ERFRECHT EN GIFTEN
Inhoudsopgave
Erfrecht en giften ............................................................................................................... 1
Hoofstuk 1: erven .................................................................................................................. 4
afdeling i: basisbegrippen .................................................................................................. 4
afdeling ii: openvallen van de nalatenschap ....................................................................... 4
Hoofstuk 2: ............................................................................................................................ 6
afdeling i: begrip en voorwaarden ...................................................................................... 6
afdeling ii: bestaansvoorwaarde ......................................................................................... 6
afdeling iii: overlevingsvoorwaarde .................................................................................... 6
afdeling iv: uitsluiting en verval van erfrecht ....................................................................... 7
afdeling v: onwaardigheid om te erven ............................................................................... 7
Hoofdstuk 3: wettelijke erfgerechtigden ................................................................................. 8
afdeling i: erfrechtelijke situatie of ordes ............................................................................ 8
afdeling ii: lijnen, graden en plaatsvervulling ...................................................................... 9
afdeling iii: aanwezigheid van afstammelingen..................................................................10
afdeling iv: aanwezigheid van broers en zussen, vader en moeder...................................11
afdeling v: geen afstammelingen en geen nauwe zijverwanten .........................................12
afdeling VI: kloving in de nalatenschap van de kinderloos overleden geadopteerde .........13
afdeling vii: wettelijke terugkeer ........................................................................................14
Hoofstuk 4: de langstlevende echtgenote .............................................................................14
afdeling i: de plaats van de langstlevende echtgenote in de devolutie ..............................14
afdeling ii: voorwaarde voor het wettelijk erfrecht van de lle ..............................................15
afdeling iii: welk wettelijk erfrecht voor de lle? ...................................................................16
afdeling IV: regels voor het erfrechtelijk vruchtgebruik van de lle ......................................19
Hoofstuk 5: de langstlevende wettelijk samenwonende partner ............................................20
AFDELING I: VOORWAARDE VOOR HET WETTELIJK ERFRECHT VAN DE
LANGSTLEVENDE WETTELIJK SAMENWONENDE PARTNER .....................................20
AFDELING II: WELK WETTELIJK ERFRECHT VOOR DE LLP? ......................................21
AFDELING III: AFWIJKENDE REGELS VOOR HET ERFRECHTELIJK
VRUCHTGEBRUIK ...........................................................................................................23
Hoofdstuk 6: de staat als erfopvolger ...................................................................................23
Hoofstuk 7: hoe de nalatenschap verkregen wordt ...............................................................24
AFDELING I: DE POSITIE VAN DE ERFGERECHTIGDE ................................................24
AFDELING II: HET BEZIT VAN DE NALATENSCHAP .....................................................25
AFDELING III: DE ERFKEUZE .........................................................................................26
1
, AFDELING IV: BEWIJS VAN ERFRECHTELIJKE HOEDANIGHEID ................................31
Hoofdstuk 8: het centraal erfrechtregister .............................................................................32
Hoofdstuk 9: vereffening en verdeling van de nalatenschap .................................................33
AFDELING I: BASISBEGRIPPEN .....................................................................................33
afdeling ii: omzetting van erfrechtelijk vruchtgebruik .........................................................33
afdeling iii: vereffening en verdeling van de nalatenschap ................................................36
afdeling IV: inbreng van giften...........................................................................................40
afdeling V: gevolgen van de verdeling ..............................................................................46
Hoofdstuk 1: giften zijn beschikkingen om niet .....................................................................47
Hoofdstuk 2: algemene regels voor giften.............................................................................49
afdeling i: toestemming .....................................................................................................49
afdeling ii: bekwaamheid om te geven ..............................................................................51
afdeling III: bekwaamheid om te krijgen ............................................................................53
afdeling IV: voorwerp van de gift .......................................................................................57
afdeling V: oorzaak: beweegreden van de gift...................................................................58
afdeling VI: voorwaarden en lasten ...................................................................................58
Hoofdstuk 3: schenkingen ....................................................................................................61
afdeling I: specifieke regels inzake schenkingen ...............................................................61
afdeling II: schenkingsvormen...........................................................................................66
Hoofdstuk 4: Testamentaire giften – legaten ........................................................................72
