FINANCIËLE ARCHITECTUUR
HOOFDSTUK 1: FINANCIËLE ARCHITECTUUR ONTSTAAT NIET SPONTAAN
INTRODUCTIE
Goetzman: “Money changes everything. How finance made civilization possible” de financiewezen was een
katalysator van de menselijke beschaving” wil je begrijpen hoe de wereld in elkaar zit dan is een basiskennis
van de organisatie van het financiële systemen cruciaal
De nood naar geld begint vanaf dat we in aanraking komen met geld
Als we jong zijn krijgen we zakgeld
Naarmate we ouder worden is er snel nood aan een betalingssysteem, leningen, beleggingen,
verzekeringen, pensioenen…
de organisatie van het financieel systeem heeft een impact op al deze domeinen
FINANCIEEL SYSTEEM = het verbonden universum van financiële instrumenten, financiële instellingen en
financiële markten die op een bepaalde plaats op een bepaald moment actief zijn, d.w.z. de financiële
bovenbouw van de economie
FINANCIËLE ARCHITECTUUR omvat het financieel systeem en de toezicht structuur
Komt tot stand door tussenkomst van de mens
Het is een antwoord van de mens op gepercipieerde noden
FINANCIËLE INFRASTRUCTUUR wordt gecreëerd door de mens
Landbouwers, koningen, koopmannen, ondernemers, de staat , …
Heeft geen publiekrechtelijk karakter
Ontstaat meestal op privé initiatief
WAAROM IS DE WERELD NIET IN DEZELFDE MATE ‘’ONTWIKKELD’’?
Kan deze foto ook andersom zijn geweest?
De Aboriginals waren Jager-verzamelaars
Voelden geen nood aan verandering terwijl iedereen evolueerde
omdat ze geïsoleerd waren van al de rest
Sylla: “The most successful economies of modern and perhaps earlier, economic history appear to have had
financial revolution that created innovative financial systems before they became leading economies. This
suggest that good financial systems may have played a causal role in economic modernization.”
Stelde vast dat de historisch leidende mogendheden (Nederlanden 17 de eeuw, Engeland 18de eeuw en
Verenigde staten 20ste eeuw) telkens een financiële revolutie doormaakten VOOR zij de status van
economische groeipool kregen dit suggereert dat de financiële architectuur van kapitaal belang is
voor het realiseren van economische groei en welvaart
1
,SCHULD EN RUIL LIGGEN AAN DE WIEG VAN ONZE BESCHAVING
PREHISTORISCHE MENS was een jager-verzamelaar die in kleine leefgemeenschappen leefden en een
nomadisch bestaan kenden
Leefde in kampementen of in grotten om beschutting te zoeken tegen de natuur
Was geen sprake van materiële cultuur, sociale stratificatie of besef van eigendom
Eerste mens leefde in kleine groepen groot genoeg om zich te verdedigen en klein genoeg om
voedselbronnen niet te snel uit te putten
Sprake van een SHARING ECONOMY (= wat men had werd gedeeld)
o Werd gezien als een eerste welvaartsmaatschappij (affluent society)
o GEEN overlevingseconomie (subsistence economy) want de mens kon al zijn behoefte
voldoen
o Een relatieve affluent society = in de ogen van die mensen kwamen ze niet heel veel te kort
De economie binnen de leefgemeenschappen nam vaak de vorm aan van een GIFT ECONOMY (= er
ontstond de verplichting om iets te geven, iets te aanvaarden & iets terug te geven)
o “iets” moet je ruim opvatten stammen maakten geen onderscheid tussen personen en
zaken (voetnoot)
o Er ontstond een vorm van schuld: UOM (“You owe me”) & IOU (“I owe you”)
o Schuld bracht een vorm van interest met zich mee als jij iets gaf werd er verwacht meer
terug te krijgen (bv: ik geef jou 100 euro dus ik verwacht 110 euro terug)
Tussen leefgemeenschappen ontstond ruil in trade & walk away transacties
LANDBOUW LEIDT TOT EIGENDOM, HANDEL, VERMOGEN, BELASTINGEN, GELD EN LENEN
Men is van jager-verzamelaar (foerageren) naar PASTORALISME geëvolueerd (= men is dieren & gewassen
