Formeel strafrecht leerdoelen
WEEK 1 Controle en opsporing
1. de grondslagen en beginselen uitleggen waarop de Nederlandse strafvordering is
gebaseerd;
a. Strafvorderlijk legaliteitsbeginsel 1 Sv → Strafvordering heeft alleen plaats op de bij de wet
voorziene wijze.
b. Verdragsrechtelijke bescherming verdachte burger
c. Transparantie
d. Sanctionering van onrechtmatigheden
e. Onafhankelijkheid rechter: De rechter is onafhankelijk van de uitvoerende en wetgevende
macht. De trias politica blijft zo in stand.
f. Onpartijdigheid van de rechter: De onpartijdigheid van de rechter houdt uiteraard in dat de
rechter geen kant kiest tijdens het proces. De rechter mag ook geen zaken behandelen van
personen met wie hij een band heeft (vriend, kennis, familielid, etc.). Hij moet hierbij ook de
schijn van vooringenomenheid voorkomen.
g. Beroepsrechters: In Nederland vindt er geen juryrechtspraak plaats. Er wordt alleen
gebruikgemaakt van beroepsrechters.
h. Het vervolgingsmonopolie van het OM: Alleen het Openbaar Ministerie mag strafzaken bij
de strafrechter aanbrengen. Het OM is dus in feite de ‘poortwachter’ tot de rechter.
i. Het opportuniteitsbeginsel: Het OM heeft op basis van dit beginsel de vrijheid uit het
aanbod van strafzaken een selectie te maken van zaken die zich lenen voor vervolging. Het
OM bepaalt dus of iemand wel of niet wordt vervolgd. Hierbij maakt het OM een beslissing
om al dan niet de verdachte te vervolgen, ook wel de vervolgingsbeslissing genoemd.
j. Correctiemechanismen: Soms besluit het OM een zaak niet te vervolgen, terwijl het voor
de betrokkenen juist wel wenselijk is als deze zaak wordt vervolgd. Er bestaan daarom
correctiemechanismen om het vervolgingsmonopolie en het opportuniteitsbeginsel van het
OM in balans te houden. Rechtstreeks belanghebbenden kunnen namelijk op grond van art.
12 Sv beklag doen over het niet vervolgen van strafbare feiten. De definitie van ‘rechtstreeks
belanghebbende’ wordt gegeven in art. 12 lid 2 Sv. De verdachte die van mening is dat zijn
vervolging ongerechtvaardigd is, kan een bezwaarschrift tegen de kennisgeving van verdere
vervolging of de dagvaarding indienen (art. 350 en art. 262 Sv).
k. Geen procedure zonder verdenking: er moet sprake zijn van een verdachte.
l. Hoor en wederhoor: De rechter moet beide procespartijen de mogelijkheid geven om hun
standpunten naar voren te brengen tijdens het onderzoek ter terechtzitting. Het principe van
hoor en wederhoor ligt ook besloten in de notie van een eerlijk proces van art. 6 lid 1 EVRM
en art. 14 lid 1 IVBP.
m. Het recht op rechtsbijstand: De verdachte heeft het recht te worden bijgestaan door een
advocaat. Het recht op rechtsbijstand wordt bevestigd in art. 18 lid 2 Gw, art. 6 lid 3 sub c
EVRM en art. 14 lid 3 sub b en d IVBP.
n. Het recht op vertolking en vertaling: het moet aan de verdachte duidelijk zijn waarvan hij
wordt verdacht en wat hem te wachten staat gedurende het proces, zo vloeit ook voort uit
de interne openbaarheid (zie hieronder). Dit houdt dus in dat indien de verdachte een
andere taal spreekt of doof of slechthorend is, hem een vertaler of een tolk toekomt.