afdeling I: het testament ....................................................................................................72
afdeling ii: essentiële kenmerken van het testament .........................................................73
afdeling iii: eigenhandig testament ....................................................................................74
afdeling iv: notarieel testament .........................................................................................76
afdeling V: testament in internationale vorm .....................................................................77
afdeling vi: herroeping van het testament ..........................................................................79
afdeling VII: legaten ..........................................................................................................80
Hoofdstuk 5: drie bijzondere giften .......................................................................................85
afdeling i: contractuele erfstelling ......................................................................................85
afdeling ii: ascendentenverdeling ......................................................................................86
afdeling iii: dubbele giften met en zonder bewaarplicht .....................................................87
Hoofdstuk 1: de reserve .......................................................................................................88
Hoofdstuk 2: wie geniet de reservebescherming? ................................................................88
afdeling i: afstammelingen en langstlevende echtgenoot ..................................................88
afdeling ii: uitgesloten van reservebescherming ................................................................88
Hoofdstuk 3: onder welke voorwaarden geniet een erfgenaam de reservebescherming? .....89
Hoofdstuk 4: waartegen is de reservataire erfgenaam beschermd? .....................................90
2
,Hoofstuk 5: hoe wordt de reservataire erfgenaam beschermd? ............................................90
afdeling i: omvang van de reserve ....................................................................................91
afdeling ii: de rekenboedel ................................................................................................91
afdeling iii: aanrekening van de schenkingen ....................................................................93
afdeling iv: inkorting ..........................................................................................................94
Hoofstuk 6: afstand van de reservebescherming ..................................................................97
Hoofdstuk 7: de reserve van de langstlevende echtgenoot ...................................................98
Hoofdstuk 1: inleidende beschouwingen ............................................................................102
Hoofdstuk 2: verboden en toegelaten erfovereenkomsten ..................................................103
afdeling I: algemeen verbod ............................................................................................103
afdeling ii: erfovereenkomsten onder kosteloze titel ........................................................104
afdeling III: erfovereenkomsten onder bezwarende titel over de eigen nalatenschap ......105
afdeling iv: regels die voor alle toegelaten erfovereenkomsten gelden ............................105
afdeling V: de globale erfovereenkomst ..........................................................................107
3
,DEEL I: ERFRECHT
Hoofstuk 1: erven
AFDELING I: BASISBEGRIPPEN
Erven
- Iedere persoon is titularis van een vermogen: wordt bij overlijden nagelaten
= nalatenschap / erfenis
- Vermogen krijgen door overlijden = erven
- Vermogen verkrijgen en overleden persoon ‘opvolgen’ = erfopvolging
- Rechtsregels die nieuwe titularissen aanduidt = erfrecht
Erfgerechtigden en erfgenamen
- Erfgerechtigden hebben roeping tot nalatenschap krachtens de wet of door wil
van erflater (art 4.2 BW)
o Wettelijke roeping = door wet aangeduid
o Testamentaire roeping = erflater heeft personen bij testament
aangeduid
Algemeen of onder algemene titel
o Conventionele / contractuele roeping = erflater heeft personen bij
contract aangeduid
- Erfgerechtigde wordt pas erfgenaam bij aanvaarding van nalatenschap
o Erfgenaam worden is geen verplichting: erfgerechtigden hebben
erfkeuze
- Erfgenamen = erfopvolgers (art 4.2, lid 2 BW) of rechtsopvolgers (art 3.14, §1,
lid 2 BW)
Erfbekwaamheid
- Enkel bestaande persoon kan tot nalatenschap geroepen worden (art 4.4, lid 1
BW)
o Kind dat nog niet is verwekt of niet levensvatbaar is geboren, bestaat
niet (art 4.4, lid 2 BW)
- Persoon moet erflater overleven (art 4.5, lid 1 BW)
- Persoon moet waardig zijn om te erven (art 4.6 en verder BW)
AFDELING II: OPENVALLEN VAN DE NALATENSCHAP
Opvallen van de nalatenschap
- Nalatenschap valt open op moment dat titularis van vermogen overlijdt (art 4.1
BW)
o Door overlijdensakte opgemaakt door ABS (art 55, §1 oud BW)
4
, o Door vonnis dat overlijden gerechtelijk vaststelt (art 126 oud BW)
- Uitzonderlijk valt nalatenschap open als persoon afwezig is verklaard (art 118
oud BW)
o Heeft alle gevolgen van overlijden vanaf datum van opmaak (art 121,
§2, oud BW)
Devolutie
- Personen worden tot erfgerechtigden geroepen door regels van
devolutie/toewijzing van nalatenschap
- Wettelijke devolutie = intestaat / ab intestato erfopvolging
Gevolgen van het openvallen van de nalatenschap
- Nalatenschap gaat van rechtswege over op erfgerechtigden (art 4.3 + 4.39
BW)
- Datum waarop nalatenschap openvalt is van belang voor
o Welke goederen en schulden gerekend worden (art 4.153 BW)
o Beoordeling van roeping en bekwaamheid van erfgerechtigden (art 4.4
BW)
o Beoordeling welk OG gemeenschappelijke verblijfplaats is (art 2.3.2, lid
3 + 4.20 + 4.147, §2 BW OF 4.23, §1 + 3 BW)
o Begin van termijnen om nalatenschap te aanvaarden (art 4.36 BW) +
inventaris en beraad (art 4.37, §2, lid 1 BW)
o Waarde van gelegateerde goederen (art 4.90, §1 BW)
o Waarde van geschonken goederen (art 4.90, §3, lid 2 BW
o Eindcijfer van index (art 4.90, §2 BW)
o Begin interest (art 4.91 BW)
Waar valt nalatenschap open?