gaan domesticeren)
DOMESTICATIE = het verwerven van de controle over planten en dieren ten voordele van de mens de
mens neemt de selectie van zaden en dieren die verder zullen ontwikkelen over van de natuur de
natuurlijke selectie wordt vervangen door een culturele selectie
GEVOLG van domesticatie = sedentatie mensen begonnen zich te vestigen op 1 bepaalde plaats
(meestal in de Vruchtbare Sikkel)
o Uitbreiding van tuinbouw naar landbouw (= neolithische revolutie)
o Verandering van technologie men ging van steen naar metaal
Eerst gebruikte men koper (vanaf 5000 v Chr.) opgevolgd door brons (vanaf 3500 v
Chr.) en ten slotte ijzer (vanaf 1000 v Chr.). Vanaf het moment dat de mens brons
kon produceren lukte ook de bewerking van goud en zilver (voetnoot)
o Urbanisatie
Men ging in grotere leefgemeenschappen samenwonen
Territoriale soevereiniteit (behoefte aan een hoofd van de gemeenschap)
o Sociale stratificatie
elite, hogere burgers, lagere burgers
Succesvolle landbouwers werden heersers die zelf niet meer hoefden te werken
schakelde anderen in om hun werk te doen
Ontstaan van ambachten, ambachtslieden, …
Belastingen werden opgelegd voor het financieren van de elites hun levenswijze,
militaire acties & staatsprojecten werd betaald om bescherming te krijgen
Belastingen konden zowel bestaan uit het afstaan van een deel van de
oogst als uit de toelevering van arbeidskrachten of militaire dienstplicht
(voetnoot)
2
, Slavernij
eerste vorm van een economie (4100 – 3100 voor christus)
o Langeafstandshandel
goederen die niet nodig waren voor het dagelijkse gebruik werden geïmporteerd &
verworven door de elite zorgde voor het ontstaan van nieuwe ambachten
o Ontwikkeling van het tellen, boekhouding, schrift & contracten
Bv: systeem van voorraadopslag voor rantsoeneringen
o Ontstaan van geld om de ruilhandel gemakkelijker te maken (vroeger waren dit
schelpenringen, cacaobonen, …)
o Concept van lenen ontstond men leende vroeger uit noodzaak om te overleven of om aan
verplichtingen te voldoen (bv: je hebt een schuld aan een machtshebber)
Lening nam de vorm aan van granen, zaden of zilver werd (meestal) geen interest
op gevraagd om goede relaties te behouden leningen ontstonden uit het
persoonlijke vermogen
Er ontstonden ook leningen met interest het soemerisch woord voor interest
betekent “Iam” hierin zie je dat het idee van interest regelrecht uit de natuur
overgenomen werd men vond het niet onlogisch dat een vermogen op een
natuurlijke wijze groeide (voetnoot)
Evolueerde verder tot contracten geschreven op kleitabletten werd de lening
afgelost dan werd het kleitablet vernietigd of gerecycleerd
Door deze leningen ontstonden er ook massale schuldkwijtscheldingen
hedendaagse beleidsmakers kunnen hier nog iets van leren mensen pleiten
soms voor vergevensgezindheid bij het oplossen van een schuldencrisis omdat je
anders het consumptieve vermogen van de schuldenaars wegneemt waardoor er
minder economische groei kan gerealiseerd worden ook door schuldeisers
(voetnoot)
o Ontwikkeling van zeevaart leiden tot nood aan financieringstechnieken
Risicospreiding
Verzekeringscontract
Bodemerij (= lening die zeevaarders aangingen om een zeereis te financieren als
het schip verloren ging moest de lening NIET worden terugbetaald, maar als het
schip wel aankwam moest je een op voorhand afgesproken hoge rente betalen
o Ontstaan van eigendomsconcepten
Zolang dat je rondtrekt is er geen sprake van eigendom
Vanaf dat je nederzettingen krijgt dan gaan mensen dankzij landbouw een voorraad
opbouwen eerste concept van vermogen (bv: het was mogelijk om welvaart te
gaan stockeren in de vorm van vee)
