaliteit van leven, sociale netwerken, seksualiteit, technologie, zingeving en
levensvragen, wilsbekwaamheid, verlies en rouw, levenseinde.
5. … leeftijdsspecifieke aspecten in diverse domeinen van het psychisch functioneren (emotie
en stemming, cognitie, gedrag, persoonlijkheid) uitleggen en illustreren met voorbeelden en
bij diverse groepen ouderen (ouderen met een verstandelijke beperking, ouderen met
autisme, en ouderen met ADHD).
6. … de inhoud, toepassing en effectiviteit van diverse psychologische interventies (cognitieve
gedragstherapie, mediatieve cognitieve gedragstherapie, interpersoonlijke psychotherapie,
life review, oplossingsgerichte psychotherapie, EMDR, systeem therapie) bij ouderen
benoemen, en kan dit toepassen op een eenvoudige, korte casusbeschrijving.
,Inhoud
Hoorcollege 1 – ouder worden, ouderenzorg en sociale aspecten ......................................................... 4
Hoofdstuk 3 - Sociaal netwerk en persoonlijke relaties ........................................................................... 9
Hoofdstuk 23 - Psychologische interventies voor mantelzorgers ..................................................... 12
Hoorcollege 2 - Beeldvorming - Gastcollege Hans – vitaal oudere ....................................................... 14
Hoofdstuk 1: Ouder worden en ouderenpsychologie ........................................................................ 18
Hoofdstuk 2 - Levenslooptheorieën: zelfrealisatie, ontwikkelingsregulatie en autobiografie ......... 19
Hoorcollege 3 + 4 – GGZ: psychologische interventies......................................................................... 22
Artikel: EMDR bij complexe PTSS met comorbiditeit bij ouderen – Samenvatting .......................... 29
Hoofdstuk 15 – Preventie ..................................................................................................................... 30
Hoofdstuk 16: Cognitieve gedragstherapie......................................................................................... 32
Hoofdstuk 17: Mediatieve cognitieve gedragstherapie ...................................................................... 34
Hoofdstuk 18: Interpersoonlijke psychotherapie................................................................................ 36
Hoofdstuk 19: Life review ..................................................................................................................... 38
Hoofdstuk 20: Oplossingsgerichte psychotherapie ........................................................................... 39
Hoofdstuk 21: EMDR............................................................................................................................. 41
Hoofdstuk 22: Systeemtherapie ........................................................................................................... 42
Hoorcollege 5 – Seksualiteit .................................................................................................................... 44
Hoofdstuk 12 – seksualiteit .................................................................................................................. 50
Artikel: Care Staff’s Sense-making of Intimate and Sexual Expressions of People with Dementia in
Dutch Nursing Homes .......................................................................................................................... 52
Hoorcollege 6 – Werken als psycholoog in de ouderenzorg ................................................................. 53
Hoofdstuk 24 – Teambegeleiding ......................................................................................................... 55
Hoofdstuk 1 - Algemene Ouderenpsychologie (klinische ouderpsychologie, gedeeld via canva) . 57
Hoofdstuk 4 – Het gesprekscontact (klinische ouderpsychologie, gedeeld via canva)................... 59
Hoofdstuk 10 – samenwerken met andere disciplines (klinische ouderpsychologie, gedeeld via
canva) .................................................................................................................................................... 60
Hoorcollege 7 en 8 - GGz: Cognitie, emotie, stemming; Persoonlijkheidsstoornissen ....................... 61
Hoofdstuk 5 emotie en stemming ........................................................................................................ 76
Hoofdstuk 6: cognitie ........................................................................................................................... 77
Hoofdstuk 7: persoonlijkheid ............................................................................................................... 79
Hoofdstuk 8: gedrag ............................................................................................................................. 81