- Plaats waar nalatenschap openvalt = woonplaats erflater (art 110 + 102 oud
BW)
- In van belang voor welke rechtbank bevoegd is
- Grensoverschrijdende context: erflater kan kiezen om overgang van
nalatenschap aan ander recht te onderwerpen:
o Recht van staat waarvan bij nationaliteit bezit bij rechtskeuze
o OF recht van staat waarvan hij nationaliteit bezit bij overlijden
5
, Hoofstuk 2:
AFDELING I: BEGRIP EN VOORWAARDEN
Begrip
- Erfgerechtigde kan erfgenaam worden als hij erfbekwaam is
o Persoon moet bestaan
o Persoon moet in leven zijn
o Persoon mag niet uitgesloten of vervallen verklaard zijn
o Persoon mag niet onwaardig zijn om te erven
AFDELING II: BESTAANSVOORWAARDE
Bestaan
- Enkel fysieke personen zijn wettelijke erfgerechtigden
o Rechtspersonen kunnen testamentair als erfgerechtigde worden
aangewezen
- Erfgerechtigde moet bestaan op ogenblik dat nalatenschap openvalt (art 4.4,
lid 1 BW)
- Bestaan = moet geboren worden + levensvatbaar zijn
o Geldt voor kinderen van erflater die al verwekt waren op ogenblik dat
nalatenschap openvalt
o Levensvatbaar = kind heeft alle vitale organen om zelfstandig te
kunnen leven
Tijdstip van verwekking
- Er is een wettelijk vermoeden dat kind verwekt is van 300e tot en met 180e dag
voor geboorte (art 326 oud BW)
o Vatbaar voor tegenbewijs
- Post mortem-inseminatie: kind krijgt dezelfde rechten als kind voor wie
embryoplaatsing gebeurde toen vader nog leefde
AFDELING III: OVERLEVINGSVOORWAARDE
In leven zijn
- Erfgerechtigde moet erflater overleven (art 4.5 BW)
o Zelfs 1 minuut is al voldoende
- Soms is het onzeker of erfgerechtigde nog leefde vrederechter stelt vast
dat persoon ‘vermoedelijk afwezig’ is (art 112 oud BW)
o Er kan voor die persoon een gerechtelijke bewindvoerder worden
aangeduid (art 115, §1 oud BW)
- Persoon kan zelfs ‘afwezig’ (art 121 oud BW) of ‘overleden’ (art 126 oud BW)
worden verklaard
6
,Snel opvolgende overlijdens
- Volgorde waarin personen zijn overleden is van belang
- Kan bewezen worden door medisch of forensisch onderzoek: als dit lang duurt
kan rechter uitstel verlenen (art 4.5, lid 3 BW)
Gelijktijdig overlijden (commorientes)
- Als er geen bewijs is van wie eerder is overleden, worden personen geacht
gelijktijdig te zijn overleden (art 4.5, lid 2 BW)
- Gelijktijdig overlijden: geen van beide voldoet aan overlevingsvoorwaarde en
ze erven dus niet van elkaar
- Er is sprake van plaatsvervulling
AFDELING IV: UITSLUITING EN VERVAL VAN ERFRECHT
Uitsluiting en verval
- Erfgerechtigde verliest zijn wettelijke aanspraken door uitsluiting of verval
- Zijn mogelijk gevolg van ontzetting uit ouderlijk gezag
o Ouder die volledig uit ouderlijk gezag is ontzet: van rechtswege
uitgesloten om nalatenschap van kind te verkrijgen (art 33, 5°
Jeugdbeschermingswet)
Bij gedeeltelijke ontzetting bepaalt rechter of erfrecht al dan niet
ontnomen wordt (art 33, laatste lid Jeugdbeschermingswet)
o Ouder die uit ouderlijk gezag van gemeenschappelijk kind is ontzet:
uitgesloten om nalatenschap van andere ouder met wie hij getrouwd
was (art 4.22, §1 BW) of wettelijk samenwoonde (art 4.23, §6 BW) te
verkrijgen
Rechter beslist hierover, op vraag van afstammelingen (art 4.22,
§2 BW)
AFDELING V: ONWAARDIGHEID OM TE ERVEN
Onwaardigheid
- Persoon die onwaardig is om te sterven wordt uitgesloten uit nalatenschap
- Onwaardig = zich op onbetamelijke wijze gedragen tegenover erflater
- Onwaardigheid is een civiele straf: is limitatief en restrictief
Gronden
- Potentiële erfgerechtigde heeft feiten gepleegd die tot dood van erflater
hebben geleid + is schuldig bevonden (art 4.6, §1, 1° BW)
o Kan ook tot poging hiertoe gaan als hij daarvoor schuldig is bevonden
- Potentiële erfgerechtigde heeft feiten gepleegd die tot dood van erflater
hebben geleid, maar is ondertussen overleden en dus niet schuldig bevonden
(art 4.6, §1, 2° BW)
o Rechter moet nog feiten vaststellen en onwaardigheid uitspreken
7
, - Potentiële erfgerechtigde heeft feiten gepleegd die ernstige inbreuk betekenen
op fysieke integriteit van erflater
o Slachtoffer kan vergiffenis schenken voor deze feiten: sanctie van
onwaardigheid vervalt (art 4.7 BW)
Hoofdgevolgen
- Erfgerechtigde wordt door onwaardigheid uitgesloten van nalatenschap (art
4.6 BW)
- Hij behoudt schenkingen en legaten, zolang deze niet zijn herroepen door
ondankbaarheid (art 4.174 + 4.218 BW
- Onwaardigheid werkt terug (art 4.8 BW)
o Derden te goeder trouw worden wel beschermd
- Onwaardigheid is een persoonlijke sanctie
Bijkomende gevolgen
- Onwaardige verliest vruchtgenot als ouder (art 4.9, lid 2 BW)
Hoofdstuk 3: wettelijke erfgerechtigden
AFDELING I: ERFRECHTELIJKE SITUATIE OF ORDES
Wie is wettelijk erfgerechtigd?