, o. Het zwijgrecht: De verdachte heeft het recht om te zwijgen (art. 29 lid 2 Sv). Hij is immers
niet verplicht mee te werken aan zijn eigen vervolging.
p. Interne openbaarheid: Het gaat erom dat de procespartijen in elk geval tijdens het
onderzoek ter terechtzitting alle processtukken kunnen inzien. Dit geldt ook voor het
slachtoffer.
q. Externe openbaarheid: Externe openbaarheid heeft betrekking op de toegankelijkheid van
het onderzoek ter terechtzitting en van de uitspraak voor anderen. Art. 121 Gw, art. 4 en 5
RO, art. 6 lid 1 EVRM en art. 14 lid 1 IVBP verwoorden de eis van externe openbaarheid. In
beginsel zijn de zitting en de uitspraak openbaar voor derden.
r. Motivering: Uitspraken moet goed worden gemotiveerd door de rechter (art. 121 Gw).
s. Het onmiddellijkheidsbeginsel: De rechter oordeelt op basis van materiaal dat ter
terechtzitting door hemzelf of ten overstaan van hem naar voren is gebracht. Dit beginsel
komt een beetje terug in het Wetboek van Strafvordering. Art. 348 en art. 350 Sv eisen dat
de zittingsrechter beraadslaagt naar aanleiding van het onderzoek ter terechtzitting.
t. Presumptio Innocentiae (vermoeden van onschuld): Eenieder die wordt beschuldigd van
een strafbaar feit wordt voor onschuldig gehouden totdat zijn schuld overeenkomstig de wet
wordt bewezen (art. 14 lid 2 IVBPR en art. 6 lid 2 EVRM). Dit beginsel heeft op zijn beurt
weer vijf uitgangspunten:
1. De verdachte moet niet worden belast met het bewijzen van zijn onschuld.
2. De rechter moet ook ‘uitstralen’ dat hij de verdachte niet als een reeds veroordeelde
beschouwt (art. 271 lid 2 Sv).
3. Er moet voorkomen worden dat de verdachte voor zijn veroordeling aan irreparabele
maatregelen wordt onderworpen.
4. Tijdens de voorlopige hechtenis moet de verdachte niet als een dader worden
behandeld.
5. Informatieverstrekking aan de media moet worden beperkt tot vaststaande feiten en
mag geen strafrechtelijke conclusies bevatten.
u. De werking van beginselen
- gelijkheidsbeginsel
- vertrouwensbeginsel
- zuiverheid van oogmerk/ verbod op détournement de pouvoir → Een bevoegdheid
mag niet voor een ander doel gebruikt worden dan waarvoor deze is gegeven. Het
vereiste van doelbinding wordt hier ook wel bij genoemd.
- Redelijke en billijke belangenafweging proportionaliteit en subsidiariteit
In Nederland hebben we een gematigd accusatoir proces. Dit, omdat het proces in de beginfase
vooral inquisitoir is, veel onderzoek naar de verdachte, en het proces later, in de rechtszaal, veel
meer accusatoir is
Het strafproces heeft, buiten het hoofddoel (schakel tussen feit en sanctie), nog enkele
nevenfuncties:
- Speciale preventie: een verdachte kan soms door het proces alleen al voldoende gestraft
worden, zodat een daadwerkelijke sanctie overbodig is.
- Generale preventie: als derden zien dat verdachten een proces aangedaan krijgen en een
straf opgelegd krijgen, zal dat normconform gedrag aanmoedigen.
, - Voorkomen eigenrichting: als de samenleving weet dat tegen criminelen wordt opgetreden,
zullen ze minder snel voor eigen rechter gaan spelen.
- Orde scheppen: het aanpakken en veroordelen van misdadigers geeft een veilig gevoel en
minder eigenrichting, dus meer orde en rust.
- Genoegdoening slachtoffer: het slachtoffer kan in het strafproces schadevergoeding eisen en
zijn verhaal vertellen, wat genoegdoening zal geven.
2. de doorwerking van de voor de strafrechtspleging relevante rechten uit het EVRM in het
formele strafrecht analyseren;
De doorwerking van de voor de strafrechtspleging relevante rechten uit het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) in het formele strafrecht betreft de invloed
van de bepalingen van het EVRM op het nationale strafrechtelijke systeem, met name op de
procedures die gevolgd worden tijdens een strafzaak, van het moment van arrestatie tot de
uitvoering van de straf.
