Inleiding in gender- en diversiteitsstudies
Les 1: Wie is er bang voor Gender? Sleutelconcepten en debatten
Gender onder vuur
We zien dat het gevoelig ligt, gender is een gevoelig thema. Zowel politiek als religieus. Gender wordt gezien als iets dat het
klassieke gezin-model zou ondermijnen. De rooms katholieke kerk vindt dat God mannen en vrouwen op een bepaalde manier
geschapen heeft, dit kan niet in vraag gesteld worden
Wie is er bang voor gender?
Anti-gender campagnes: ideologisch, niet-wetenschappelijk, linkse-propaganda, negeren van biologie
Toenemend verzet tegen zogenaamde ‘genderideologie’, ‘gendertheorie’ of ’genderisme’
Pleidooi voor binaire seksemodellen en/of ‘traditionele’ familiewaarden, “objectiviteit” of “neutraliteit”
Zo de wereld wat ‘minder complex’ maken
Religieuze en neoconservatieve organisaties, radicaal rechtse partijen …
Oost-Europa, VS, Latijns-Amerika, Afrika …
“I understand that the puppet/poster representing me included both a witch’s hat and a bright pink bra, signifying gay or trans
life in some way. I am not sure they thought about what it meant to accuse me of being both a witch and trans. If I am trans,
then I would presumably be a man, but if I am a witch, I am presumably a woman. It seems they were engaged in a bit of
gender trouble of their own.”
Rol van het Vaticaan?
Protest VN bevolkingsconferentie (Caïro, 1994) & vrouwenrechtenconferentie (Beijing 1995)
Kardinaal Ratzinger: “the genius of women implies first of all that women be significantly and actively present in the
family”
Paus Benedictus XVI: “gender” is rebellie tegen God
Gaat in tegen door God geschapen sekse-dualiteit, bedreiging voor gezin + waardigheid kind
“Man and woman in their created state = complementary versions of what it means to be human”
Paus Franciscus (2015): genderideologie = “the most dangerous ideological colonization”
Man en vrouw moeten beschermt worden, anders gaat het gezin in gevaar en daardoor ook het kind
mobiliseren tegen alles dat te maken heeft met “gender”
Dignitas Infinita: on human dignity
“Regarding gender theory, the Church recalls that human life in all its dimensions, both physical and spiritual, is a gift from God.
Desiring a personal self-determination, as gender theory prescribes, apart from this fundamental truth that human life is a gift,
amounts to a concession to the age-old temptation to make oneself God, entering into competition with the true God of love
revealed to us in the Gospel. Another prominent aspect of gender theory is that it intends to deny the greatest possible difference
that exists between living beings: sexual difference. This foundational difference is not only the greatest imaginable difference
but is also the most beautiful and most powerful of them. In the male-female couple, this difference achieves the most marvelous
of reciprocities. It thus becomes the source of that miracle that never ceases to surprise us: the arrival of new human beings in
the world.”
1
,“any sex-change intervention, as a rule, risks threatening the unique dignity the person has received from the moment of
conception. This is not to exclude the possibility that a person with genital abnormalities that are already evident at birth or
that develop later may choose to receive the assistance of healthcare professionals to resolve these abnormalities.”
Diverse actoren: katholieke, orthodoxe, evangelische en protestantse kerken, opiniemakers & academici, politieke
partijen, private financierders, staten …
Diverse acties: betogingen, petities, sociale media, politieke inspraak, juridische procedures …
“Since 2009, more than USD 700 million has been spent in Europe on anti-gender activists campaigning against the rights of
women and LGBTI people (…). Anti-gender movements are producing concrete results (…) such as the near-total ban on
abortion in Poland, bans on same-sex marriage and other national legislation that limit women’s and LGBTI rights.” (Samira
Rafaela, Parliamentary Question to the Commission, 23 June 2021)
Nieuwe vormen van mobilisatie, acties en discours, nieuwe vormen van hoe mensen mobiliseren rond gender
Meer een seculier imago
Common sense (Trump)
Walk through the institutions: geen marginale groep die protesteert, ze infiltreren mee en ziet het dan ook op
verschillende plaatsen zoals universiteiten)
Politics of fear
Wordt gelinkt aan de opkomst van extreem/radicaal/populistisch rechts “a politics of fear” (Ruth Wodak)
Contra “culturele ander” & “linkse elite”
Pro-autocratisch leiderschap – “Männerparteien” (Trump)
Pro-traditionele waarden: “natuurlijk” gezin, pro-natalisme, anti-abortus, anti-LGBTIQ+ rechten, anti-seksuele vorming,
anti genderstudies, anti-draagmoederschap …
Ook instrumentalisering van vrouwen- en queer rechten in anti-Islam/immigratiediscours (Sarah Farris, 2017) gaat
het gebruiken om de nationale waarden te gaan versterken
Verklaringen?