- Personen die door wet zijn aangeduid om nalatenschap te krijgen
- Ook intestaat erfgerechtigden genoemd
- Verwanten (erfrecht is familierecht) + partners (art 4.10, §1 BW)
o Verwantschap = personen die van elkaar afstammen of afstammen van
dezelfde stamouder
Erfrechtelijke situaties
- Er zijn verschillende situaties (art 4.10, §2 BW):
o Aanwezigheid van afstammelingen
Samen met LLE / LLP eerste orde
o Afwezigheid van afstammelingen, aanwezigheid van nauwe
zijverwanten
Samen met LLE / LLP tweede orde
o Afwezigheid van afstammelingen en nauwe zijverwanten, aanwezigheid
van ascendenten
Derde orde
Er vindt kloving plaats
Tenzij bij LLE
o Afwezigheid van afstammelingen, nauwe zijverwanten en ascendenten,
aanwezigheid van gewone zijverwanten
8
, Vierde orde
Er vindt kloving plaats
MAAR aanwezigheid van LLE sluit gewone zijverwanten uit
AFDELING II: LIJNEN, GRADEN EN PLAATSVERVULLING
Lijnen en graden
- Erfgerechtigden in rechte lijn
- Erfgerechtigden in zijlijn
- Graad wordt bepaald door aantal generaties
Rechte lijn
- Personen die van elkaar afstammen (art 4.11, §1 BW)
o Rechte neerdalende lijn = descendenten / afstammelingen
o Rechte opgaande lijn = ascendenten
- Elke lijn is een graad (art 4.11, §4 BW)
Zijlijn
- Personen die van een gemene stamouder afstammen (art 4.11, §2 BW)
o Broers en zussen = nauwe zijverwanten
o Overige verwanten = gewone zijverwanten
- Elke generatie is een graad: rekenen van verwant tot gemene stamouder tot
andere verwant (art 4.11, §5 BW)
Wat is plaatsvervulling?
- Erfgerechtigde kan 1 of meer graden opschuiven: plaats innemen van
erfgerechtigde die in dichtere graad staat t.a.v. erflater (art 4.13, §1 BW)
- Plaatsvervulling corrigeert regel van voorrang volgens graad
- Regel van verdeling bij staken, en dus gelijkheid van familietakken, wordt
gerespecteerd (art 4.15, lid 2 BW)
- Ook als alle afstammelingen in dezelfde graad tot nalatenschap komen (art
4.15, lid 1 BW)
Wanneer is plaatsvervulling mogelijk?
- Oorspronkelijk: enkel afstammelingen om plaats in te nemen van
vooroverleden ouder
- Nu: verruiming (art 4.13, §1 BW)
o Gelijktijdig overlijden
o Onwaardigheid
o Verwerping
Wie mag de plaats vervullen?
- Afstammelingen worden in nalatenschap geroepen (art 4.13, §1 BW)
9
, o Afstammeling moet erfbekwaam zijn in nalatenschap erflater, maar niet
in nalatenschap van wie hij plaats inneemt
o Nalatenschap moet dus ook niet aanvaard zijn (art 4.13, §2 BW)
- Plaatsvervulling in rechte neerdalende lijn: tot in oneindige (art 4.14, lid 1 BW)
- Plaatsvervulling in zijlijn: tot afstammelingen broers/zussen + ooms/tantes (art
4.14, lid 3 BW)
- Plaatsvervulling in rechte opgaande lijn: niet mogelijk (art 4.14, lid 2 BW)
- Plaatsvervulling voor afstammelingen LLE/LLEP: niet mogelijk (art 4.14, lid 4
BW)
Plaatsvervulling is geen regel van dwingend recht
- Plaatsvervulling is aanvullend recht
- Bescherming van reserve is dwingend recht: komt toe aan alle
afstammelingen (art 4.145 BW)
o Kan dus niet testamentair uitgesloten worden
Samenvatting p30
AFDELING III: AANWEZIGHEID VAN AFSTAMMELINGEN
Wie zijn afstammelingen?
- Afstammelingen = eerste erfrechtelijke orde
- Kinderen, kleinkinderen, achterkleinkinderen … (art 4.16, lid 1 BW)
o Hebben gelijke rechten
- Afstammelingen sluiten overige verwanten uit, met uitzondering van LLE/LLP
Wie zijn geen afstammelingen?