Het EVRM bevat diverse bepalingen die fundamenteel zijn voor de rechtsbescherming van
individuen in strafprocedures. Enkele van de belangrijkste artikelen die de strafrechtspleging
beïnvloeden zijn:
1. Artikel 3 EVRM – Verbod op Foltering en Onmenselijke Behandeling
Dit artikel verbiedt foltering en onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing.
Het heeft invloed op de behandeling van verdachten en gedetineerden, zowel tijdens het
politieonderzoek als tijdens detentie.
De rechter kan bijvoorbeeld bewijsmateriaal uitsluiten als het onder dwang of marteling is
verkregen (artikel 6, recht op een eerlijk proces).
2. Artikel 6 EVRM – Recht op een Eerlijk Proces
Artikel 6 is een van de belangrijkste bepalingen voor de strafrechtspleging. Het garandeert
een eerlijk proces, met inbegrip van het recht op:
- Een openbare terechtzitting, met uitzondering van specifieke gevallen (zoals
bescherming van de openbare orde).
- Een onafhankelijke en onpartijdige rechter.
- Het recht om kennis te nemen van de aard en de reden van de beschuldiging.
- Het recht om zichzelf te verdedigen, met inbegrip van het recht om juridische
bijstand te krijgen.
- Het recht om getuigen te ondervragen en te confronteren.
- Het recht om zich niet zelf te incrimineren (het zwijgrecht).
- In de praktijk betekent dit dat nationale wetgeving en procedures moeten voldoen
aan deze eisen. Bijvoorbeeld, als een verdachte geen toegang heeft tot een advocaat
tijdens het politieverhoor, kan dit leiden tot een schending van dit recht.
3. Artikel 8 EVRM – Recht op Respect voor het Gezinsleven
Dit recht speelt vooral een rol in gevallen van strafrechtelijke maatregelen die het
gezinsleven kunnen verstoren, zoals arrestaties, detentie, of de uitvoering van straffen.
WEEK 1 Controle en opsporing
1. de grondslagen en beginselen uitleggen waarop de Nederlandse strafvordering is
gebaseerd;
a. Strafvorderlijk legaliteitsbeginsel 1 Sv → Strafvordering heeft alleen plaats op de bij de wet
voorziene wijze.
b. Verdragsrechtelijke bescherming verdachte burger
c. Transparantie
d. Sanctionering van onrechtmatigheden
e. Onafhankelijkheid rechter: De rechter is onafhankelijk van de uitvoerende en wetgevende
macht. De trias politica blijft zo in stand.
f. Onpartijdigheid van de rechter: De onpartijdigheid van de rechter houdt uiteraard in dat de
rechter geen kant kiest tijdens het proces. De rechter mag ook geen zaken behandelen van
personen met wie hij een band heeft (vriend, kennis, familielid, etc.). Hij moet hierbij ook de
schijn van vooringenomenheid voorkomen.
g. Beroepsrechters: In Nederland vindt er geen juryrechtspraak plaats. Er wordt alleen
gebruikgemaakt van beroepsrechters.
h. Het vervolgingsmonopolie van het OM: Alleen het Openbaar Ministerie mag strafzaken bij
de strafrechter aanbrengen. Het OM is dus in feite de ‘poortwachter’ tot de rechter.
i. Het opportuniteitsbeginsel: Het OM heeft op basis van dit beginsel de vrijheid uit het
aanbod van strafzaken een selectie te maken van zaken die zich lenen voor vervolging. Het
OM bepaalt dus of iemand wel of niet wordt vervolgd. Hierbij maakt het OM een beslissing
om al dan niet de verdachte te vervolgen, ook wel de vervolgingsbeslissing genoemd.
j. Correctiemechanismen: Soms besluit het OM een zaak niet te vervolgen, terwijl het voor
de betrokkenen juist wel wenselijk is als deze zaak wordt vervolgd. Er bestaan daarom
correctiemechanismen om het vervolgingsmonopolie en het opportuniteitsbeginsel van het
OM in balans te houden. Rechtstreeks belanghebbenden kunnen namelijk op grond van art.