Roman Kuhar (2020) stelt dat het succes van de anti-genderbeweging deels te verklaren is doordat ze inspeelt op
maatschappelijke onzekerheden die voortkomen uit vier grote, onderling verbonden crisissen:
1. Neoliberalisme en de crisis van de liberale democratie
De opkomst van neoliberaal beleid heeft geleid tot sociale ongelijkheid, economische onzekerheid en het verzwakken
van de verzorgingsstaat
Veel burgers voelen zich in de steek gelaten door de politiek en zoeken eenvoudige verklaringen voor hun
ontevredenheid
Anti-genderretoriek wordt ingezet als een populistische strategie om mensen tegen ‘progressieve elites’ en
‘internationale instellingen’ (zoals de EU en VN) op te zetten
2
,2. Crisis van Masculinity – “aggrieved entitlement”
Verwijst naar Michael Kimmel (2013)
Het concept aggrieved entitlement (gekwetst recht) verwijst naar het feit dat sommige mannen zich bedreigd voelen
door feminisme en gendergelijkheid
Dit leidt tot een backlash tegen ‘genderideologie’, omdat ze denken dat mannen hun traditionele rol verliezen en worden
vervangen door vrouwen, LGBTQ+-mensen en migranten
Dit gevoel van verlies komt tot uiting in anti-gender discoursen die spreken over het ‘herstellen van de natuurlijke orde’
en de ‘bescherming van de traditionele familie’
3. Equality fatigue (vermoeidheid over gelijkheid)
Sommige groepen in de samenleving zijn ‘moe’ van gendergelijkheidsbeleid en ‘woke cultuur’
Er ontstaat weerstand tegen inclusieve taal, quota en diversiteitsbeleid, omdat sommigen geloven dat deze
maatregelen niet meer gaan over gelijke rechten, maar over ‘positieve discriminatie’
Dit sluit aan bij populististen die claimen dat ‘gewone burgers’ worden benadeeld door progressieve elites
4. Epistemic crisis: wantrouwen in genderstudies en universiteiten
De anti-genderbeweging richt zich tegen genderstudies en sociale wetenschappen, omdat deze disciplines de sociale
constructie van gender blootleggen en traditionele ideeën uitdagen
Universiteiten worden beschuldigd van het verspreiden van ‘ideologie’ in plaats van ‘echte wetenschap’
Genderstudies worden afgeschilderd als onwetenschappelijk en schadelijk
Dit discours sluit aan bij bredere aanvallen op academische instellingen en alternatieve kennisproductie
Sommige anti-genderactoren proberen zelfs hun eigen universiteiten op te richten (zoals Collegium Intermarium
in Polen)
Een andere dimensie hiervan is het diskrediteren van niet-Westerse en lokale vormen van kennis
Waarbij traditionele en inheemse perspectieven over gender en seksualiteit worden genegeerd of afgedaan als
‘achterlijk’ door westerse instellingen
Judith Butler (2024): anti-genderideologie biedt een ordening van angsten en verlangens
Het viseren van gender-, queer en critical race theory in de VS structureert angsten en verlangens, door:
Afleiding van reële bedreigingen en onzekerheden
Butler suggereert dat anti-genderdiscours vaak wordt gebruikt als een afleidingsstrategie om aandacht af te
leiden
Bv. economische ongelijkheid, sociale rechtvaardigheid, klimaatverandering of politieke instabiliteit
Dit creëert een kunstmatig conflict waarbij gender en identiteit als bedreigingen worden gepresenteerd, terwijl
de daadwerkelijke structurele uitdagingen niet worden aangepakt
Oplossing aan te bieden via herstel patriarchale orde & vastomlijnde identiteiten
Als reactie tegen de bewegingen die gender als fluïde en sociaal geconstrueerd beschouwen, en pleit voor het
behoud van vaste, binaire en biologisch georiënteerde genderidentiteiten
Ze willen sociale orde te herstellen naar een tijdperk waarin patriarchale structuren dominant waren, en waarin
de rol van mannen en vrouwen duidelijk en onveranderlijk was
Dit verstikt de ruimte voor genderdiversiteit en versterkt traditionele normen
3
, Legitimatie te verlenen aan autoritarisme en inperking rechten minderheden
Bv. wetten die de rechten van transgenderpersonen beperken, de criminalisering van LGBTQ+ gemeenschappen,