- Stiefkinderen zijn geen afstammelingen, tenzij erflater ze heeft geadopteerd
Afstammingsband na volle of gewone adoptie
- Ook kinderen die ten volle geadopteerd zijn, zijn afstammelingen
o Volle adoptie creëert volwaardige afstammingsband (art 356-1 oud BW)
o Kind verliest erfrechtelijke roeping in oorspronkelijke familie
- Kinderen die gewoon geadopteerd zijn worden gelijkgesteld met
afstammelingen
o Minder verstrekkende gevolgen: enkel rechten in nalatenschap
adoptieouder, niet in dat van zijn verwanten (art 4.12, lid 2 + 3 BW)
o Kind behoudt erfrechtelijke roeping in oorspronkelijke familie (art 4.12,
lid 1 BW)
Graden en plaatsvervulling
- Nalatenschap komt toe aan afstammelingen uit de dichte graad: eerste
generatie sluit de volgende uit (art 4.16, lid 2 BW)
- Afstammelingen uit 1e generatie: nalatenschap uit eigen hoofde
10
Inhoudsopgave
Erfrecht en giften ............................................................................................................... 1
Hoofstuk 1: erven .................................................................................................................. 4
afdeling i: basisbegrippen .................................................................................................. 4
afdeling ii: openvallen van de nalatenschap ....................................................................... 4
Hoofstuk 2: ............................................................................................................................ 6
afdeling i: begrip en voorwaarden ...................................................................................... 6
afdeling ii: bestaansvoorwaarde ......................................................................................... 6
afdeling iii: overlevingsvoorwaarde .................................................................................... 6
afdeling iv: uitsluiting en verval van erfrecht ....................................................................... 7
afdeling v: onwaardigheid om te erven ............................................................................... 7
Hoofdstuk 3: wettelijke erfgerechtigden ................................................................................. 8
afdeling i: erfrechtelijke situatie of ordes ............................................................................ 8
afdeling ii: lijnen, graden en plaatsvervulling ...................................................................... 9
afdeling iii: aanwezigheid van afstammelingen..................................................................10
afdeling iv: aanwezigheid van broers en zussen, vader en moeder...................................11
afdeling v: geen afstammelingen en geen nauwe zijverwanten .........................................12
afdeling VI: kloving in de nalatenschap van de kinderloos overleden geadopteerde .........13
afdeling vii: wettelijke terugkeer ........................................................................................14
Hoofstuk 4: de langstlevende echtgenote .............................................................................14
afdeling i: de plaats van de langstlevende echtgenote in de devolutie ..............................14
afdeling ii: voorwaarde voor het wettelijk erfrecht van de lle ..............................................15
afdeling iii: welk wettelijk erfrecht voor de lle? ...................................................................16
afdeling IV: regels voor het erfrechtelijk vruchtgebruik van de lle ......................................19
Hoofstuk 5: de langstlevende wettelijk samenwonende partner ............................................20
AFDELING I: VOORWAARDE VOOR HET WETTELIJK ERFRECHT VAN DE
LANGSTLEVENDE WETTELIJK SAMENWONENDE PARTNER .....................................20
AFDELING II: WELK WETTELIJK ERFRECHT VOOR DE LLP? ......................................21
AFDELING III: AFWIJKENDE REGELS VOOR HET ERFRECHTELIJK
VRUCHTGEBRUIK ...........................................................................................................23
Hoofdstuk 6: de staat als erfopvolger ...................................................................................23
Hoofstuk 7: hoe de nalatenschap verkregen wordt ...............................................................24
AFDELING I: DE POSITIE VAN DE ERFGERECHTIGDE ................................................24
AFDELING II: HET BEZIT VAN DE NALATENSCHAP .....................................................25
AFDELING III: DE ERFKEUZE .........................................................................................26
1
, AFDELING IV: BEWIJS VAN ERFRECHTELIJKE HOEDANIGHEID ................................31
Hoofdstuk 8: het centraal erfrechtregister .............................................................................32
Hoofdstuk 9: vereffening en verdeling van de nalatenschap .................................................33
AFDELING I: BASISBEGRIPPEN .....................................................................................33
afdeling ii: omzetting van erfrechtelijk vruchtgebruik .........................................................33
afdeling iii: vereffening en verdeling van de nalatenschap ................................................36
afdeling IV: inbreng van giften...........................................................................................40
afdeling V: gevolgen van de verdeling ..............................................................................46
Hoofdstuk 1: giften zijn beschikkingen om niet .....................................................................47
Hoofdstuk 2: algemene regels voor giften.............................................................................49
afdeling i: toestemming .....................................................................................................49
afdeling ii: bekwaamheid om te geven ..............................................................................51
afdeling III: bekwaamheid om te krijgen ............................................................................53
afdeling IV: voorwerp van de gift .......................................................................................57
afdeling V: oorzaak: beweegreden van de gift...................................................................58
afdeling VI: voorwaarden en lasten ...................................................................................58
Hoofdstuk 3: schenkingen ....................................................................................................61
