Filosofie samenvatting examen
De mens volgens Pascal
Riet als metafoor: De mens is zwak (een riet) maar kan denken,
wat hem uniek maakt.
Sterfelijkheid en waardigheid: Zelfs als het universum de mens
vernietigt, is hij edeler omdat hij weet dat hij sterft; het universum is
onbewust.
Belang van denken: Denken geeft ons waardigheid en vormt de
basis van moraal.
Filosofie
Betekenis: Afgeleid van het Grieks, "liefde voor wijsheid".
Doel: Rationeel en systematisch nadenken over fundamentele zaken
zoals de mens, het leven en de wereld.
Invloed van ideeën
Abstract, maar bepalend: Ideeën bepalen hoe we de wereld
begrijpen en inrichten.
o Voorbeeld: Het idee van gelijkheid beïnvloedt democratie en
mensbeeld.
Historische oorsprong: Veel huidige vanzelfsprekende ideeën,
zoals gelijkheid, zijn producten van stromingen zoals de Verlichting.
Onderzoek in dit vak
Trends in denken: Filosofie onthult hoe mensen dachten en
waarom.
Geschiedenis als sleutel: Door het verleden te bestuderen,
begrijpen we beter hoe we vandaag denken.
Wat is filosofie?
Betekenis: Filosofie betekent 'liefde voor wijsheid' en richt zich op
fundamentele vragen over het bestaan, kennis en moraal.
Drie domeinen:
1. Metafysica
2. Epistemologie
3. Ethiek
,1. Metafysica
Betekenis: Komt van het Grieks "voorbij de fysica"; onderzoekt het
'zijn' en de aard van de werkelijkheid.
Vragen:
o Is er een werkelijkheid achter wat we waarnemen?
o Bestaat tijd echt, of ervaren we tijd slechts subjectief?
o Zijn wiskundige concepten, zoals het getal π, ontdekt of door
ons geconstrueerd?
o Hebben we vrije wil, of wordt alles bepaald door natuurwetten?
o Bestaat er een menselijke natuur, of is dat een constructie?
2. Epistemologie
Betekenis: Onderzoek naar wat betrouwbare kennis is en hoe we
die verkrijgen.
Vragen:
o Als een experiment 100 keer dezelfde uitkomst geeft, kunnen
we dan zeker zijn van de waarheid?
o Als ik zeg "het regent nu in Central Park" en dat blijkt waar,
wist ik dan werkelijk dat het regende?
o Hoe onderscheiden we kennis van overtuiging?
3. Ethiek
Betekenis: Onderzoek naar hoe we ons moeten gedragen en wat
juist of fout is.
Vragen:
o Wat is goed en slecht?
o Wat is rechtvaardig en onrechtvaardig?
o Bestaat er een universele en absolute morele waarheid?
o Is moreel advies gebaseerd op mening of een gegrond
oordeel?
Het lichaam-geest probleem
Hoofdvraag: Hoe ontstaat bewustzijn en hoe beïnvloedt het ons
lichaam?
Cartesiaans theater:
o Het voelt alsof we een losstaande 'persoon' zijn die ervaart en
beslist, onafhankelijk van ons lichaam.
, o Voorbeeld: Zelfs zonder een been blijven we dezelfde
persoonlijkheid.
Uitdaging: Hoe passen we de geest in het hedendaagse
wetenschappelijke wereldbeeld? Zijn we simpelweg ons brein?
3 gedachtenexperimenten
1. De Matrix
o Vraag: Wat als onze gehele realiteit een simulatie is?
o Implicatie: Ons bewustzijn ervaart de wereld alsof deze echt
is, maar wat betekent dit voor de relatie tussen lichaam en
geest?
2. De Star Trek Transporter
o Vraag: Als een transporter je lichaam dematerialiseert en
elders opnieuw opbouwt, ben jij dan nog dezelfde persoon?
o Implicatie: Dit roept vragen op over identiteit, continuïteit en
de relatie tussen geest en lichaam.
3. De Chinese Room Experiment
o Opzet: Iemand in een kamer voert een proces uit waarbij ze,
zonder Chinees te begrijpen, toch correcte Chinese
antwoorden geeft door een handleiding te volgen.
o Vraag: Begrijpt het systeem (of een computer) daadwerkelijk
iets, of lijkt het alleen intelligent?
o Implicatie: Wat betekent 'begrip' of 'bewustzijn' in relatie tot
ons brein en lichaam?
Filosofie in de Oudheid: Waarom relevant?
Basis van ons denken: De Griekse filosofie vormt de grondslag
van hedendaagse wetenschap, filosofie en het Christendom.
Debat vandaag: Basiswaarden van de Westerse cultuur blijven
onderwerp van ideologische discussies.
Vader van de Westerse Filosofie: Thales van Milete (±624 - ±545
v.Chr.)