of het beperken van vrijheid van meningsuiting over gender en ras
De strijd tegen genderdiversiteit wordt hierbij vaak gepresenteerd als een strijd om de morele en culturele
waarden van een samenleving te beschermen
Dit leidt tot politieke en juridische maatregelen die de positie van minderheden ondermijnen en die vrijheid en
gelijkheid inperken onder het mom van het behoud van de “natuurlijke orde”
Gender als Analytisch concept
Sleutelconcept vanaf jaren ‘70 feminisme en vrouwenstudies
Geen genderstudies zonder vrouwenstudies, geen vrouwenstudies zonder feminisme
Beging van vrouwenstudies, daaruit ontwikkelt het concept gender zich
Vanuit feminisme komt er kritiek op biologisch determinisme sociaal constructivisme
Er wordt tegen gevochten
Biologie schrijft zich niets voor, er is geen link tussen biologie en sociale rollen
Diverse theoretische benaderingen, er is geen één gendertheorie
Vroege voorlopers
Filosofie: “the mind has no sex”
Ook al “begon” het in de jaren ’70, is het geen nieuw fenomeen
Feministische kritieken op misogyne visies (Aristoteles: vrouw als afwijking, inferieur)
17de eeuw – lichaam/geest dualisme (Descartes) gaf inspiratie voor vroegfeminisme
Vrouw = mannen omdat de geest geslachtloos is, en niet samenhangt met lichaam
“the mind has no sex” (bv. Poullain de la Barre, Christina Van Zweden) gelijkheid van geest & belang van onderwijs
Minimale toename van vrouwen in scholen (niet bij mannen), zal nog even duren voor vrouwen tot universiteiten worden
toegelaten
Wouden gewoon meer gelijkheid opeisen
18de eeuw abstract individualisme
Politieke revoluties (Frankrijk, Verenigde Staten)
Als de geest verschilt, dan zijn het allemaal redenen, dus hebben ze gelijke rechten
Pleidooi voor vrouwenrechten (bv. Nicolas de Condorcet, Mary Wollstonecraft)
4
Les 1: Wie is er bang voor Gender? Sleutelconcepten en debatten
Gender onder vuur
We zien dat het gevoelig ligt, gender is een gevoelig thema. Zowel politiek als religieus. Gender wordt gezien als iets dat het
klassieke gezin-model zou ondermijnen. De rooms katholieke kerk vindt dat God mannen en vrouwen op een bepaalde manier
geschapen heeft, dit kan niet in vraag gesteld worden
Wie is er bang voor gender?
Anti-gender campagnes: ideologisch, niet-wetenschappelijk, linkse-propaganda, negeren van biologie
Toenemend verzet tegen zogenaamde ‘genderideologie’, ‘gendertheorie’ of ’genderisme’
Pleidooi voor binaire seksemodellen en/of ‘traditionele’ familiewaarden, “objectiviteit” of “neutraliteit”
Zo de wereld wat ‘minder complex’ maken
Religieuze en neoconservatieve organisaties, radicaal rechtse partijen …
Oost-Europa, VS, Latijns-Amerika, Afrika …
“I understand that the puppet/poster representing me included both a witch’s hat and a bright pink bra, signifying gay or trans
life in some way. I am not sure they thought about what it meant to accuse me of being both a witch and trans. If I am trans,
then I would presumably be a man, but if I am a witch, I am presumably a woman. It seems they were engaged in a bit of
gender trouble of their own.”
Rol van het Vaticaan?
Protest VN bevolkingsconferentie (Caïro, 1994) & vrouwenrechtenconferentie (Beijing 1995)
Kardinaal Ratzinger: “the genius of women implies first of all that women be significantly and actively present in the
family”
Paus Benedictus XVI: “gender” is rebellie tegen God
Gaat in tegen door God geschapen sekse-dualiteit, bedreiging voor gezin + waardigheid kind
“Man and woman in their created state = complementary versions of what it means to be human”
Paus Franciscus (2015): genderideologie = “the most dangerous ideological colonization”
Man en vrouw moeten beschermt worden, anders gaat het gezin in gevaar en daardoor ook het kind
mobiliseren tegen alles dat te maken heeft met “gender”
Dignitas Infinita: on human dignity
“Regarding gender theory, the Church recalls that human life in all its dimensions, both physical and spiritual, is a gift from God.