afdeling I: specifieke regels inzake schenkingen ...............................................................61
afdeling II: schenkingsvormen...........................................................................................66
Hoofdstuk 4: Testamentaire giften – legaten ........................................................................72
afdeling I: het testament ....................................................................................................72
afdeling ii: essentiële kenmerken van het testament .........................................................73
afdeling iii: eigenhandig testament ....................................................................................74
afdeling iv: notarieel testament .........................................................................................76
afdeling V: testament in internationale vorm .....................................................................77
afdeling vi: herroeping van het testament ..........................................................................79
afdeling VII: legaten ..........................................................................................................80
Hoofdstuk 5: drie bijzondere giften .......................................................................................85
afdeling i: contractuele erfstelling ......................................................................................85
afdeling ii: ascendentenverdeling ......................................................................................86
afdeling iii: dubbele giften met en zonder bewaarplicht .....................................................87
Hoofdstuk 1: de reserve .......................................................................................................88
Hoofdstuk 2: wie geniet de reservebescherming? ................................................................88
afdeling i: afstammelingen en langstlevende echtgenoot ..................................................88
afdeling ii: uitgesloten van reservebescherming ................................................................88
Hoofdstuk 3: onder welke voorwaarden geniet een erfgenaam de reservebescherming? .....89
Hoofdstuk 4: waartegen is de reservataire erfgenaam beschermd? .....................................90
2
,Hoofstuk 5: hoe wordt de reservataire erfgenaam beschermd? ............................................90
afdeling i: omvang van de reserve ....................................................................................91
afdeling ii: de rekenboedel ................................................................................................91
afdeling iii: aanrekening van de schenkingen ....................................................................93
afdeling iv: inkorting ..........................................................................................................94
Hoofstuk 6: afstand van de reservebescherming ..................................................................97
Hoofdstuk 7: de reserve van de langstlevende echtgenoot ...................................................98
Hoofdstuk 1: inleidende beschouwingen ............................................................................102
Hoofdstuk 2: verboden en toegelaten erfovereenkomsten ..................................................103
afdeling I: algemeen verbod ............................................................................................103
afdeling ii: erfovereenkomsten onder kosteloze titel ........................................................104
afdeling III: erfovereenkomsten onder bezwarende titel over de eigen nalatenschap ......105
afdeling iv: regels die voor alle toegelaten erfovereenkomsten gelden ............................105
afdeling V: de globale erfovereenkomst ..........................................................................107
3
,DEEL I: ERFRECHT
Hoofstuk 1: erven
AFDELING I: BASISBEGRIPPEN
Erven
- Iedere persoon is titularis van een vermogen: wordt bij overlijden nagelaten
= nalatenschap / erfenis
- Vermogen krijgen door overlijden = erven
- Vermogen verkrijgen en overleden persoon ‘opvolgen’ = erfopvolging
- Rechtsregels die nieuwe titularissen aanduidt = erfrecht
Erfgerechtigden en erfgenamen
- Erfgerechtigden hebben roeping tot nalatenschap krachtens de wet of door wil
van erflater (art 4.2 BW)
o Wettelijke roeping = door wet aangeduid
o Testamentaire roeping = erflater heeft personen bij testament
aangeduid
Algemeen of onder algemene titel
o Conventionele / contractuele roeping = erflater heeft personen bij
contract aangeduid
- Erfgerechtigde wordt pas erfgenaam bij aanvaarding van nalatenschap
o Erfgenaam worden is geen verplichting: erfgerechtigden hebben
erfkeuze
- Erfgenamen = erfopvolgers (art 4.2, lid 2 BW) of rechtsopvolgers (art 3.14, §1,
lid 2 BW)
Erfbekwaamheid
- Enkel bestaande persoon kan tot nalatenschap geroepen worden (art 4.4, lid 1
BW)
o Kind dat nog niet is verwekt of niet levensvatbaar is geboren, bestaat
niet (art 4.4, lid 2 BW)
- Persoon moet erflater overleven (art 4.5, lid 1 BW)
- Persoon moet waardig zijn om te erven (art 4.6 en verder BW)
AFDELING II: OPENVALLEN VAN DE NALATENSCHAP
Opvallen van de nalatenschap
- Nalatenschap valt open op moment dat titularis van vermogen overlijdt (art 4.1
BW)
o Door overlijdensakte opgemaakt door ABS (art 55, §1 oud BW)
4
, o Door vonnis dat overlijden gerechtelijk vaststelt (art 126 oud BW)
- Uitzonderlijk valt nalatenschap open als persoon afwezig is verklaard (art 118
oud BW)
o Heeft alle gevolgen van overlijden vanaf datum van opmaak (art 121,
§2, oud BW)
Devolutie
- Personen worden tot erfgerechtigden geroepen door regels van
devolutie/toewijzing van nalatenschap
- Wettelijke devolutie = intestaat / ab intestato erfopvolging
Gevolgen van het openvallen van de nalatenschap
- Nalatenschap gaat van rechtswege over op erfgerechtigden (art 4.3 + 4.39
BW)
- Datum waarop nalatenschap openvalt is van belang voor
o Welke goederen en schulden gerekend worden (art 4.153 BW)
o Beoordeling van roeping en bekwaamheid van erfgerechtigden (art 4.4
BW)
o Beoordeling welk OG gemeenschappelijke verblijfplaats is (art 2.3.2, lid
3 + 4.20 + 4.147, §2 BW OF 4.23, §1 + 3 BW)
o Begin van termijnen om nalatenschap te aanvaarden (art 4.36 BW) +
inventaris en beraad (art 4.37, §2, lid 1 BW)
o Waarde van gelegateerde goederen (art 4.90, §1 BW)
o Waarde van geschonken goederen (art 4.90, §3, lid 2 BW
o Eindcijfer van index (art 4.90, §2 BW)
o Begin interest (art 4.91 BW)
Waar valt nalatenschap open?