Overgang van mythe naar filosofie:
o Voor Thales werden fenomenen verklaard door mythes en
goden (bijv. Persephone).
o Thales introduceerde rationeel denken en stelde dat de wereld
orde en structuur heeft, ondanks schijnbare chaos.
Archè (leidend principe):
o Alles heeft een basisprincipe dat de wereld ordent.
o Voor Thales was dit water; anderen stelden andere principes
voor.
Natuurfilosofen in Groot-Griekenland
, Oorsprong: Filosofie bloeide vooral in Milete en Efese (nu Turkije).
Hyle (oerstof):
o Thales: Alles is water.
o Anaximander: Alles komt uit het apeiron (het onbegrensde).
o Herakleitos: Alles is vuur en voortdurend in beweging.
o Empedokles: Alles bestaat uit vier elementen (water, vuur,
aarde, lucht).
Chaos of orde?
Kernvraag: Is de wereld fundamenteel chaotisch of fundamenteel
geordend?
Twee kampen:
1. Chaos: Orde is slechts een illusie.
2. Orde: Chaos is slechts een schijnbare waarneming.
Belangrijkste denkers
1. Herakleitos (±535 - ±475 v.Chr.)
o Alles is voortdurend in beweging: “Je kunt nooit twee keer in
dezelfde rivier stappen.”
o Schijnbare stabiliteit is een illusie.
2. Atomisten (bijv. Democritus, ±460-±370 v.Chr.)
o Alles is opgebouwd uit ondeelbare deeltjes (atomen) die
botsen en samenkomen.
o Zelfs onze ziel bestaat uit atomen en verdwijnt na de dood.
3. Eleaten
o Standpunt: Onze zintuigen bedriegen ons; verandering en
beweging zijn illusies.
o Zeno’s paradoxen:
Een pijl kan nooit aankomen omdat het oneindig veel
tussenstappen moet nemen.
Beweging is dus onmogelijk.
De Grote Drie: Socrates, Plato en Aristoteles
1. Socrates (470 – 399 v.Chr.)
Mysterieus figuur:
o Geen eigen werken geschreven, bekend via dialogen van
anderen (vooral Plato).
o Grote invloed op de westerse filosofie, met nadruk op mens en
denken.
Filosofie van Socrates:
o Bevraagde experts en toonde aan dat zelfs zij geen perfecte
kennis hebben.
o Bescheidenheid: Eerst kritisch kijken naar ons denken vóór
we grote uitspraken doen.
Dood van Socrates:
De mens volgens Pascal
Riet als metafoor: De mens is zwak (een riet) maar kan denken,
wat hem uniek maakt.
Sterfelijkheid en waardigheid: Zelfs als het universum de mens
vernietigt, is hij edeler omdat hij weet dat hij sterft; het universum is
onbewust.
Belang van denken: Denken geeft ons waardigheid en vormt de
basis van moraal.
Filosofie
Betekenis: Afgeleid van het Grieks, "liefde voor wijsheid".
Doel: Rationeel en systematisch nadenken over fundamentele zaken
zoals de mens, het leven en de wereld.
Invloed van ideeën
Abstract, maar bepalend: Ideeën bepalen hoe we de wereld
begrijpen en inrichten.
o Voorbeeld: Het idee van gelijkheid beïnvloedt democratie en
mensbeeld.
Historische oorsprong: Veel huidige vanzelfsprekende ideeën,
zoals gelijkheid, zijn producten van stromingen zoals de Verlichting.
Onderzoek in dit vak
Trends in denken: Filosofie onthult hoe mensen dachten en
waarom.
Geschiedenis als sleutel: Door het verleden te bestuderen,
begrijpen we beter hoe we vandaag denken.
Wat is filosofie?
Betekenis: Filosofie betekent 'liefde voor wijsheid' en richt zich op
fundamentele vragen over het bestaan, kennis en moraal.
Drie domeinen:
1. Metafysica
2. Epistemologie
3. Ethiek
,1. Metafysica
Betekenis: Komt van het Grieks "voorbij de fysica"; onderzoekt het
'zijn' en de aard van de werkelijkheid.
Vragen:
o Is er een werkelijkheid achter wat we waarnemen?
o Bestaat tijd echt, of ervaren we tijd slechts subjectief?
o Zijn wiskundige concepten, zoals het getal π, ontdekt of door
ons geconstrueerd?
o Hebben we vrije wil, of wordt alles bepaald door natuurwetten?
o Bestaat er een menselijke natuur, of is dat een constructie?
2. Epistemologie
Betekenis: Onderzoek naar wat betrouwbare kennis is en hoe we
die verkrijgen.
Vragen:
o Als een experiment 100 keer dezelfde uitkomst geeft, kunnen
we dan zeker zijn van de waarheid?
o Als ik zeg "het regent nu in Central Park" en dat blijkt waar,
wist ik dan werkelijk dat het regende?
o Hoe onderscheiden we kennis van overtuiging?