PROBLEEM VAN DE NIET SAMENVALLENDE BEHOEFTEN
ruilhandel was niet handig omdat je niet wist wat de wisselkoers was tussen 2 goederen (bv: hoeveel
graan krijg je voor 1 paar schoenen) er was nood aan een numerair
Codex van Hamurrabi grootte stenen paal, waarin een hele codex van wetteksten werd geschreven
wetgeving (1780 vChr)
3
, MUNTEN EN EEN EERSTE VORM VAN FINANCIËLE INTERMEDIATIE ONTSTAAN
Vroeger toen men een sharing economy had was er geen sprake van geld gebruik gemaakt van IOU
Bij trade-and-walk-away systemen dienden partijen dingen te ruilen die door beide partijen gewenst werden &
de goederen moesten een gelijke waarde hebben hier begon de nood aan alternatieve ruilmanieren (het is
niet omdat ik mijn bessen wil ruilen tegen jou vis dat jij mijn bessen wil)
Binnen gesloten gemeenschappen ontstonden registratiesystemen hier stond bijvoorbeeld in hoeveel
bessen ik jou schuldig ben en hoeveel vissen jij mij schuldig bent Egyptenaren introduceerde Shât (= 7,5
gram goud) & Deben (= 90 gram goud) als rekeneenheid waardoor er compensatie van schulden mogelijk was
Werd veel gebruik gemaakt van GOEDERENGELD (= een activum kiezen dat niet enkel als rekeneenheid kan
gebruikt worden maar ook als opslagmiddel en als ruilmiddel bv: metaal, zilver,…)
UITVINDING VAN DE MUNT: 7 D E EEUW IN CHINA & LYDIË
In kleine gemeenschappen minder noodzaak was aan een munteenheid want iedereen kende elkaar
In handel met vreemde ging men goud of zilver gebruiken PROBLEEM: gewicht & zuiverheid v/d munt??
Lydiërs slaagde erin om zuiver goud te maken & gingen munten (= de stater) laten uitgeven door de staat (=
koning) die de zuiverheid ging garanderen
Lydische rijk transformeerde tot internationaal handelscentrum
Koning croesus werd hierdoor heel rijk na overwinning van Perzen werd hij benoemd als koninklijk
adviseur van Perzische koning Cyrus hij stond zo aan de grond van de GOUDSTANDAARD (=
monetair systeem waarbij de munt in een vaste verhouding gekoppeld wordt aan goud)
Munt werd bestempeld met een leeuw
In Griekenland werd later als politiek signaal Alexander de Grote afgebeeld op hun munten
munten werden vaak naar machthebbers genoemd (voetnoot) eerste vorm van financiële
intermediatie
Romeinen innoveerde op financieel gebied niet
Nadeel van de munt: geen beveiliging techniek
Nu ribbeltjes aan de rand van de munt als beveiliging
Functie van munten: betaalmiddel, spaarmiddel, rekeneenheid, opslagmiddel van vermogen & ruilmiddel
HANDEL DOET HET EERSTE CHARTAAL GELD EN OVERDRAAGBAAR HANDELSPAPIER ONTSTAAN
Mensen gingen lenen uit noodzaak vooral bij vrienden & familie of bij PANDJESHUIZEN (= onderneming
waar jij spullen naartoe kunt brengen om te verkopen of te verpande) pandjesuitbaters kregen de naam
Lombarden omdat ze meestal uit Noord – Italië kwamen lombarden vroegen rente (was verboden door de
katholieke kerk) werden soms verbannen uit steden maar werden daarna toch terug toegelaten omdat
steden merkten dat deze dienstverlening nodig was MAAR de steden lieten de lombarden wel een stevige
jaarlijkse licentie betalen voorloper van de banlicentie en bankentaks (voetnoot)
Steden in Noord-Italië: commerciële revolutie zorgde voor een groot comparatief voordeel
Eerste universiteit in Bologna
Leonardo van Pisa introduceerde de Hindu-Arabische getallen en in zijn Liber Abaci tal van
handelsgerichte rekentechnieken zij introduceerden cijfers, breuken, berekeningen om winst te
delen en interestberekeningen berekende zowel de huidige als toekomstige waarde (voetnoot)
Ontstaan van de eerste boekhoudtechnieken (Luca Pacioli)
KOOPMAN = spilfiguur in het economisch leven en het handelskapitalisme (begin 9 de eeuw)