- Plaats waar nalatenschap openvalt = woonplaats erflater (art 110 + 102 oud
BW)
- In van belang voor welke rechtbank bevoegd is
- Grensoverschrijdende context: erflater kan kiezen om overgang van
nalatenschap aan ander recht te onderwerpen:
o Recht van staat waarvan bij nationaliteit bezit bij rechtskeuze
o OF recht van staat waarvan hij nationaliteit bezit bij overlijden
5
, Hoofstuk 2:
AFDELING I: BEGRIP EN VOORWAARDEN
Begrip
- Erfgerechtigde kan erfgenaam worden als hij erfbekwaam is
o Persoon moet bestaan
o Persoon moet in leven zijn
o Persoon mag niet uitgesloten of vervallen verklaard zijn
o Persoon mag niet onwaardig zijn om te erven
AFDELING II: BESTAANSVOORWAARDE
Bestaan
- Enkel fysieke personen zijn wettelijke erfgerechtigden
o Rechtspersonen kunnen testamentair als erfgerechtigde worden
aangewezen
- Erfgerechtigde moet bestaan op ogenblik dat nalatenschap openvalt (art 4.4,
lid 1 BW)
- Bestaan = moet geboren worden + levensvatbaar zijn
o Geldt voor kinderen van erflater die al verwekt waren op ogenblik dat
nalatenschap openvalt
o Levensvatbaar = kind heeft alle vitale organen om zelfstandig te
kunnen leven
Tijdstip van verwekking
- Er is een wettelijk vermoeden dat kind verwekt is van 300e tot en met 180e dag
voor geboorte (art 326 oud BW)
o Vatbaar voor tegenbewijs
- Post mortem-inseminatie: kind krijgt dezelfde rechten als kind voor wie
embryoplaatsing gebeurde toen vader nog leefde
AFDELING III: OVERLEVINGSVOORWAARDE
In leven zijn
- Erfgerechtigde moet erflater overleven (art 4.5 BW)
o Zelfs 1 minuut is al voldoende
- Soms is het onzeker of erfgerechtigde nog leefde vrederechter stelt vast
dat persoon ‘vermoedelijk afwezig’ is (art 112 oud BW)
o Er kan voor die persoon een gerechtelijke bewindvoerder worden
aangeduid (art 115, §1 oud BW)
- Persoon kan zelfs ‘afwezig’ (art 121 oud BW) of ‘overleden’ (art 126 oud BW)
worden verklaard
6
,Snel opvolgende overlijdens
- Volgorde waarin personen zijn overleden is van belang
- Kan bewezen worden door medisch of forensisch onderzoek: als dit lang duurt
kan rechter uitstel verlenen (art 4.5, lid 3 BW)
Gelijktijdig overlijden (commorientes)
- Als er geen bewijs is van wie eerder is overleden, worden personen geacht
gelijktijdig te zijn overleden (art 4.5, lid 2 BW)
- Gelijktijdig overlijden: geen van beide voldoet aan overlevingsvoorwaarde en
ze erven dus niet van elkaar
- Er is sprake van plaatsvervulling
AFDELING IV: UITSLUITING EN VERVAL VAN ERFRECHT
Uitsluiting en verval
- Erfgerechtigde verliest zijn wettelijke aanspraken door uitsluiting of verval
- Zijn mogelijk gevolg van ontzetting uit ouderlijk gezag
o Ouder die volledig uit ouderlijk gezag is ontzet: van rechtswege
uitgesloten om nalatenschap van kind te verkrijgen (art 33, 5°
Jeugdbeschermingswet)
Bij gedeeltelijke ontzetting bepaalt rechter of erfrecht al dan niet
ontnomen wordt (art 33, laatste lid Jeugdbeschermingswet)
o Ouder die uit ouderlijk gezag van gemeenschappelijk kind is ontzet:
uitgesloten om nalatenschap van andere ouder met wie hij getrouwd
was (art 4.22, §1 BW) of wettelijk samenwoonde (art 4.23, §6 BW) te
verkrijgen
Rechter beslist hierover, op vraag van afstammelingen (art 4.22,
§2 BW)
AFDELING V: ONWAARDIGHEID OM TE ERVEN
Onwaardigheid
- Persoon die onwaardig is om te sterven wordt uitgesloten uit nalatenschap
- Onwaardig = zich op onbetamelijke wijze gedragen tegenover erflater
- Onwaardigheid is een civiele straf: is limitatief en restrictief
Gronden
- Potentiële erfgerechtigde heeft feiten gepleegd die tot dood van erflater
hebben geleid + is schuldig bevonden (art 4.6, §1, 1° BW)
o Kan ook tot poging hiertoe gaan als hij daarvoor schuldig is bevonden
- Potentiële erfgerechtigde heeft feiten gepleegd die tot dood van erflater
hebben geleid, maar is ondertussen overleden en dus niet schuldig bevonden
(art 4.6, §1, 2° BW)
o Rechter moet nog feiten vaststellen en onwaardigheid uitspreken
7
, - Potentiële erfgerechtigde heeft feiten gepleegd die ernstige inbreuk betekenen
op fysieke integriteit van erflater
o Slachtoffer kan vergiffenis schenken voor deze feiten: sanctie van
onwaardigheid vervalt (art 4.7 BW)
Hoofdgevolgen
- Erfgerechtigde wordt door onwaardigheid uitgesloten van nalatenschap (art
4.6 BW)
- Hij behoudt schenkingen en legaten, zolang deze niet zijn herroepen door
ondankbaarheid (art 4.174 + 4.218 BW
- Onwaardigheid werkt terug (art 4.8 BW)
o Derden te goeder trouw worden wel beschermd
- Onwaardigheid is een persoonlijke sanctie
Bijkomende gevolgen
- Onwaardige verliest vruchtgenot als ouder (art 4.9, lid 2 BW)
Hoofdstuk 3: wettelijke erfgerechtigden
AFDELING I: ERFRECHTELIJKE SITUATIE OF ORDES
Wie is wettelijk erfgerechtigd?