Desiring a personal self-determination, as gender theory prescribes, apart from this fundamental truth that human life is a gift,
amounts to a concession to the age-old temptation to make oneself God, entering into competition with the true God of love
revealed to us in the Gospel. Another prominent aspect of gender theory is that it intends to deny the greatest possible difference
that exists between living beings: sexual difference. This foundational difference is not only the greatest imaginable difference
but is also the most beautiful and most powerful of them. In the male-female couple, this difference achieves the most marvelous
of reciprocities. It thus becomes the source of that miracle that never ceases to surprise us: the arrival of new human beings in
the world.”
1
,“any sex-change intervention, as a rule, risks threatening the unique dignity the person has received from the moment of
conception. This is not to exclude the possibility that a person with genital abnormalities that are already evident at birth or
that develop later may choose to receive the assistance of healthcare professionals to resolve these abnormalities.”
Diverse actoren: katholieke, orthodoxe, evangelische en protestantse kerken, opiniemakers & academici, politieke
partijen, private financierders, staten …
Diverse acties: betogingen, petities, sociale media, politieke inspraak, juridische procedures …
“Since 2009, more than USD 700 million has been spent in Europe on anti-gender activists campaigning against the rights of
women and LGBTI people (…). Anti-gender movements are producing concrete results (…) such as the near-total ban on
abortion in Poland, bans on same-sex marriage and other national legislation that limit women’s and LGBTI rights.” (Samira
Rafaela, Parliamentary Question to the Commission, 23 June 2021)
Nieuwe vormen van mobilisatie, acties en discours, nieuwe vormen van hoe mensen mobiliseren rond gender
Meer een seculier imago
Common sense (Trump)
Walk through the institutions: geen marginale groep die protesteert, ze infiltreren mee en ziet het dan ook op
verschillende plaatsen zoals universiteiten)
Politics of fear
Wordt gelinkt aan de opkomst van extreem/radicaal/populistisch rechts “a politics of fear” (Ruth Wodak)
Contra “culturele ander” & “linkse elite”
Pro-autocratisch leiderschap – “Männerparteien” (Trump)
Pro-traditionele waarden: “natuurlijk” gezin, pro-natalisme, anti-abortus, anti-LGBTIQ+ rechten, anti-seksuele vorming,
anti genderstudies, anti-draagmoederschap …
Ook instrumentalisering van vrouwen- en queer rechten in anti-Islam/immigratiediscours (Sarah Farris, 2017) gaat
het gebruiken om de nationale waarden te gaan versterken
Verklaringen?
Roman Kuhar (2020) stelt dat het succes van de anti-genderbeweging deels te verklaren is doordat ze inspeelt op
maatschappelijke onzekerheden die voortkomen uit vier grote, onderling verbonden crisissen:
1. Neoliberalisme en de crisis van de liberale democratie
De opkomst van neoliberaal beleid heeft geleid tot sociale ongelijkheid, economische onzekerheid en het verzwakken
van de verzorgingsstaat
Veel burgers voelen zich in de steek gelaten door de politiek en zoeken eenvoudige verklaringen voor hun
ontevredenheid
Anti-genderretoriek wordt ingezet als een populistische strategie om mensen tegen ‘progressieve elites’ en
‘internationale instellingen’ (zoals de EU en VN) op te zetten
2
,2. Crisis van Masculinity – “aggrieved entitlement”
Verwijst naar Michael Kimmel (2013)
Het concept aggrieved entitlement (gekwetst recht) verwijst naar het feit dat sommige mannen zich bedreigd voelen
door feminisme en gendergelijkheid
Dit leidt tot een backlash tegen ‘genderideologie’, omdat ze denken dat mannen hun traditionele rol verliezen en worden
vervangen door vrouwen, LGBTQ+-mensen en migranten
Dit gevoel van verlies komt tot uiting in anti-gender discoursen die spreken over het ‘herstellen van de natuurlijke orde’
en de ‘bescherming van de traditionele familie’
3. Equality fatigue (vermoeidheid over gelijkheid)
Sommige groepen in de samenleving zijn ‘moe’ van gendergelijkheidsbeleid en ‘woke cultuur’
Er ontstaat weerstand tegen inclusieve taal, quota en diversiteitsbeleid, omdat sommigen geloven dat deze
