1
Ecologie
1. Introductie
- Evolutie van mens kenmerkt zich doordat hij in staat is tot complexe handelingen en denkwijzen
Kenmerken zorgde dat mens zich meer onafhankelijk kon ontwikkelen van omliggende milieu
Heeft geleid tot quasi volledig loskoppelen van mens van zijn omgeving
- Door loskoppeling verdwijnt gevoel van verbondenheid en zorgplicht, met ernstige aantasting en
uitbuiting van de aarde tot gevolg
Aantasting is zo ernstig dat we voor eerst in menselijke geschiedenis weten dat we niet meer
kunnen garanderen dat toekomstige generaties over dezelfde mogelijkheden – op vlak van
leefomgeving, voedsel, wonen, maar ook materieel - zullen kunnen beschikken als de onze
- Inzicht in processen en functioneren van onze leefomgeving kan onderlinge samenhang tussen
alles op aarde verduidelijken en/of blootleggen
Geeft mogelijkheid om ons onze plaats in geheel opnieuw duidelijk maken
Verder moeten we vooruitkijken, verder dan ons eigen leven
- Door toenemende wereldpopulatie + ons quasi onbegrensd consumptiepatroon komt onze
planeet steeds meer onder druk te staan
Mens dringt steeds verder door in elk ecosysteem van onze aarde, waardoor natuurlijke
leefwereld van andere organismen steeds verder/volledig verkleint of al verdwenen is
Hierdoor ontstaan steeds meer ongewenste contacten tussen mens en zijn omgeving
waardoor steeds meer ziektes van dieren op mensen overgaan = zoönose
- Steeds groeiende consumptiepatroon heeft geleid tot klein- en grootschalige milieuvervuiling
Fossiele brandstoffen geven decennialang aanleiding tot snelle stijging van CO2-concentratie
Resulteert elk jaar in allerlei klimatologische en weersveranderingen
- Door de mens geïnduceerde klimaatsveranderingen gebeuren aan snelheid die nooit eerder
voorkwam op onze planeet + waar dier en plant zich moet aan aanpassen om te overleven
- Gezien ontwikkeling en gedrag van de mens zich zo ingrijpend manifesteert
Tijd om maatschappij te reorganiseren op manier dat toekomstige generaties op zijn minst
kunnen genieten van dezelfde dingen als ons, en liefst van meer
Om dit mogelijk te maken is een grondige kennis van de ecologie onontbeerlijk
A) Wat is ecologie?
1) Definitie
- Als discipel van Charles Darwin formuleerde Ernst Haeckel als eerste ‘öekologie’ (ecologie) als
‘the comprehensive science of the relationship of the organism to the environment’
- Later formuleerde Burdon-Sanderson (1893) ecologie
Verschilt duidelijk van fysiologie (interne relaties) en morfologie (structuur)
- Nadien werd onderscheid gemaakt tussen planten- en dierenecologie
Tansley (1904) definieerde plantenecologie
Elton (1927) beschreef dierenecologie
, 2
- Tegenwoordig = geen discussie meer dat beiden samen horen, en dat we het geheel aan
organismen moeten beschouwen, inclusief bacteriën, archaea, algen en schimmels
Meest moderne definities benadrukken relaties tussen en onder organismen (inter en intra)
Bv. Ricklefs (1973) en Krebs (1972)
- Ecologie behelst het onderzoek van organismen en hun interacties
Veel ecologen vinden definities die enkel focussen op deze interacties en op distributie en
voorkomen van soorten te eng
- Ecologen onderzoeken ook interactie tussen leven en het fysisch milieu
Bv. hoe organismen cycli van elementen beïnvloeden en hoe verandering van soorten of
ontbossing deze cyclus kan beïnvloeden
- Odum (1953) stelde daarom bredere definitie voor
Sommigen vinden deze definitie te breed, omdat geologen en meteorologen ook structuur
en functie van de natuur onderzoeken
Likens (1992) maakte andere definitie
- Samenvattend kunnen we ecologie definiëren als:
Wetenschappelijke studie van de verspreiding en voorkomen van organismen, de interacties
die deze verspreiding en het voorkomen bepalen, en de relaties tussen organismen en de
transformatie en flux van energie en materie’
- Ecologie vraagt een hele interdisciplinaire benadering en steunt op tal van wetenschappen zoals
biologie, fysica, chemie en geologie
- Een definitie is natuurlijk ook maar een definitie
Nog vragen als: wat doen ecologen; waarin zijn ze geïnteresseerd; en waar is het ontstaan?