- Personen die door wet zijn aangeduid om nalatenschap te krijgen
- Ook intestaat erfgerechtigden genoemd
- Verwanten (erfrecht is familierecht) + partners (art 4.10, §1 BW)
o Verwantschap = personen die van elkaar afstammen of afstammen van
dezelfde stamouder
Erfrechtelijke situaties
- Er zijn verschillende situaties (art 4.10, §2 BW):
o Aanwezigheid van afstammelingen
Samen met LLE / LLP eerste orde
o Afwezigheid van afstammelingen, aanwezigheid van nauwe
zijverwanten
Samen met LLE / LLP tweede orde
o Afwezigheid van afstammelingen en nauwe zijverwanten, aanwezigheid
van ascendenten
Derde orde
Er vindt kloving plaats
Tenzij bij LLE
o Afwezigheid van afstammelingen, nauwe zijverwanten en ascendenten,
aanwezigheid van gewone zijverwanten
8
, Vierde orde
Er vindt kloving plaats
MAAR aanwezigheid van LLE sluit gewone zijverwanten uit
AFDELING II: LIJNEN, GRADEN EN PLAATSVERVULLING
Lijnen en graden
- Erfgerechtigden in rechte lijn
- Erfgerechtigden in zijlijn
- Graad wordt bepaald door aantal generaties
Rechte lijn
- Personen die van elkaar afstammen (art 4.11, §1 BW)
o Rechte neerdalende lijn = descendenten / afstammelingen
o Rechte opgaande lijn = ascendenten
- Elke lijn is een graad (art 4.11, §4 BW)
Zijlijn
- Personen die van een gemene stamouder afstammen (art 4.11, §2 BW)
o Broers en zussen = nauwe zijverwanten
o Overige verwanten = gewone zijverwanten
- Elke generatie is een graad: rekenen van verwant tot gemene stamouder tot
andere verwant (art 4.11, §5 BW)
Wat is plaatsvervulling?
- Erfgerechtigde kan 1 of meer graden opschuiven: plaats innemen van
erfgerechtigde die in dichtere graad staat t.a.v. erflater (art 4.13, §1 BW)
- Plaatsvervulling corrigeert regel van voorrang volgens graad
- Regel van verdeling bij staken, en dus gelijkheid van familietakken, wordt
gerespecteerd (art 4.15, lid 2 BW)
- Ook als alle afstammelingen in dezelfde graad tot nalatenschap komen (art
4.15, lid 1 BW)
Wanneer is plaatsvervulling mogelijk?
- Oorspronkelijk: enkel afstammelingen om plaats in te nemen van
vooroverleden ouder
- Nu: verruiming (art 4.13, §1 BW)
o Gelijktijdig overlijden
o Onwaardigheid
o Verwerping
Wie mag de plaats vervullen?
- Afstammelingen worden in nalatenschap geroepen (art 4.13, §1 BW)
9
, o Afstammeling moet erfbekwaam zijn in nalatenschap erflater, maar niet
in nalatenschap van wie hij plaats inneemt
o Nalatenschap moet dus ook niet aanvaard zijn (art 4.13, §2 BW)
- Plaatsvervulling in rechte neerdalende lijn: tot in oneindige (art 4.14, lid 1 BW)
- Plaatsvervulling in zijlijn: tot afstammelingen broers/zussen + ooms/tantes (art
4.14, lid 3 BW)
- Plaatsvervulling in rechte opgaande lijn: niet mogelijk (art 4.14, lid 2 BW)
- Plaatsvervulling voor afstammelingen LLE/LLEP: niet mogelijk (art 4.14, lid 4
BW)
Plaatsvervulling is geen regel van dwingend recht
- Plaatsvervulling is aanvullend recht
- Bescherming van reserve is dwingend recht: komt toe aan alle
afstammelingen (art 4.145 BW)
o Kan dus niet testamentair uitgesloten worden
Samenvatting p30
AFDELING III: AANWEZIGHEID VAN AFSTAMMELINGEN
Wie zijn afstammelingen?
- Afstammelingen = eerste erfrechtelijke orde
- Kinderen, kleinkinderen, achterkleinkinderen … (art 4.16, lid 1 BW)
o Hebben gelijke rechten
- Afstammelingen sluiten overige verwanten uit, met uitzondering van LLE/LLP
Wie zijn geen afstammelingen?
- Stiefkinderen zijn geen afstammelingen, tenzij erflater ze heeft geadopteerd
Afstammingsband na volle of gewone adoptie
- Ook kinderen die ten volle geadopteerd zijn, zijn afstammelingen
o Volle adoptie creëert volwaardige afstammingsband (art 356-1 oud BW)
o Kind verliest erfrechtelijke roeping in oorspronkelijke familie
- Kinderen die gewoon geadopteerd zijn worden gelijkgesteld met
afstammelingen
o Minder verstrekkende gevolgen: enkel rechten in nalatenschap
adoptieouder, niet in dat van zijn verwanten (art 4.12, lid 2 + 3 BW)
o Kind behoudt erfrechtelijke roeping in oorspronkelijke familie (art 4.12,
lid 1 BW)
Graden en plaatsvervulling
- Nalatenschap komt toe aan afstammelingen uit de dichte graad: eerste
generatie sluit de volgende uit (art 4.16, lid 2 BW)
- Afstammelingen uit 1e generatie: nalatenschap uit eigen hoofde
10