4
HOOFDSTUK 1: FINANCIËLE ARCHITECTUUR ONTSTAAT NIET SPONTAAN
INTRODUCTIE
Goetzman: “Money changes everything. How finance made civilization possible” de financiewezen was een
katalysator van de menselijke beschaving” wil je begrijpen hoe de wereld in elkaar zit dan is een basiskennis
van de organisatie van het financiële systemen cruciaal
De nood naar geld begint vanaf dat we in aanraking komen met geld
Als we jong zijn krijgen we zakgeld
Naarmate we ouder worden is er snel nood aan een betalingssysteem, leningen, beleggingen,
verzekeringen, pensioenen…
de organisatie van het financieel systeem heeft een impact op al deze domeinen
FINANCIEEL SYSTEEM = het verbonden universum van financiële instrumenten, financiële instellingen en
financiële markten die op een bepaalde plaats op een bepaald moment actief zijn, d.w.z. de financiële
bovenbouw van de economie
FINANCIËLE ARCHITECTUUR omvat het financieel systeem en de toezicht structuur
Komt tot stand door tussenkomst van de mens
Het is een antwoord van de mens op gepercipieerde noden
FINANCIËLE INFRASTRUCTUUR wordt gecreëerd door de mens
Landbouwers, koningen, koopmannen, ondernemers, de staat , …
Heeft geen publiekrechtelijk karakter
Ontstaat meestal op privé initiatief
WAAROM IS DE WERELD NIET IN DEZELFDE MATE ‘’ONTWIKKELD’’?
Kan deze foto ook andersom zijn geweest?
De Aboriginals waren Jager-verzamelaars
Voelden geen nood aan verandering terwijl iedereen evolueerde
omdat ze geïsoleerd waren van al de rest
Sylla: “The most successful economies of modern and perhaps earlier, economic history appear to have had
financial revolution that created innovative financial systems before they became leading economies. This
suggest that good financial systems may have played a causal role in economic modernization.”
Stelde vast dat de historisch leidende mogendheden (Nederlanden 17 de eeuw, Engeland 18de eeuw en
Verenigde staten 20ste eeuw) telkens een financiële revolutie doormaakten VOOR zij de status van
economische groeipool kregen dit suggereert dat de financiële architectuur van kapitaal belang is
voor het realiseren van economische groei en welvaart
1
,SCHULD EN RUIL LIGGEN AAN DE WIEG VAN ONZE BESCHAVING
PREHISTORISCHE MENS was een jager-verzamelaar die in kleine leefgemeenschappen leefden en een
nomadisch bestaan kenden
Leefde in kampementen of in grotten om beschutting te zoeken tegen de natuur
Was geen sprake van materiële cultuur, sociale stratificatie of besef van eigendom
Eerste mens leefde in kleine groepen groot genoeg om zich te verdedigen en klein genoeg om
voedselbronnen niet te snel uit te putten
Sprake van een SHARING ECONOMY (= wat men had werd gedeeld)
o Werd gezien als een eerste welvaartsmaatschappij (affluent society)
o GEEN overlevingseconomie (subsistence economy) want de mens kon al zijn behoefte
voldoen
o Een relatieve affluent society = in de ogen van die mensen kwamen ze niet heel veel te kort
De economie binnen de leefgemeenschappen nam vaak de vorm aan van een GIFT ECONOMY (= er
ontstond de verplichting om iets te geven, iets te aanvaarden & iets terug te geven)
o “iets” moet je ruim opvatten stammen maakten geen onderscheid tussen personen en
zaken (voetnoot)
o Er ontstond een vorm van schuld: UOM (“You owe me”) & IOU (“I owe you”)
o Schuld bracht een vorm van interest met zich mee als jij iets gaf werd er verwacht meer
terug te krijgen (bv: ik geef jou 100 euro dus ik verwacht 110 euro terug)
Tussen leefgemeenschappen ontstond ruil in trade & walk away transacties
LANDBOUW LEIDT TOT EIGENDOM, HANDEL, VERMOGEN, BELASTINGEN, GELD EN LENEN
Men is van jager-verzamelaar (foerageren) naar PASTORALISME geëvolueerd (= men is dieren & gewassen