2) Ecologie als toegepaste wetenschap
- Ecologie kan beschouwd worden als de eerste wetenschap
- Ecologische kennis = onmisbaar voor de eerste mensen – jagers-verzamelaars - om te overleven
Waar worden wanneer, welke eetbare of medicinale planten gevonden?
Waar en wanneer bevinden zich welke dieren, hoe gedragen ze zich, en hoe kunnen we van
deze kennis gebruik maken om hen te vangen?
- Ook bij neolithische revolutie (± einde van laatste ijstijd, 10.000 jaar geleden) toen langzaam
overgeschakeld werd op landbouw, was ecologische kennis belangrijk
Verzamelen en bewaren van granen en irrigeren van gewassen in droge streken
Gebruik van boomsoorten voor allerlei verschillende toepassingen: woningen en vuur
Voor de domesticatie van dieren
Hoe kunnen ziektes bij planten en dieren voorkomen worden en hoe genezen
- Kennis over voorkomen en optreden van ziektes berust nog op ecologische basisprocessen
Veel aandoeningen bij mens/dier/plant zijn gevolg van het verstoren van (microbiologische)
balans of van de introductie/opkomst van nieuwe vectoren
, 3
- Bv. in Europa en ook in België worden steeds meer waarnemingen gedaan van de tijgermug
Komt oorspronkelijk uit Azië, maar is als larve met de export van goederen naar verspreid
Tijgermuggen treden als vectoren op van verschillende ziektes (bv. dengue) en virussen
Kennis over de ecologie van deze soort laat toe om relevant monitoringsschema op te stellen
Ecologische kennis kan ook helpen in beperken of voorkomen van verspreiding
- Ook in dagelijkse leven maken velen van ons gebruik van de ecologie
Bv. tijdens wintervoedering van vogels verschillende voedselbronnen (zoals zaden, vetbollen,
meelwormen) aan te bieden voor de verschillende vogelsoorten
- Vanaf het ontstaan van de mens is de ecologie vooral een toegepaste ecologie
Ecologische kennis (vrij) onmiddellijk wordt toegepast, bv. om planten optimaal te groeien
3) Ecologie als fundamentele wetenschap
- Sinds vorige eeuw = ecologie als fundamentele wetenschap bijgekomen door Tansley
Gaf aan dat ecologie tot dan toe te beschrijvend en onsystematisch was en nauwelijks
experimenten inhield of een systematiek die beschrijving toeliet
- Beide takken, zowel toegepaste en fundamentele ecologie = noodzakelijk
In vele toegepaste wetenschappen zoals bosbouw, landbouw, visserij leidt implementatie
van ecologische inzichten tot verhoogde en duurzame opbrengsten
a) Overbevissing
- Onderzoek leidde tot inzicht dat bij overbevissing voor kusten van Noorwegen populaties van
soorten als kabeljauw nog dieper wegzonken
Bij gebrek aan andere prooien predateerden kabeljauwen op jongen van eigen soort
Door tijdelijke stopzetting van overbevissing kon de populatie zich langzaam herstellen en
kan er weer beperkt op kabeljauw gevist worden
- In Noord-Amerika is men blijven doorvissen → gevolg: compleet in elkaar zakken van populatie
Gevolg: een hele visindustrie ging overkop met een grote werkloosheid met economische en
sociale schade tot gevolg
Populaties zijn vandaag nog niet hersteld omdat er ecologische grens werd overschreden
b) DDT
- In China werd reeds lang en met succes, biocontrole toegepast
Biocontrole werd opgegeven door aanmaak van goedkope chemische bestrijdingsmiddelen
De toepassing ervan heeft geleid tot enkele desastreuze situaties in de jaren 50
- Vb. van bestrijdingsmiddel = lipofiele DDT (Dichloordifenyltrichloorethaan), een insecticide
