Literatuur forensische psychiatrie
Inhoudsopgave
Week 1 ........................................................................................................................................................... 3
H21: Rechtsposities in de gedwongen zorg ........................................................................................................ 3
H24: Forensische behandelsettingen voor volwassenen .................................................................................... 6
Week 2 ........................................................................................................................................................... 9
H1: Psychiatrische stoornis en diagnostiek......................................................................................................... 9
H18: Het gedragskundig onderzoek pro Justitia ............................................................................................... 13
Week 3 ......................................................................................................................................................... 16
H4: Psychotische stoornissen ............................................................................................................................ 16
H19: Toerekeningsvatbaarheid en toerekenen................................................................................................. 19
Week 4 ......................................................................................................................................................... 23
H5: Stemmingsstoornissen ............................................................................................................................... 23
H6: Posttraumatische-stressstoornis en dissociatieve stoornissen................................................................... 25
H12: Suïcidaal gedrag ....................................................................................................................................... 28
Week 5 ......................................................................................................................................................... 29
H3: Neurocognitieve stoornissen ...................................................................................................................... 29
H9: Verslavingsstoornissen ............................................................................................................................... 31
H26: Forensische zorg en interventies .............................................................................................................. 37
Week 6 ......................................................................................................................................................... 41
H22: Zorg in strafrechtelijk kader ..................................................................................................................... 41
H23: Gedwongen zorg in civielrechtelijk kader................................................................................................. 45
Week 7 ......................................................................................................................................................... 49
H14: Autistismespectrumstoornissen ............................................................................................................... 49
H10: Parafiele stoornissen ................................................................................................................................ 51
H28: Behandeling van zedendelinquenten ....................................................................................................... 54
Bijlage: Libidoremmende middelen bij de behandeling van zedendelinquenten ....................................... 57
Week 9 ......................................................................................................................................................... 58
H13: Persoonlijkheidsstoornissen ..................................................................................................................... 58
H15: Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis (ADHD) .......................................................................... 62
Week 10 ....................................................................................................................................................... 64
H11: Gedragsstoornissen.................................................................................................................................. 64
H27: Behandeling van personen met agressief gedrag .................................................................................... 68
Bijlage: medicijngebruik, agressie en strafrechtelijke verantwoordelijkheid .............................................. 72
,Week 11 ....................................................................................................................................................... 73
H20: Risicotaxatie ............................................................................................................................................. 73
Bijlage: Technische begrippen bij risicotaxatieinstrumenten ...................................................................... 76
H29: Stalking en brandstichting: delicttypologieën en behandeling ................................................................ 77
,Week 1
H21: Rechtsposities in de gedwongen zorg
Zowel via het strafrecht (ministerie vs. burger) als via het civiele recht (burger vs. burger), en
dan met name via de wet Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg (WvGGZ) (vroeger Wet
bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (BOPZ)), kan iemand met een
psychische stoornis verplicht worden opgenomen. Of iemand via het strafrecht of het civiele
recht (burgerlijke rechter) naar gedwongen zorg wordt geleid, hangt af van drie verschillen
in de gevaarscriteria:
1. Er is al een strafbaar feit gepleegd (strafrecht) versus er is een dreiging van een
strafbaar feit of het strafbare feit is niet al te ernstig en/of de politie is al bekend met
de psychiatrische patiënt (civielrecht)
2. In het civiel recht kwalificeert gevaar voor zichzelf voor gedwongen zorg, in het
strafrecht niet. Zo is zelfdoding niet relevant voor het strafrecht.
3. In het civiele recht moet het gevaar voortkomen uit de stoornis, terwijl in het
strafrecht het gevaar gekoppeld wordt aan een gepleegd strafbaar feit of andere
factoren die iemand delict gevaarlijk maken.
Internationaal recht
In het Nederlandse strafrecht wordt gedwongen opname of detentie gelegitimeerd door
artikel 5 lid 1 EVRM: niemand mag zijn vrijheid worden ontnomen, behalve in de
navolgende gevallen en overeenkomstig een wettelijk voorgeschreven procedure:
• Sub a: indien hij op rechtmatige wijze is gedetineerd na veroordeling door een
daartoe bevoegde rechter;
• Sub e: In het geval van rechtmatige detentie van personen ter voorkoming van de
verspreiding van besmettelijke ziekten, van geestesziekten, van verslaafden aan
alcohol of verdovende middelen of van landlopers.
De strafrechtelijke veroordeling valt (grotendeels) onder de rechtvaardigingsgrond genoemd
onder a. DE BOPZ wordt gelegitimeerd door sub e. De terbeschikkingstelling (tbs) voor
gevaarlijk psychisch gestoorde daders, wordt zowel door de a- als e- grond gerechtvaardigd.
In alle gevallen geldt dat voor gedwongen zorg betrouwbare en objectieve medische
gegevens aangetoond moeten worden, tenzij er sprake is van een noodgeval. Indien iemand
is opgesloten en een psychiatrische stoornis heeft, mag dwangmedicatie worden
toegediend.
Voor gedwongen zorg moet de psychische stoornis ‘of a kind or degree warranting
compulsory confinement’ zijn. Verder zijn er belangrijke rechten uit het EVRM die gelden,
zoals verbod op inhumane of vernederende behandeling (art. 3 EVRM), eerbiediging van het
privéleven (art. 8 EVRM jo. art. 11 Gw), verbod op discriminatie (art. 13 EVRM).
Geschiedenis
Veranderingen in de zorg:
• Van familie naar staat die zorgt voor psychische patiënten en van opsluiting naar zorg
onder opsluiting
• Van bestwil naar gevaar: in 1884 wordt de krankzinnigenwet ingevoerd, en vanaf dat
moment gaan rechters over vrijheidsbeneming. Het criterium bij de wet luidt als
volgt: ‘dit in het belang der openbare orde of in dat van den lijder zelven wordt
, vereischt’ (bestwil-criterium). Mensen konden dus opgesloten worden voor hun
‘bestwil’ zonder dat ze al een strafbaar feit hadden gepleegd. Het ging erom of de
opname wenselijk is en niet om de absolute noodzaak. Pas in 1994 wordt deze wet
opgevolgd door de wet BOPZ, en wordt een ‘objectief’ gevaarscriterium
geïntroduceerd (het gaat dus niet meer om bestwil). Een toenemend aantal
psychisch gestoorden in het gevangeniswezen leidt tot een toename aan
zorgvoorzieningen in detentie, waaronder:
- Forensisch psychiatrische centra
- Penitentiair psychische centra
- Forensisch psychiatrische klinieken
- Forensisch psychiatrische afdelingen
De herinrichting van de forensische zorg is erop gericht te voorzien in een betere samenhang
en aansluiting tussen penitentiaire- en behandelvoorzieningen. Drie deelgebieden van
forensische zorg:
1. Gevangeniswezen
2. Tbs
3. (Forensische) GGZ
Er is sprake van een grote onderlinge dynamiek van in- en uitstroom in de deelgebieden. De
recent aangenomen wet forensische zorg beoogt daaraan meer structuur te geven op basis
van het uitgangspunt dat elke justitiabele (door)geplaatst moet kunnen worden naar het
juiste ‘bed’: de optimale combinatie van zorg, behandeling en beveiliging.
Systematiek en regeling van rechtspositie
Een rechtspositie is het geheel van rechten en plichten dat een betrokkene heeft in een
bepaalde (maatschappelijke) situatie of omstandigheid. Voor een psychisch gestoorde zijn
een aantal onderscheidingen van belang:
• Externe vs. interne rechtspositie: regels over het kader van vrijheidsbeneming
(wanneer kan het, hoelang kan het en hoe eindigt het) worden de externe
rechtsposities genoemd. Regels die bepalen hoe er tijdens de vrijheidsbeneming met
een betrokkene om moet worden gegaan (welke rechten heeft een persoon tijdens
opsluiting) worden de interne rechtsposities genoemd. Deze regels worden bepaald
door de faciliteit waar iemand verblijft:
- Gevangenis: interne rechtspositieregeling van de penitentiaire beginselenwet is
geldig
- Tbs: de beginselenwet ter verpleging beschikking gestelden is geldig;
- Verplichte/forensische GGZ – WGBO: een belangrijk beginsel van de interne
rechtspositie is dat van de minimale beperkingen. Men mag aan geen andere
beperkingen worden onderworpen dan nodig zijn voor het doel van de
vrijheidsbeneming of de handhaving van de orde van de inrichting. Voor verder
aantasting van rechten is dus een bijzondere rechtvaardigheidsgrond nodig.
Harmonisatie van de wetgeving: de inhoudelijke criteria voor dwangbehandeling zijn
sinds 2013 in alle justitiële beginselenwetten grotendeels gelijkgesteld aan die van de
Wet BOPZ.
• Volwassen vs. jeugd: een ander onderscheidend criterium dat bepalend is voor
iemands rechtspositie, is leeftijd. Pas vanaf het twaalfde levensjaar kan iemand
volgens het strafrecht als verantwoordelijk gesteld worden. Voor jeugdigen gelden
Inhoudsopgave
Week 1 ........................................................................................................................................................... 3
H21: Rechtsposities in de gedwongen zorg ........................................................................................................ 3
H24: Forensische behandelsettingen voor volwassenen .................................................................................... 6
Week 2 ........................................................................................................................................................... 9
H1: Psychiatrische stoornis en diagnostiek......................................................................................................... 9
H18: Het gedragskundig onderzoek pro Justitia ............................................................................................... 13
Week 3 ......................................................................................................................................................... 16
H4: Psychotische stoornissen ............................................................................................................................ 16
H19: Toerekeningsvatbaarheid en toerekenen................................................................................................. 19
Week 4 ......................................................................................................................................................... 23
H5: Stemmingsstoornissen ............................................................................................................................... 23
H6: Posttraumatische-stressstoornis en dissociatieve stoornissen................................................................... 25
H12: Suïcidaal gedrag ....................................................................................................................................... 28
Week 5 ......................................................................................................................................................... 29
H3: Neurocognitieve stoornissen ...................................................................................................................... 29
H9: Verslavingsstoornissen ............................................................................................................................... 31
H26: Forensische zorg en interventies .............................................................................................................. 37
Week 6 ......................................................................................................................................................... 41
H22: Zorg in strafrechtelijk kader ..................................................................................................................... 41
H23: Gedwongen zorg in civielrechtelijk kader................................................................................................. 45
Week 7 ......................................................................................................................................................... 49
H14: Autistismespectrumstoornissen ............................................................................................................... 49
H10: Parafiele stoornissen ................................................................................................................................ 51
H28: Behandeling van zedendelinquenten ....................................................................................................... 54
Bijlage: Libidoremmende middelen bij de behandeling van zedendelinquenten ....................................... 57
Week 9 ......................................................................................................................................................... 58
H13: Persoonlijkheidsstoornissen ..................................................................................................................... 58
H15: Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis (ADHD) .......................................................................... 62
Week 10 ....................................................................................................................................................... 64
H11: Gedragsstoornissen.................................................................................................................................. 64
H27: Behandeling van personen met agressief gedrag .................................................................................... 68
Bijlage: medicijngebruik, agressie en strafrechtelijke verantwoordelijkheid .............................................. 72
,Week 11 ....................................................................................................................................................... 73
H20: Risicotaxatie ............................................................................................................................................. 73
Bijlage: Technische begrippen bij risicotaxatieinstrumenten ...................................................................... 76
H29: Stalking en brandstichting: delicttypologieën en behandeling ................................................................ 77
,Week 1
H21: Rechtsposities in de gedwongen zorg
Zowel via het strafrecht (ministerie vs. burger) als via het civiele recht (burger vs. burger), en
dan met name via de wet Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg (WvGGZ) (vroeger Wet
bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (BOPZ)), kan iemand met een
psychische stoornis verplicht worden opgenomen. Of iemand via het strafrecht of het civiele
recht (burgerlijke rechter) naar gedwongen zorg wordt geleid, hangt af van drie verschillen
in de gevaarscriteria:
1. Er is al een strafbaar feit gepleegd (strafrecht) versus er is een dreiging van een
strafbaar feit of het strafbare feit is niet al te ernstig en/of de politie is al bekend met
de psychiatrische patiënt (civielrecht)
2. In het civiel recht kwalificeert gevaar voor zichzelf voor gedwongen zorg, in het
strafrecht niet. Zo is zelfdoding niet relevant voor het strafrecht.
3. In het civiele recht moet het gevaar voortkomen uit de stoornis, terwijl in het
strafrecht het gevaar gekoppeld wordt aan een gepleegd strafbaar feit of andere
factoren die iemand delict gevaarlijk maken.
Internationaal recht
In het Nederlandse strafrecht wordt gedwongen opname of detentie gelegitimeerd door
artikel 5 lid 1 EVRM: niemand mag zijn vrijheid worden ontnomen, behalve in de
navolgende gevallen en overeenkomstig een wettelijk voorgeschreven procedure:
• Sub a: indien hij op rechtmatige wijze is gedetineerd na veroordeling door een
daartoe bevoegde rechter;
• Sub e: In het geval van rechtmatige detentie van personen ter voorkoming van de
verspreiding van besmettelijke ziekten, van geestesziekten, van verslaafden aan
alcohol of verdovende middelen of van landlopers.
De strafrechtelijke veroordeling valt (grotendeels) onder de rechtvaardigingsgrond genoemd
onder a. DE BOPZ wordt gelegitimeerd door sub e. De terbeschikkingstelling (tbs) voor
gevaarlijk psychisch gestoorde daders, wordt zowel door de a- als e- grond gerechtvaardigd.
In alle gevallen geldt dat voor gedwongen zorg betrouwbare en objectieve medische
gegevens aangetoond moeten worden, tenzij er sprake is van een noodgeval. Indien iemand
is opgesloten en een psychiatrische stoornis heeft, mag dwangmedicatie worden
toegediend.
Voor gedwongen zorg moet de psychische stoornis ‘of a kind or degree warranting
compulsory confinement’ zijn. Verder zijn er belangrijke rechten uit het EVRM die gelden,
zoals verbod op inhumane of vernederende behandeling (art. 3 EVRM), eerbiediging van het
privéleven (art. 8 EVRM jo. art. 11 Gw), verbod op discriminatie (art. 13 EVRM).
Geschiedenis
Veranderingen in de zorg:
• Van familie naar staat die zorgt voor psychische patiënten en van opsluiting naar zorg
onder opsluiting
• Van bestwil naar gevaar: in 1884 wordt de krankzinnigenwet ingevoerd, en vanaf dat
moment gaan rechters over vrijheidsbeneming. Het criterium bij de wet luidt als
volgt: ‘dit in het belang der openbare orde of in dat van den lijder zelven wordt
, vereischt’ (bestwil-criterium). Mensen konden dus opgesloten worden voor hun
‘bestwil’ zonder dat ze al een strafbaar feit hadden gepleegd. Het ging erom of de
opname wenselijk is en niet om de absolute noodzaak. Pas in 1994 wordt deze wet
opgevolgd door de wet BOPZ, en wordt een ‘objectief’ gevaarscriterium
geïntroduceerd (het gaat dus niet meer om bestwil). Een toenemend aantal
psychisch gestoorden in het gevangeniswezen leidt tot een toename aan
zorgvoorzieningen in detentie, waaronder:
- Forensisch psychiatrische centra
- Penitentiair psychische centra
- Forensisch psychiatrische klinieken
- Forensisch psychiatrische afdelingen
De herinrichting van de forensische zorg is erop gericht te voorzien in een betere samenhang
en aansluiting tussen penitentiaire- en behandelvoorzieningen. Drie deelgebieden van
forensische zorg:
1. Gevangeniswezen
2. Tbs
3. (Forensische) GGZ
Er is sprake van een grote onderlinge dynamiek van in- en uitstroom in de deelgebieden. De
recent aangenomen wet forensische zorg beoogt daaraan meer structuur te geven op basis
van het uitgangspunt dat elke justitiabele (door)geplaatst moet kunnen worden naar het
juiste ‘bed’: de optimale combinatie van zorg, behandeling en beveiliging.
Systematiek en regeling van rechtspositie
Een rechtspositie is het geheel van rechten en plichten dat een betrokkene heeft in een
bepaalde (maatschappelijke) situatie of omstandigheid. Voor een psychisch gestoorde zijn
een aantal onderscheidingen van belang:
• Externe vs. interne rechtspositie: regels over het kader van vrijheidsbeneming
(wanneer kan het, hoelang kan het en hoe eindigt het) worden de externe
rechtsposities genoemd. Regels die bepalen hoe er tijdens de vrijheidsbeneming met
een betrokkene om moet worden gegaan (welke rechten heeft een persoon tijdens
opsluiting) worden de interne rechtsposities genoemd. Deze regels worden bepaald
door de faciliteit waar iemand verblijft:
- Gevangenis: interne rechtspositieregeling van de penitentiaire beginselenwet is
geldig
- Tbs: de beginselenwet ter verpleging beschikking gestelden is geldig;
- Verplichte/forensische GGZ – WGBO: een belangrijk beginsel van de interne
rechtspositie is dat van de minimale beperkingen. Men mag aan geen andere
beperkingen worden onderworpen dan nodig zijn voor het doel van de
vrijheidsbeneming of de handhaving van de orde van de inrichting. Voor verder
aantasting van rechten is dus een bijzondere rechtvaardigheidsgrond nodig.
Harmonisatie van de wetgeving: de inhoudelijke criteria voor dwangbehandeling zijn
sinds 2013 in alle justitiële beginselenwetten grotendeels gelijkgesteld aan die van de
Wet BOPZ.
• Volwassen vs. jeugd: een ander onderscheidend criterium dat bepalend is voor
iemands rechtspositie, is leeftijd. Pas vanaf het twaalfde levensjaar kan iemand
volgens het strafrecht als verantwoordelijk gesteld worden. Voor jeugdigen gelden