12 Sv beklag doen over het niet vervolgen van strafbare feiten. De definitie van ‘rechtstreeks
belanghebbende’ wordt gegeven in art. 12 lid 2 Sv. De verdachte die van mening is dat zijn
vervolging ongerechtvaardigd is, kan een bezwaarschrift tegen de kennisgeving van verdere
vervolging of de dagvaarding indienen (art. 350 en art. 262 Sv).
k. Geen procedure zonder verdenking: er moet sprake zijn van een verdachte.
l. Hoor en wederhoor: De rechter moet beide procespartijen de mogelijkheid geven om hun
standpunten naar voren te brengen tijdens het onderzoek ter terechtzitting. Het principe van
hoor en wederhoor ligt ook besloten in de notie van een eerlijk proces van art. 6 lid 1 EVRM
en art. 14 lid 1 IVBP.
m. Het recht op rechtsbijstand: De verdachte heeft het recht te worden bijgestaan door een
advocaat. Het recht op rechtsbijstand wordt bevestigd in art. 18 lid 2 Gw, art. 6 lid 3 sub c
EVRM en art. 14 lid 3 sub b en d IVBP.
n. Het recht op vertolking en vertaling: het moet aan de verdachte duidelijk zijn waarvan hij
wordt verdacht en wat hem te wachten staat gedurende het proces, zo vloeit ook voort uit
de interne openbaarheid (zie hieronder). Dit houdt dus in dat indien de verdachte een
andere taal spreekt of doof of slechthorend is, hem een vertaler of een tolk toekomt.
, o. Het zwijgrecht: De verdachte heeft het recht om te zwijgen (art. 29 lid 2 Sv). Hij is immers
niet verplicht mee te werken aan zijn eigen vervolging.
p. Interne openbaarheid: Het gaat erom dat de procespartijen in elk geval tijdens het
onderzoek ter terechtzitting alle processtukken kunnen inzien. Dit geldt ook voor het
slachtoffer.
q. Externe openbaarheid: Externe openbaarheid heeft betrekking op de toegankelijkheid van
het onderzoek ter terechtzitting en van de uitspraak voor anderen. Art. 121 Gw, art. 4 en 5
RO, art. 6 lid 1 EVRM en art. 14 lid 1 IVBP verwoorden de eis van externe openbaarheid. In
beginsel zijn de zitting en de uitspraak openbaar voor derden.
r. Motivering: Uitspraken moet goed worden gemotiveerd door de rechter (art. 121 Gw).
s. Het onmiddellijkheidsbeginsel: De rechter oordeelt op basis van materiaal dat ter
terechtzitting door hemzelf of ten overstaan van hem naar voren is gebracht. Dit beginsel
komt een beetje terug in het Wetboek van Strafvordering. Art. 348 en art. 350 Sv eisen dat
de zittingsrechter beraadslaagt naar aanleiding van het onderzoek ter terechtzitting.
t. Presumptio Innocentiae (vermoeden van onschuld): Eenieder die wordt beschuldigd van
een strafbaar feit wordt voor onschuldig gehouden totdat zijn schuld overeenkomstig de wet
wordt bewezen (art. 14 lid 2 IVBPR en art. 6 lid 2 EVRM). Dit beginsel heeft op zijn beurt
weer vijf uitgangspunten:
1. De verdachte moet niet worden belast met het bewijzen van zijn onschuld.
2. De rechter moet ook ‘uitstralen’ dat hij de verdachte niet als een reeds veroordeelde
beschouwt (art. 271 lid 2 Sv).
3. Er moet voorkomen worden dat de verdachte voor zijn veroordeling aan irreparabele
maatregelen wordt onderworpen.
4. Tijdens de voorlopige hechtenis moet de verdachte niet als een dader worden
behandeld.