Voor het eerst gesynthetiseerd in 1874 door de Oostenrijkse chemicus Othmar Zeidler
Zwitserse chemicus Paul Hermann Müller die de insecticide werking ervan ontdekte in 1939
In de 2de helft van WOII werd DDT ingezet om burgers en soldaten te vrijwaren van insect
gerelateerde ziektes zoals malaria en tyfus
- Rachel Carson (1962) publiceerde ‘Silent Spring’
Beschreef nadelige milieu- en gezondheidseffecten van pesticides
Gaf aanzet tot ontstaan van wereldwijde milieubeweging
Boek leidde tot het verbod op gebruik van DDT in de VSA in 1972, en in 1973 in Europa
, 4
- Wereldwijd verbod voor gebruik in landbouw in 2004
Beperkt gebruik in het kader van malariabestrijding wordt nog toegelaten
Door opstapeling in voedselketen kregen dieren aan de top van de voedselpiramide, al in het
lichaamsvet van hun prooien opgeslagen hoeveelheden DDT binnen
- Bij de slechtvalk, 1 van die toppredatoren, betekende dat de eischalen dunner werden waardoor
ze braken tijdens het broeden
Volledige populatie slechtvalken verdween in West-Europa en Noord-Amerika
Laatste decennium is de populatie slechtvalken in België spectaculair toegenomen
- In 2021 werden in Nederland bij dode grutto’s en in alle onderzochte, niet uitgekomen grutto-
eieren DDT aangetroffen als enige van de 725 onderzochte soorten pesticiden
Verklaren door hoge persistentie van DDT waardoor het zeer lang in het bodemmilieu blijft
Op deze manier komt het in bv. wormen terecht, en verder in de grutto
DDT wordt ook aangetroffen in lichaamsvet van walrussen en in elk van ons
c) Ecologie
- Bezorgdheid rond ecologie van vervuilingen kende sinds jaren ‘50 sterke toename
Ontwikkelde zich verder in de jaren ‘80 en ’90 van vorige eeuw, door verschillende
milieuproblemen die steeds meer aan het oppervlakte kwamen
- Laatste decennia is er ook sterke groei in publieke interesse in ecologie en het inbrengen van
ecologie in:
o De bescherming van bedreigde diersoorten
o De biodiversiteit van grote gebieden
o De controle van ziektes bij mensen en andere soorten
o De mogelijke consequenties van ernstige antropogene veranderingen in het globale milieu
- Vele vragen blijven momenteel echter onbeantwoord, bv.:
o In hoeverre bepaalt voedselcompetitie welke soorten kunnen samenleven in een habitat?
o Wat is de rol van ziektes in de dynamica van populaties?
o Waarom zijn er meer soorten in de tropen in vergelijking met de polen?
o Wat is de rol tussen bodemproductiviteit en plantengemeenschappen?
o Wat is de rol van moerasecosystemen in de uitstoot van broeikasgassen?
- Ecologie = complex wetenschap, omdat het bijzonder geconfronteerd wordt met uniciteit
Er zijn miljoenen soorten en miljarden genetisch verschillende individuen, die leven en
interageren in steeds veranderende wereld
Dit dwingt ons om schijnbaar eenvoudige basisvragen te beantwoorden, op manier die
rekening houdt met deze uniciteit en de complexiteit van alle aspecten van de natuur
Ecologie zoekt naar verantwoorde vereenvoudiging, en dus naar patronen en voorspellingen
binnen deze complexiteit
- Ecologie wil begrijpen en verklaren wat zich in het leefmilieu afspeelt
Ecologen moeten ook voorspellingen maken
Bv. klimaatswijzigingen: belangrijk om te begrijpen wat er nu gebeurt, maar we willen ook
kunnen inschatten wat er in toekomstige situaties zal/kan gebeuren.