maatregelen niet meer gaan over gelijke rechten, maar over ‘positieve discriminatie’
Dit sluit aan bij populististen die claimen dat ‘gewone burgers’ worden benadeeld door progressieve elites
4. Epistemic crisis: wantrouwen in genderstudies en universiteiten
De anti-genderbeweging richt zich tegen genderstudies en sociale wetenschappen, omdat deze disciplines de sociale
constructie van gender blootleggen en traditionele ideeën uitdagen
Universiteiten worden beschuldigd van het verspreiden van ‘ideologie’ in plaats van ‘echte wetenschap’
Genderstudies worden afgeschilderd als onwetenschappelijk en schadelijk
Dit discours sluit aan bij bredere aanvallen op academische instellingen en alternatieve kennisproductie
Sommige anti-genderactoren proberen zelfs hun eigen universiteiten op te richten (zoals Collegium Intermarium
in Polen)
Een andere dimensie hiervan is het diskrediteren van niet-Westerse en lokale vormen van kennis
Waarbij traditionele en inheemse perspectieven over gender en seksualiteit worden genegeerd of afgedaan als
‘achterlijk’ door westerse instellingen
Judith Butler (2024): anti-genderideologie biedt een ordening van angsten en verlangens
Het viseren van gender-, queer en critical race theory in de VS structureert angsten en verlangens, door:
Afleiding van reële bedreigingen en onzekerheden
Butler suggereert dat anti-genderdiscours vaak wordt gebruikt als een afleidingsstrategie om aandacht af te
leiden
Bv. economische ongelijkheid, sociale rechtvaardigheid, klimaatverandering of politieke instabiliteit
Dit creëert een kunstmatig conflict waarbij gender en identiteit als bedreigingen worden gepresenteerd, terwijl
de daadwerkelijke structurele uitdagingen niet worden aangepakt
Oplossing aan te bieden via herstel patriarchale orde & vastomlijnde identiteiten
Als reactie tegen de bewegingen die gender als fluïde en sociaal geconstrueerd beschouwen, en pleit voor het
behoud van vaste, binaire en biologisch georiënteerde genderidentiteiten
Ze willen sociale orde te herstellen naar een tijdperk waarin patriarchale structuren dominant waren, en waarin
de rol van mannen en vrouwen duidelijk en onveranderlijk was
Dit verstikt de ruimte voor genderdiversiteit en versterkt traditionele normen
3
, Legitimatie te verlenen aan autoritarisme en inperking rechten minderheden
Bv. wetten die de rechten van transgenderpersonen beperken, de criminalisering van LGBTQ+ gemeenschappen,
of het beperken van vrijheid van meningsuiting over gender en ras
De strijd tegen genderdiversiteit wordt hierbij vaak gepresenteerd als een strijd om de morele en culturele
waarden van een samenleving te beschermen
Dit leidt tot politieke en juridische maatregelen die de positie van minderheden ondermijnen en die vrijheid en
gelijkheid inperken onder het mom van het behoud van de “natuurlijke orde”
Gender als Analytisch concept
Sleutelconcept vanaf jaren ‘70 feminisme en vrouwenstudies
Geen genderstudies zonder vrouwenstudies, geen vrouwenstudies zonder feminisme
Beging van vrouwenstudies, daaruit ontwikkelt het concept gender zich
Vanuit feminisme komt er kritiek op biologisch determinisme sociaal constructivisme
Er wordt tegen gevochten
Biologie schrijft zich niets voor, er is geen link tussen biologie en sociale rollen
Diverse theoretische benaderingen, er is geen één gendertheorie
Vroege voorlopers
Filosofie: “the mind has no sex”
Ook al “begon” het in de jaren ’70, is het geen nieuw fenomeen
Feministische kritieken op misogyne visies (Aristoteles: vrouw als afwijking, inferieur)
17de eeuw – lichaam/geest dualisme (Descartes) gaf inspiratie voor vroegfeminisme
Vrouw = mannen omdat de geest geslachtloos is, en niet samenhangt met lichaam
“the mind has no sex” (bv. Poullain de la Barre, Christina Van Zweden) gelijkheid van geest & belang van onderwijs
Minimale toename van vrouwen in scholen (niet bij mannen), zal nog even duren voor vrouwen tot universiteiten worden
toegelaten
Wouden gewoon meer gelijkheid opeisen
18de eeuw abstract individualisme
Politieke revoluties (Frankrijk, Verenigde Staten)
Als de geest verschilt, dan zijn het allemaal redenen, dus hebben ze gelijke rechten
Pleidooi voor vrouwenrechten (bv. Nicolas de Condorcet, Mary Wollstonecraft)
4