5. Informatieverstrekking aan de media moet worden beperkt tot vaststaande feiten en
mag geen strafrechtelijke conclusies bevatten.
u. De werking van beginselen
- gelijkheidsbeginsel
- vertrouwensbeginsel
- zuiverheid van oogmerk/ verbod op détournement de pouvoir → Een bevoegdheid
mag niet voor een ander doel gebruikt worden dan waarvoor deze is gegeven. Het
vereiste van doelbinding wordt hier ook wel bij genoemd.
- Redelijke en billijke belangenafweging proportionaliteit en subsidiariteit
In Nederland hebben we een gematigd accusatoir proces. Dit, omdat het proces in de beginfase
vooral inquisitoir is, veel onderzoek naar de verdachte, en het proces later, in de rechtszaal, veel
meer accusatoir is
Het strafproces heeft, buiten het hoofddoel (schakel tussen feit en sanctie), nog enkele
nevenfuncties:
- Speciale preventie: een verdachte kan soms door het proces alleen al voldoende gestraft
worden, zodat een daadwerkelijke sanctie overbodig is.
- Generale preventie: als derden zien dat verdachten een proces aangedaan krijgen en een
straf opgelegd krijgen, zal dat normconform gedrag aanmoedigen.
, - Voorkomen eigenrichting: als de samenleving weet dat tegen criminelen wordt opgetreden,
zullen ze minder snel voor eigen rechter gaan spelen.
- Orde scheppen: het aanpakken en veroordelen van misdadigers geeft een veilig gevoel en
minder eigenrichting, dus meer orde en rust.
- Genoegdoening slachtoffer: het slachtoffer kan in het strafproces schadevergoeding eisen en
zijn verhaal vertellen, wat genoegdoening zal geven.
2. de doorwerking van de voor de strafrechtspleging relevante rechten uit het EVRM in het
formele strafrecht analyseren;
De doorwerking van de voor de strafrechtspleging relevante rechten uit het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) in het formele strafrecht betreft de invloed
van de bepalingen van het EVRM op het nationale strafrechtelijke systeem, met name op de
procedures die gevolgd worden tijdens een strafzaak, van het moment van arrestatie tot de
uitvoering van de straf.
Het EVRM bevat diverse bepalingen die fundamenteel zijn voor de rechtsbescherming van
individuen in strafprocedures. Enkele van de belangrijkste artikelen die de strafrechtspleging
beïnvloeden zijn:
1. Artikel 3 EVRM – Verbod op Foltering en Onmenselijke Behandeling
Dit artikel verbiedt foltering en onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing.
Het heeft invloed op de behandeling van verdachten en gedetineerden, zowel tijdens het
politieonderzoek als tijdens detentie.
De rechter kan bijvoorbeeld bewijsmateriaal uitsluiten als het onder dwang of marteling is
verkregen (artikel 6, recht op een eerlijk proces).
2. Artikel 6 EVRM – Recht op een Eerlijk Proces
Artikel 6 is een van de belangrijkste bepalingen voor de strafrechtspleging. Het garandeert
een eerlijk proces, met inbegrip van het recht op:
- Een openbare terechtzitting, met uitzondering van specifieke gevallen (zoals
bescherming van de openbare orde).
- Een onafhankelijke en onpartijdige rechter.
- Het recht om kennis te nemen van de aard en de reden van de beschuldiging.
- Het recht om zichzelf te verdedigen, met inbegrip van het recht om juridische
bijstand te krijgen.
- Het recht om getuigen te ondervragen en te confronteren.
- Het recht om zich niet zelf te incrimineren (het zwijgrecht).
- In de praktijk betekent dit dat nationale wetgeving en procedures moeten voldoen
aan deze eisen. Bijvoorbeeld, als een verdachte geen toegang heeft tot een advocaat
tijdens het politieverhoor, kan dit leiden tot een schending van dit recht.
3. Artikel 8 EVRM – Recht op Respect voor het Gezinsleven
Dit recht speelt vooral een rol in gevallen van strafrechtelijke maatregelen die het
gezinsleven kunnen verstoren, zoals arrestaties, detentie, of de uitvoering van straffen.