Ecologie
1. Introductie
- Evolutie van mens kenmerkt zich doordat hij in staat is tot complexe handelingen en denkwijzen
Kenmerken zorgde dat mens zich meer onafhankelijk kon ontwikkelen van omliggende milieu
Heeft geleid tot quasi volledig loskoppelen van mens van zijn omgeving
- Door loskoppeling verdwijnt gevoel van verbondenheid en zorgplicht, met ernstige aantasting en
uitbuiting van de aarde tot gevolg
Aantasting is zo ernstig dat we voor eerst in menselijke geschiedenis weten dat we niet meer
kunnen garanderen dat toekomstige generaties over dezelfde mogelijkheden – op vlak van
leefomgeving, voedsel, wonen, maar ook materieel - zullen kunnen beschikken als de onze
- Inzicht in processen en functioneren van onze leefomgeving kan onderlinge samenhang tussen
alles op aarde verduidelijken en/of blootleggen
Geeft mogelijkheid om ons onze plaats in geheel opnieuw duidelijk maken
Verder moeten we vooruitkijken, verder dan ons eigen leven
- Door toenemende wereldpopulatie + ons quasi onbegrensd consumptiepatroon komt onze
planeet steeds meer onder druk te staan
Mens dringt steeds verder door in elk ecosysteem van onze aarde, waardoor natuurlijke
leefwereld van andere organismen steeds verder/volledig verkleint of al verdwenen is
Hierdoor ontstaan steeds meer ongewenste contacten tussen mens en zijn omgeving
waardoor steeds meer ziektes van dieren op mensen overgaan = zoönose
- Steeds groeiende consumptiepatroon heeft geleid tot klein- en grootschalige milieuvervuiling
Fossiele brandstoffen geven decennialang aanleiding tot snelle stijging van CO2-concentratie
Resulteert elk jaar in allerlei klimatologische en weersveranderingen
- Door de mens geïnduceerde klimaatsveranderingen gebeuren aan snelheid die nooit eerder
voorkwam op onze planeet + waar dier en plant zich moet aan aanpassen om te overleven
- Gezien ontwikkeling en gedrag van de mens zich zo ingrijpend manifesteert
Tijd om maatschappij te reorganiseren op manier dat toekomstige generaties op zijn minst
kunnen genieten van dezelfde dingen als ons, en liefst van meer
Om dit mogelijk te maken is een grondige kennis van de ecologie onontbeerlijk
A) Wat is ecologie?
1) Definitie
- Als discipel van Charles Darwin formuleerde Ernst Haeckel als eerste ‘öekologie’ (ecologie) als
‘the comprehensive science of the relationship of the organism to the environment’
- Later formuleerde Burdon-Sanderson (1893) ecologie
Verschilt duidelijk van fysiologie (interne relaties) en morfologie (structuur)
- Nadien werd onderscheid gemaakt tussen planten- en dierenecologie
Tansley (1904) definieerde plantenecologie
Elton (1927) beschreef dierenecologie
, 2
- Tegenwoordig = geen discussie meer dat beiden samen horen, en dat we het geheel aan
organismen moeten beschouwen, inclusief bacteriën, archaea, algen en schimmels
Meest moderne definities benadrukken relaties tussen en onder organismen (inter en intra)
Bv. Ricklefs (1973) en Krebs (1972)
- Ecologie behelst het onderzoek van organismen en hun interacties
Veel ecologen vinden definities die enkel focussen op deze interacties en op distributie en
voorkomen van soorten te eng
- Ecologen onderzoeken ook interactie tussen leven en het fysisch milieu
Bv. hoe organismen cycli van elementen beïnvloeden en hoe verandering van soorten of
ontbossing deze cyclus kan beïnvloeden
- Odum (1953) stelde daarom bredere definitie voor
Sommigen vinden deze definitie te breed, omdat geologen en meteorologen ook structuur
en functie van de natuur onderzoeken
Likens (1992) maakte andere definitie
- Samenvattend kunnen we ecologie definiëren als:
Wetenschappelijke studie van de verspreiding en voorkomen van organismen, de interacties
die deze verspreiding en het voorkomen bepalen, en de relaties tussen organismen en de
transformatie en flux van energie en materie’
- Ecologie vraagt een hele interdisciplinaire benadering en steunt op tal van wetenschappen zoals
biologie, fysica, chemie en geologie
- Een definitie is natuurlijk ook maar een definitie
Nog vragen als: wat doen ecologen; waarin zijn ze geïnteresseerd; en waar is het ontstaan?