gaan domesticeren)
DOMESTICATIE = het verwerven van de controle over planten en dieren ten voordele van de mens de
mens neemt de selectie van zaden en dieren die verder zullen ontwikkelen over van de natuur de
natuurlijke selectie wordt vervangen door een culturele selectie
GEVOLG van domesticatie = sedentatie mensen begonnen zich te vestigen op 1 bepaalde plaats
(meestal in de Vruchtbare Sikkel)
o Uitbreiding van tuinbouw naar landbouw (= neolithische revolutie)
o Verandering van technologie men ging van steen naar metaal
Eerst gebruikte men koper (vanaf 5000 v Chr.) opgevolgd door brons (vanaf 3500 v
Chr.) en ten slotte ijzer (vanaf 1000 v Chr.). Vanaf het moment dat de mens brons
kon produceren lukte ook de bewerking van goud en zilver (voetnoot)
o Urbanisatie
Men ging in grotere leefgemeenschappen samenwonen
Territoriale soevereiniteit (behoefte aan een hoofd van de gemeenschap)
o Sociale stratificatie
elite, hogere burgers, lagere burgers
Succesvolle landbouwers werden heersers die zelf niet meer hoefden te werken
schakelde anderen in om hun werk te doen
Ontstaan van ambachten, ambachtslieden, …
Belastingen werden opgelegd voor het financieren van de elites hun levenswijze,
militaire acties & staatsprojecten werd betaald om bescherming te krijgen
Belastingen konden zowel bestaan uit het afstaan van een deel van de
oogst als uit de toelevering van arbeidskrachten of militaire dienstplicht
(voetnoot)
2
, Slavernij
eerste vorm van een economie (4100 – 3100 voor christus)
o Langeafstandshandel
goederen die niet nodig waren voor het dagelijkse gebruik werden geïmporteerd &
verworven door de elite zorgde voor het ontstaan van nieuwe ambachten
o Ontwikkeling van het tellen, boekhouding, schrift & contracten
Bv: systeem van voorraadopslag voor rantsoeneringen
o Ontstaan van geld om de ruilhandel gemakkelijker te maken (vroeger waren dit
schelpenringen, cacaobonen, …)
o Concept van lenen ontstond men leende vroeger uit noodzaak om te overleven of om aan
verplichtingen te voldoen (bv: je hebt een schuld aan een machtshebber)
Lening nam de vorm aan van granen, zaden of zilver werd (meestal) geen interest
op gevraagd om goede relaties te behouden leningen ontstonden uit het
persoonlijke vermogen
Er ontstonden ook leningen met interest het soemerisch woord voor interest
betekent “Iam” hierin zie je dat het idee van interest regelrecht uit de natuur
overgenomen werd men vond het niet onlogisch dat een vermogen op een
natuurlijke wijze groeide (voetnoot)
Evolueerde verder tot contracten geschreven op kleitabletten werd de lening
afgelost dan werd het kleitablet vernietigd of gerecycleerd
Door deze leningen ontstonden er ook massale schuldkwijtscheldingen
hedendaagse beleidsmakers kunnen hier nog iets van leren mensen pleiten
soms voor vergevensgezindheid bij het oplossen van een schuldencrisis omdat je
anders het consumptieve vermogen van de schuldenaars wegneemt waardoor er
minder economische groei kan gerealiseerd worden ook door schuldeisers
(voetnoot)
o Ontwikkeling van zeevaart leiden tot nood aan financieringstechnieken
Risicospreiding
Verzekeringscontract
Bodemerij (= lening die zeevaarders aangingen om een zeereis te financieren als
het schip verloren ging moest de lening NIET worden terugbetaald, maar als het
schip wel aankwam moest je een op voorhand afgesproken hoge rente betalen
o Ontstaan van eigendomsconcepten
Zolang dat je rondtrekt is er geen sprake van eigendom
Vanaf dat je nederzettingen krijgt dan gaan mensen dankzij landbouw een voorraad
opbouwen eerste concept van vermogen (bv: het was mogelijk om welvaart te
gaan stockeren in de vorm van vee)