Hoofdstuk 29: Ouderen met psychotische stoornissen ..................................................................... 83
Artikel: DSM-5-classificatie van persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen ...................................... 85
Artikel: Assessment of Personality Disorders in Older Adults. A Practice Guide ............................ 86
Artikel: Persoonlijkheidsstoornissen: levensloopbenadering zinvol................................................ 87
Artikel: Met alcoholpensioen: adaptatie bevorderende behandeling bij ouderen ............................ 88
Hoorcollege 9 – Leven met dementie ...................................................................................................... 89
Artikel: Mayer et al. (2020) - Knowing the person of the resident ...................................................... 93
Artikel: Huizenga What matters most .................................................................................................. 94
, Hoofdstuk 30: Mensen met dementie .................................................................................................. 96
Hoorcollege 10: Zingeving, Kwaliteit van leven, Wilsbekwaam heid & Levenseinde .......................... 99
Artikel: Quality of life is substantially worse for community-dwelling older people living with
frailty .................................................................................................................................................... 103
Artikel: The impact of resilience among older adults ....................................................................... 105
Artikel: Still ready to give up on life? A longitudinal phenomenological study into wishes to die
among older adults ............................................................................................................................. 107
Hoofdstuk 10: Verlies en rouw ........................................................................................................... 109
Hoofdstuk 11: Wilsbekwaamheid ....................................................................................................... 112
Hoofdstuk 14: Het levenseinde .......................................................................................................... 115
Hoorcollege 11 – neurobiologische ontwikkelstoornissen.................................................................. 117
Artikel: ADHD bij ouderen – Symptomen, comorbiditeiten en uitdagingen .................................... 122
Artikel: Characteristics of Older Autistic Adults: A Systematic Review of Literature .................... 124
Hoorcollege 12 – ouderen met zwakbegaafdheid of een verstandelijke beperking ........................... 125
Artikel: Anxiety in Older People with and Without Intellectual Disabilities..................................... 128
Hoofdstuk 28: Ouderen met een verstandelijke beperking .............................................................. 129
,Hoorcollege 1 – ouder worden, ouderenzorg en sociale aspecten
Begrippen
− Gerontologie: studie van het ouder worden en de ouderdom, lichamelijk, psychologisch,
sociaal en existentieel.
− Ouderenpsychologie: Studie van de psychologische fenomenen bij het ouder worden en de
ouderdom, gedrag, emoties, cognitie en competenties.
− Klinische ouderenpsychologie: past psychodiagnostiek en psychotherapeutische
behandeling van ouderen met psychische klachten en stoornissen.
Een stigmatiserende term is bejaarden, hiervoor gebruiken we voortaan ouderen.
Vier levensfasen
1. Van baby tot adolescent
2. Volwassen (werk en kinderen krijgen)
3. Gepensioneerd (stoppen met werken, betekent niet dat je niks meer kan: vrijwilligerswerk,
mantelzorg, oppassen)
4. Beperkingen (afhankelijk van zorg)
Positieve gezondheid
− Gezondheid is niet gelijk aan een afwezigheid van ziekte of beperkingen
− Brede kijk op gezondheid
− Het vermogen om te gaan met lichamelijke emotionele en sociale uitdagingen in het leven
Demografische ontwikkelingen
De bevolkingsopbouw is sterk veranderd: er zijn grote aantallen mensen tot ongeveer 75 jaar oud,
waardoor de vorm van de bevolkingspiramide niet langer klassiek ‘piramidevormig’ is. Er zijn meer
oudere vrouwen dan mannen. Dit komt doordat vrouwen gemiddeld langer leven dan mannen, al
is dat vaak met meer gezondheidsproblemen. Vrouwen ontwikkelen namelijk vaker en eerder
lichamelijke beperkingen.
Belangrijke demografische ontwikkelingen
− Ontgroening: Het aandeel jongeren in de bevolking neemt af.
− Vergrijzing: Het aandeel ouderen (65+) neemt toe.
− Dubbele vergrijzing: Er is niet alleen een toename van ouderen, maar vooral van de groep
80-plussers.
− Grijze druk: De verhouding tussen het aantal ouderen (65+) en de beroepsbevolking (20-
65 jaar) wordt ongunstiger. Steeds minder werkenden moeten zorgen voor steeds meer
ouderen.
− Oldest Old Support Ratio: Deze ratio geeft aan hoeveel mensen van 50–75 jaar er
beschikbaar zijn om zorg te verlenen aan 85-plussers (mantelzorg). Hoe lager deze
verhouding, hoe groter de druk op de zorg.
Organisatie Nederlandse ouderenzorg (WOZO)
− Zelf als het kan, thuis als het kan, digitaal als het kan. Zo lang mogelijk thuis wonen, leeftijd
is geen reden om naar een bejaardentehuis te gaan, mantelzorg is hierbij erg belangrijk.
Zelf als het kan
De zorg is aan het veranderen. De nadruk ligt steeds meer op eigen regie en ondersteuning
dichtbij huis. De belangrijkste uitgangspunten zijn:
− Zelf de regie voeren: Mensen worden aangemoedigd om zoveel mogelijk zelf beslissingen
te nemen over hun leven en zorg.
− Voorkomen en voorbereid zijn: Het streven is om problemen voor te zijn, door
vroegtijdige signalering en preventie.
− Zorg dichtbij, in de wijk: Ondersteuning wordt georganiseerd op wijkniveau, zodat het
toegankelijk en vertrouwd is.
, − Reablement: Gericht op het herwinnen van zelfstandigheid na bijvoorbeeld ziekte of
ziekenhuisopname.
− Intramuraal als laatste optie: Verhuizen naar een zorginstelling gebeurt alleen wanneer
thuis wonen écht niet meer gaat.
Aandacht voor de laatste levensfase
De laatste levensfase verdient zorgvuldige voorbereiding en bespreking. Dat houdt in:
− Voorbereiden op kwetsbaarheid: Er wordt rekening gehouden met lichamelijke of mentale
achteruitgang.
− Advanced care planning: Tijdig bespreken van wensen en doelen rondom zorg en
behandeling.
− Gesprekken over het levenseinde: Openheid over sterven helpt bij het maken van
passende keuzes.
Thuis als het kan – met nieuwe woonvormen
Het ideaal is dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen, in een omgeving die hen
past:
− Zich thuis voelen: Woonvormen worden aangepast zodat mensen zich er veilig en prettig
voelen.
− Sociaal netwerk betrekken: Familie, vrienden en buren worden actief betrokken bij de
ondersteuning.
− Passende woning in vertrouwde omgeving: Denk aan levensloopbestendige woningen.
− Stimulerende leefomgeving: Gericht op behoud van zelfstandigheid en welzijn.
Digitaal als het kan – met innovatieve vormen van zorg
De zorg maakt steeds meer gebruik van digitale middelen, om mensen zelfstandiger te laten leven
én de werkdruk te verlagen:
− Digitale ondersteuning en zorg: Via apps, beeldbellen of slimme apparatuur.
− Arbeidsbesparende innovaties: Technologie helpt zorgmedewerkers efficiënter te werken.
− Zelfstandigheid en kwaliteit van leven: Digitale oplossingen dragen bij aan meer regie,
veiligheid en comfort thuis.
Vijf actielijnen voor toekomstbestendige ouderenzorg
1. Samen vitaal oud worden
Ouderen worden gestimuleerd om actief en betrokken te blijven, met ondersteuning waar
nodig:
− Ouderen behouden zelf de regie over hun leven
− Er wordt omgekeken naar elkaar – zorg voor en door de gemeenschap
− Vroegtijdige voorbereiding op het ouder worden is belangrijk
− Bij behoefte: passende en tijdige ondersteuning
2. Sterke basiszorg voor ouderen
Een stevige eerstelijnszorg met goede samenwerking is essentieel:
− Betere samenwerking binnen de basiszorg (zoals huisarts, wijkverpleging)
− Verbinding tussen het medische en sociale domein
− Betere afstemming tussen de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet langdurige zorg
(Wlz)
3. Passende Wet langdurige zorg (Wlz)
− Ouderen ontvangen zorg die aansluit bij hun behoeften, met aandacht voor kwaliteit
van leven
− Toegang tot Wlz wordt beter afgestemd en zorg wordt doelmatiger ingezet
4. Wonen en zorg voor ouderen
Een omgeving die aansluit op de behoeften van ouderen bevordert langer zelfstandig
wonen:
− Voldoende geschikte en toegankelijke woningen
− Leefomgeving die veilig, sociaal en ondersteunend is
, 5. Arbeidsmarkt en innovatie
De zorg vraagt om voldoende professionals en slimme oplossingen:
− Behoud van zorgmedewerkers door betere arbeidsomstandigheden
− Innovatie en technologie om werkdruk te verlagen
− Zorg blijft mensgericht, met persoonlijke aandacht
− Mantelzorgers worden erkend en ondersteund, als onmisbare schakel in de zorg
Wat is het WOZO-programma?
Het WOZO-programma is een landelijk beleid om wonen, zorg en ondersteuning voor ouderen
beter af te stemmen op hun wensen en de veranderende samenleving.
− Doel, zorgen dat ouderen
• Zoveel mogelijk zelfstandig kunnen blijven
• Regie over hun eigen leven behouden
• Zware zorg zo lang mogelijk uitstellen of voorkomen
• Ondersteund worden door hun netwerk en omgeving
Waarom is WOZO nodig?
− Meer ouderen, meer zorgvraag
− Minder zorgmedewerkers
− Groeiende druk op mantelzorgers
− → We moeten de zorg slimmer organiseren: met evenveel mensen, meer mensen goed
helpen.
Tegelijkertijd zijn ouderen waardevol:
− Ze hebben ervaring, zijn actief als vrijwilliger, oppas, mentor.
− Mits goed ondersteund, kunnen zij sterk en zelfstandig bijdragen aan de samenleving.
Leeftijdsdiscriminatie
− Traditioneel werd ageism gedefinieerd als: “Vooroordelen van de ene leeftijdsgroep
tegenover andere leeftijdsgroepen.” Of: “Het systematisch stereotyperen en discrimineren
van mensen omdat ze oud zijn – vergelijkbaar met hoe racisme en seksisme werken bij
huidskleur en gender.”
Waarom is een nieuwe definitie nodig?
− Leeftijd is een sociaal construct – het is meer dan alleen een getal, het heeft sociale
betekenis en gevolgen.
− Wij-zij-denken – het benadrukken van verschillen tussen jong en oud kan leiden tot
afstand en uitsluiting.
− De vergelijking met racisme/seksisme gaat niet helemaal op – iedereen zal ouder
worden, terwijl je andere kenmerken (zoals huidskleur of gender) nooit zult ervaren als je ze
zelf niet hebt.
− Stereotypering wordt versterkt – woorden als “de ouderen” of “elderly” schetsen vaak
een eenzijdig, negatief beeld.
− De huidige definitie doet geen recht aan de complexiteit van het fenomeen en de
diversiteit onder ouderen.
Nieuwe definitie van ageism
“Ageism is het gebruik van negatieve of positieve stereotypen, vooroordelen en/of discriminatie
jegens (of juist in het voordeel van) ouderen op basis van hun chronologische leeftijd of op basis
van hoe zij worden waargenomen als ‘oud’ of ‘bejaard’. Ageism kan impliciet of expliciet zijn en
zich uiten op micro-, meso- of macroniveau.”
Wat is kenmerkend aan deze nieuwe definitie?
− Meerdere dimensies: cognitieve (denken), affectieve (voelen) en gedragsmatige
(handelen).