2) Ecologie als toegepaste wetenschap
- Ecologie kan beschouwd worden als de eerste wetenschap
- Ecologische kennis = onmisbaar voor de eerste mensen – jagers-verzamelaars - om te overleven
Waar worden wanneer, welke eetbare of medicinale planten gevonden?
Waar en wanneer bevinden zich welke dieren, hoe gedragen ze zich, en hoe kunnen we van
deze kennis gebruik maken om hen te vangen?
- Ook bij neolithische revolutie (± einde van laatste ijstijd, 10.000 jaar geleden) toen langzaam
overgeschakeld werd op landbouw, was ecologische kennis belangrijk
Verzamelen en bewaren van granen en irrigeren van gewassen in droge streken
Gebruik van boomsoorten voor allerlei verschillende toepassingen: woningen en vuur
Voor de domesticatie van dieren
Hoe kunnen ziektes bij planten en dieren voorkomen worden en hoe genezen
- Kennis over voorkomen en optreden van ziektes berust nog op ecologische basisprocessen
Veel aandoeningen bij mens/dier/plant zijn gevolg van het verstoren van (microbiologische)
balans of van de introductie/opkomst van nieuwe vectoren
, 3
- Bv. in Europa en ook in België worden steeds meer waarnemingen gedaan van de tijgermug
Komt oorspronkelijk uit Azië, maar is als larve met de export van goederen naar verspreid
Tijgermuggen treden als vectoren op van verschillende ziektes (bv. dengue) en virussen
Kennis over de ecologie van deze soort laat toe om relevant monitoringsschema op te stellen
Ecologische kennis kan ook helpen in beperken of voorkomen van verspreiding
- Ook in dagelijkse leven maken velen van ons gebruik van de ecologie
Bv. tijdens wintervoedering van vogels verschillende voedselbronnen (zoals zaden, vetbollen,
meelwormen) aan te bieden voor de verschillende vogelsoorten
- Vanaf het ontstaan van de mens is de ecologie vooral een toegepaste ecologie
Ecologische kennis (vrij) onmiddellijk wordt toegepast, bv. om planten optimaal te groeien
3) Ecologie als fundamentele wetenschap
- Sinds vorige eeuw = ecologie als fundamentele wetenschap bijgekomen door Tansley
Gaf aan dat ecologie tot dan toe te beschrijvend en onsystematisch was en nauwelijks
experimenten inhield of een systematiek die beschrijving toeliet
- Beide takken, zowel toegepaste en fundamentele ecologie = noodzakelijk
In vele toegepaste wetenschappen zoals bosbouw, landbouw, visserij leidt implementatie
van ecologische inzichten tot verhoogde en duurzame opbrengsten
a) Overbevissing
- Onderzoek leidde tot inzicht dat bij overbevissing voor kusten van Noorwegen populaties van
soorten als kabeljauw nog dieper wegzonken
Bij gebrek aan andere prooien predateerden kabeljauwen op jongen van eigen soort
Door tijdelijke stopzetting van overbevissing kon de populatie zich langzaam herstellen en
kan er weer beperkt op kabeljauw gevist worden
- In Noord-Amerika is men blijven doorvissen → gevolg: compleet in elkaar zakken van populatie
Gevolg: een hele visindustrie ging overkop met een grote werkloosheid met economische en
sociale schade tot gevolg
Populaties zijn vandaag nog niet hersteld omdat er ecologische grens werd overschreden
b) DDT
- In China werd reeds lang en met succes, biocontrole toegepast
Biocontrole werd opgegeven door aanmaak van goedkope chemische bestrijdingsmiddelen
De toepassing ervan heeft geleid tot enkele desastreuze situaties in de jaren 50
- Vb. van bestrijdingsmiddel = lipofiele DDT (Dichloordifenyltrichloorethaan), een insecticide
Voor het eerst gesynthetiseerd in 1874 door de Oostenrijkse chemicus Othmar Zeidler
Zwitserse chemicus Paul Hermann Müller die de insecticide werking ervan ontdekte in 1939
In de 2de helft van WOII werd DDT ingezet om burgers en soldaten te vrijwaren van insect
gerelateerde ziektes zoals malaria en tyfus
- Rachel Carson (1962) publiceerde ‘Silent Spring’
Beschreef nadelige milieu- en gezondheidseffecten van pesticides
Gaf aanzet tot ontstaan van wereldwijde milieubeweging
Boek leidde tot het verbod op gebruik van DDT in de VSA in 1972, en in 1973 in Europa
, 4
- Wereldwijd verbod voor gebruik in landbouw in 2004
Beperkt gebruik in het kader van malariabestrijding wordt nog toegelaten
Door opstapeling in voedselketen kregen dieren aan de top van de voedselpiramide, al in het
lichaamsvet van hun prooien opgeslagen hoeveelheden DDT binnen
- Bij de slechtvalk, 1 van die toppredatoren, betekende dat de eischalen dunner werden waardoor
ze braken tijdens het broeden
Volledige populatie slechtvalken verdween in West-Europa en Noord-Amerika
Laatste decennium is de populatie slechtvalken in België spectaculair toegenomen
- In 2021 werden in Nederland bij dode grutto’s en in alle onderzochte, niet uitgekomen grutto-
eieren DDT aangetroffen als enige van de 725 onderzochte soorten pesticiden
Verklaren door hoge persistentie van DDT waardoor het zeer lang in het bodemmilieu blijft
Op deze manier komt het in bv. wormen terecht, en verder in de grutto
DDT wordt ook aangetroffen in lichaamsvet van walrussen en in elk van ons
c) Ecologie
- Bezorgdheid rond ecologie van vervuilingen kende sinds jaren ‘50 sterke toename
Ontwikkelde zich verder in de jaren ‘80 en ’90 van vorige eeuw, door verschillende
milieuproblemen die steeds meer aan het oppervlakte kwamen
- Laatste decennia is er ook sterke groei in publieke interesse in ecologie en het inbrengen van
ecologie in:
o De bescherming van bedreigde diersoorten
o De biodiversiteit van grote gebieden
o De controle van ziektes bij mensen en andere soorten
o De mogelijke consequenties van ernstige antropogene veranderingen in het globale milieu
- Vele vragen blijven momenteel echter onbeantwoord, bv.:
o In hoeverre bepaalt voedselcompetitie welke soorten kunnen samenleven in een habitat?
o Wat is de rol van ziektes in de dynamica van populaties?
o Waarom zijn er meer soorten in de tropen in vergelijking met de polen?
o Wat is de rol tussen bodemproductiviteit en plantengemeenschappen?
o Wat is de rol van moerasecosystemen in de uitstoot van broeikasgassen?
- Ecologie = complex wetenschap, omdat het bijzonder geconfronteerd wordt met uniciteit
Er zijn miljoenen soorten en miljarden genetisch verschillende individuen, die leven en
interageren in steeds veranderende wereld
Dit dwingt ons om schijnbaar eenvoudige basisvragen te beantwoorden, op manier die
rekening houdt met deze uniciteit en de complexiteit van alle aspecten van de natuur
Ecologie zoekt naar verantwoorde vereenvoudiging, en dus naar patronen en voorspellingen
binnen deze complexiteit
- Ecologie wil begrijpen en verklaren wat zich in het leefmilieu afspeelt
Ecologen moeten ook voorspellingen maken
Bv. klimaatswijzigingen: belangrijk om te begrijpen wat er nu gebeurt, maar we willen ook
kunnen inschatten wat er in toekomstige situaties zal/kan gebeuren.