PROBLEEM VAN DE NIET SAMENVALLENDE BEHOEFTEN
ruilhandel was niet handig omdat je niet wist wat de wisselkoers was tussen 2 goederen (bv: hoeveel
graan krijg je voor 1 paar schoenen) er was nood aan een numerair
Codex van Hamurrabi grootte stenen paal, waarin een hele codex van wetteksten werd geschreven
wetgeving (1780 vChr)
3
, MUNTEN EN EEN EERSTE VORM VAN FINANCIËLE INTERMEDIATIE ONTSTAAN
Vroeger toen men een sharing economy had was er geen sprake van geld gebruik gemaakt van IOU
Bij trade-and-walk-away systemen dienden partijen dingen te ruilen die door beide partijen gewenst werden &
de goederen moesten een gelijke waarde hebben hier begon de nood aan alternatieve ruilmanieren (het is
niet omdat ik mijn bessen wil ruilen tegen jou vis dat jij mijn bessen wil)
Binnen gesloten gemeenschappen ontstonden registratiesystemen hier stond bijvoorbeeld in hoeveel
bessen ik jou schuldig ben en hoeveel vissen jij mij schuldig bent Egyptenaren introduceerde Shât (= 7,5
gram goud) & Deben (= 90 gram goud) als rekeneenheid waardoor er compensatie van schulden mogelijk was
Werd veel gebruik gemaakt van GOEDERENGELD (= een activum kiezen dat niet enkel als rekeneenheid kan
gebruikt worden maar ook als opslagmiddel en als ruilmiddel bv: metaal, zilver,…)
UITVINDING VAN DE MUNT: 7 D E EEUW IN CHINA & LYDIË
In kleine gemeenschappen minder noodzaak was aan een munteenheid want iedereen kende elkaar
In handel met vreemde ging men goud of zilver gebruiken PROBLEEM: gewicht & zuiverheid v/d munt??
Lydiërs slaagde erin om zuiver goud te maken & gingen munten (= de stater) laten uitgeven door de staat (=
koning) die de zuiverheid ging garanderen
Lydische rijk transformeerde tot internationaal handelscentrum
Koning croesus werd hierdoor heel rijk na overwinning van Perzen werd hij benoemd als koninklijk
adviseur van Perzische koning Cyrus hij stond zo aan de grond van de GOUDSTANDAARD (=
monetair systeem waarbij de munt in een vaste verhouding gekoppeld wordt aan goud)
Munt werd bestempeld met een leeuw
In Griekenland werd later als politiek signaal Alexander de Grote afgebeeld op hun munten
munten werden vaak naar machthebbers genoemd (voetnoot) eerste vorm van financiële
intermediatie
Romeinen innoveerde op financieel gebied niet
Nadeel van de munt: geen beveiliging techniek
Nu ribbeltjes aan de rand van de munt als beveiliging
Functie van munten: betaalmiddel, spaarmiddel, rekeneenheid, opslagmiddel van vermogen & ruilmiddel
HANDEL DOET HET EERSTE CHARTAAL GELD EN OVERDRAAGBAAR HANDELSPAPIER ONTSTAAN
Mensen gingen lenen uit noodzaak vooral bij vrienden & familie of bij PANDJESHUIZEN (= onderneming
waar jij spullen naartoe kunt brengen om te verkopen of te verpande) pandjesuitbaters kregen de naam
Lombarden omdat ze meestal uit Noord – Italië kwamen lombarden vroegen rente (was verboden door de
katholieke kerk) werden soms verbannen uit steden maar werden daarna toch terug toegelaten omdat
steden merkten dat deze dienstverlening nodig was MAAR de steden lieten de lombarden wel een stevige
jaarlijkse licentie betalen voorloper van de banlicentie en bankentaks (voetnoot)
Steden in Noord-Italië: commerciële revolutie zorgde voor een groot comparatief voordeel
Eerste universiteit in Bologna
Leonardo van Pisa introduceerde de Hindu-Arabische getallen en in zijn Liber Abaci tal van
handelsgerichte rekentechnieken zij introduceerden cijfers, breuken, berekeningen om winst te
delen en interestberekeningen berekende zowel de huidige als toekomstige waarde (voetnoot)
Ontstaan van de eerste boekhoudtechnieken (Luca Pacioli)
KOOPMAN = spilfiguur in het economisch leven en het handelskapitalisme (begin 9 de eeuw)
4