3. Ethiek
Betekenis: Onderzoek naar hoe we ons moeten gedragen en wat
juist of fout is.
Vragen:
o Wat is goed en slecht?
o Wat is rechtvaardig en onrechtvaardig?
o Bestaat er een universele en absolute morele waarheid?
o Is moreel advies gebaseerd op mening of een gegrond
oordeel?
Het lichaam-geest probleem
Hoofdvraag: Hoe ontstaat bewustzijn en hoe beïnvloedt het ons
lichaam?
Cartesiaans theater:
o Het voelt alsof we een losstaande 'persoon' zijn die ervaart en
beslist, onafhankelijk van ons lichaam.
, o Voorbeeld: Zelfs zonder een been blijven we dezelfde
persoonlijkheid.
Uitdaging: Hoe passen we de geest in het hedendaagse
wetenschappelijke wereldbeeld? Zijn we simpelweg ons brein?
3 gedachtenexperimenten
1. De Matrix
o Vraag: Wat als onze gehele realiteit een simulatie is?
o Implicatie: Ons bewustzijn ervaart de wereld alsof deze echt
is, maar wat betekent dit voor de relatie tussen lichaam en
geest?
2. De Star Trek Transporter
o Vraag: Als een transporter je lichaam dematerialiseert en
elders opnieuw opbouwt, ben jij dan nog dezelfde persoon?
o Implicatie: Dit roept vragen op over identiteit, continuïteit en
de relatie tussen geest en lichaam.
3. De Chinese Room Experiment
o Opzet: Iemand in een kamer voert een proces uit waarbij ze,
zonder Chinees te begrijpen, toch correcte Chinese
antwoorden geeft door een handleiding te volgen.
o Vraag: Begrijpt het systeem (of een computer) daadwerkelijk
iets, of lijkt het alleen intelligent?
o Implicatie: Wat betekent 'begrip' of 'bewustzijn' in relatie tot
ons brein en lichaam?
Filosofie in de Oudheid: Waarom relevant?
Basis van ons denken: De Griekse filosofie vormt de grondslag
van hedendaagse wetenschap, filosofie en het Christendom.
Debat vandaag: Basiswaarden van de Westerse cultuur blijven
onderwerp van ideologische discussies.
Vader van de Westerse Filosofie: Thales van Milete (±624 - ±545
v.Chr.)
Overgang van mythe naar filosofie:
o Voor Thales werden fenomenen verklaard door mythes en
goden (bijv. Persephone).
o Thales introduceerde rationeel denken en stelde dat de wereld
orde en structuur heeft, ondanks schijnbare chaos.
Archè (leidend principe):
o Alles heeft een basisprincipe dat de wereld ordent.
o Voor Thales was dit water; anderen stelden andere principes
voor.
Natuurfilosofen in Groot-Griekenland
, Oorsprong: Filosofie bloeide vooral in Milete en Efese (nu Turkije).
Hyle (oerstof):
o Thales: Alles is water.
o Anaximander: Alles komt uit het apeiron (het onbegrensde).
o Herakleitos: Alles is vuur en voortdurend in beweging.
o Empedokles: Alles bestaat uit vier elementen (water, vuur,
aarde, lucht).
Chaos of orde?
Kernvraag: Is de wereld fundamenteel chaotisch of fundamenteel
geordend?
Twee kampen:
1. Chaos: Orde is slechts een illusie.
2. Orde: Chaos is slechts een schijnbare waarneming.
Belangrijkste denkers
1. Herakleitos (±535 - ±475 v.Chr.)
o Alles is voortdurend in beweging: “Je kunt nooit twee keer in
dezelfde rivier stappen.”
o Schijnbare stabiliteit is een illusie.
2. Atomisten (bijv. Democritus, ±460-±370 v.Chr.)
o Alles is opgebouwd uit ondeelbare deeltjes (atomen) die
botsen en samenkomen.
o Zelfs onze ziel bestaat uit atomen en verdwijnt na de dood.
3. Eleaten
o Standpunt: Onze zintuigen bedriegen ons; verandering en
beweging zijn illusies.
o Zeno’s paradoxen:
Een pijl kan nooit aankomen omdat het oneindig veel
tussenstappen moet nemen.
Beweging is dus onmogelijk.
De Grote Drie: Socrates, Plato en Aristoteles
1. Socrates (470 – 399 v.Chr.)
Mysterieus figuur:
o Geen eigen werken geschreven, bekend via dialogen van
anderen (vooral Plato).
o Grote invloed op de westerse filosofie, met nadruk op mens en
denken.
Filosofie van Socrates:
o Bevraagde experts en toonde aan dat zelfs zij geen perfecte
kennis hebben.
o Bescheidenheid: Eerst kritisch kijken naar ons denken vóór
we grote uitspraken doen.
Dood van Socrates:
