Samenvatting MVZ-neoplasie-gedetailleerde notities

Neoplasie...................................................................................................................................................................... 3
1. Basisbegrippen en nomenclatuur..........................................................................................................................3
1.1 Inleiding...........................................................................................................................................................3
1.2 definities en algemene begrippen...................................................................................................................3
1.3 naamgeving van tumoren................................................................................................................................4
1.4 vereenvoudigde indeling maligne tumoren ih algemeen................................................................................4
1.5 Kenmerken van benigne vs maligne tumoren.................................................................................................6
Differentiatie en anaplasie (gebrek diff)............................................................................................................6
Groei.................................................................................................................................................................. 8
Invasie............................................................................................................................................................... 8
Metastasering....................................................................................................................................................8
2. Epidemiologie........................................................................................................................................................9
2.1 Inleiding...........................................................................................................................................................9
2.2 Omgevingsfactoren.........................................................................................................................................9
2.3 Leeftijd...........................................................................................................................................................10
2.4 Genetische predispositie...............................................................................................................................10
2.5 Andere predisponerende factoren................................................................................................................10
3. De moleculaire basis van kanker.........................................................................................................................11
3.1 Inleiding.........................................................................................................................................................11
3.2 Carcinogenese = (meestal) resultaat van progressieve accumulatie van multipele mutaties........................11
3.3 Tumoheterogeniteit (= belangrijk).................................................................................................................12
3.4 epigenetische afwijkingen in tumorcellen.....................................................................................................12
3.5 Alle kankers tonen een aantal belangrijke wijzigingen id celfysio (Hallmarks of cancer (8)).........................13
1. krijgen autonoom voldoende groeisignalen (oncogenen)...........................................................................13
2. ongevoelig voor groei-inhiberende signalen (tumorsuppressorgenen).......................................................18
3. gewijzigd metabolisme................................................................................................................................20
4. ontsnappen aan apoptosis...........................................................................................................................21
5. eindeloos replicatief potentieel (immortaliteit)..........................................................................................21
6. induceren angiogenesis...............................................................................................................................22
7. kunnen invaderen en metastaseren............................................................................................................22
8. kunnen ontsnappen aan IS..........................................................................................................................24
3.6 genomische instabiliteit.................................................................................................................................25
3.7 Kanker-bevorderende inflammatie................................................................................................................26
3.8 Moleculaire basis van kanker: multistep-carcinogenese...............................................................................26
3.9 Dysregulatie van met kanker geassocieerde genen.......................................................................................27
4. Carcinogene agentia............................................................................................................................................29
4.1 Chemische carcinogenese.............................................................................................................................29
4.2 Fysische carcinogenese (vorm+grootte)........................................................................................................29

, 4.3 UV-licht..........................................................................................................................................................29
4.4 Ioniserende straling.......................................................................................................................................30
4.5 Microbiële carcinogenese..............................................................................................................................30
5. Klinische aspecten van kanker.............................................................................................................................34
5.1 Klinische effecten van kanker........................................................................................................................34
5.2 Kankercachexie..............................................................................................................................................34
5.3 De rol van pathologische anatomie als laboratoriumspecialisme bij de diagnose van tumoren...................34
6. Invloed van obesitas en dieet op kanker.............................................................................................................35
6.1 Obestitas en kanker.......................................................................................................................................35
6.2 Dieet en kanker.............................................................................................................................................35
6.3 Omgevingsfacoren belangrijk bij colonCa......................................................................................................35

,Neoplasie
Weten:

 uitzicht kanker (foto’s kennen!)
 ontstaan kanker
 moleculaire basis kanker
 nomenclatuur kankers
 examen: 3 à 4 foto’s uit cursussen
 leerstof: cursus + lessen + audiovisuele deeltjes (deze sv is zonder cursus gemaakt, maar leek met de
notities gemaakt id les dan ook niet nodig)

1. Basisbegrippen en nomenclatuur
1.1 Inleiding
 Kanker is in België 2e balangrijkste oorzaak van sterfte (na H&V ziekten (en na infectiezieken in
ontwikkelingslanden))

1.2 definities en algemene begrippen
 neoplasm = ‘nieuwvorming’ = tumor = ‘gezwel’, zowel benigne als maligne
 moleculair:
o door mutaties, clonaal, autonome groei (anarchistisch)
o 2 basiscomponenten bij bijna alle tumoren:
 1. clonale cellen =belangrijkste
 2. Reactief stroma, toch ook een rol! (soms belangrijk, soms mineur)
 Belangrijk voor invasie tumorcellen & IR op de tumor
 Fibroblasten errond (maken ECM en collageen) + BVn + inflammatoire cellen (T en
B lymfocuten, macrofagen, neutrofielen, eosinofiele granulocyten…
 2 soorten reactief stroma?:
o 1. Stroma bleker dan normaal: minder collageen + celrijker
 Bvb plaveiselcelCa?
o 2. Desmoplastische stromareactie: tumorcellen induceren een grote
hoeveelheid stroma dat lijkt op celarm bindweefsel rijk aan
collageenvezels
 Bvb weinig gediff carcinoma?
 OPMERKING: het maken van weefselcoupes
o Biopsie → paraffineblokjes (30-40j te bewaren) → kleuring (He/Eosine) → microscopisch OZ
(+nadien:immunohistochemische kleuring, fluorescentie in situ hybridisatie (FISH), DNA
sequenering…)
 Te nemen stukjes:
 Tumor zelf
 Overgang naar normaal weefsel
 Snijvlakken
 Hoe diep invasief?
 lymfeklieren
o Evt bij ressectiestuk ook eerst macro kijken
 Basisindeling
o Benigne
 Niet agresseif, lokaal, chirugie
 Prognose niet altijd goed: bvb in hersenen
o Maligne
 = kanker

,  Agressief, metastasen (infiltratie, invasie)
 Prognose niet altijd slecht, bvb melanoom zie je snel

1.3 naamgeving van tumoren
 1st: benigne – maligne (te voorspellen gedrag)
 2e: histogenetisch criterium
o Welk weefsel bootst de tumor na/uit welk weefsel ontstaan
 Naamgeving (altijd + OMA):
o Epitheel:
 Benigne:
 aden (klier) + OMA
o = uit 1-lagig of klierepitheel (colon, maag, dundarm, prostaat, borst, nier,
lever)
 papill (uit squameus epitheel)+OMA
o meerlagig squameus (huid, mondmucosa, slokdarm…)
 Maligne: adeno of plaveiselcel + CARCINOMA
o Steunweefsels (mesenchymale- of wekedelentumoren)
 = bindweefsel, vet, spier, kraakbeen, bot (lipo-,chondro-, osteo-, (hem)anigo-, fibro-,
lymfangioom)
 Benigne: +OMA
 Maligne: +SARCOMA
 Maligne BV =maligne lyfevat = angiosarcoom (moeilijk te onderscheiden van mekaar eens
maligne)
 Glad spierweefsel: leiomyoom (zeer frequent in uterus) – leiomyosarcoom
 Gestreept spierweefsel: rhabdomyoom - rhabdomyosarcoom
o Overgangsepitheel (urotheel: papilloom & urotheelcelCa = transitioneel cel-carcinoom)
o Cystisch gedilateerde klierstructuren/cysten: cystadenoma - cystadenoCa
 Opmerkingen:
o Carcinoom frequenter dan sarcomen (epitheel = snel delend → meer kans op mutaties+ sneller
blootgesteld aan carcinogenen (huid, darm…))
o Sommige benigne tumoren bindweefsel wel frequent
 Angioma: heeft bijna iedereen (= rood vlekje)
 Leiomyoom
 Lipoom (ook bijna bij iedereen)
o Soms weet met niet het celtype vd tumor → eponiem
 Burkitt-lymfoma (naam ontdekker)
 Ewing sarcoma (in bot, meestal jonge mensen) (=zoiezo maligne btw, want SARComa)

1.4 vereenvoudigde indeling maligne tumoren ih algemeen
 Ca ↔ Sarc (cfr hierboven)
 Steeds maligne:
o Melanoom (melanocyten)
o Mesothelioom (longvlies, mesotheel)
o Leukemie (uit WBCs of precursoren)
o lymfoom (uit lymfocyten, maar vormen een VASTE/SOLIDE tumor)
o plasmocytoom (uit plasmocyten)
o (+ maligne hersentumoren en kiemceltumoren van testes en ovaria? Cfr vorige jaren)
 Frequente adenocarcinomen
o Prostaat
o Colon

, o Long
 Adenocarcinoom = 40-50%
 plaveiselcelCa 35-40%
 SCLC (small cell lung cancer)= 15-20%

o Borst
 plaveiselcelCa = squameus Ca
o huid, mond, lippen, farynx, larynx, slokdarm, long (metaplasie bij rokers), anus, cervix
 leukemieën (vereenvoudigde indeling)
o acuut (snel progressief, uit voorlopers/precursoren WBC → snel delend)
 ALL: acute lymfoblastenleukemie (-of lymfoma indien een (solide) tumor gevormd)
 Uit lymfoblasten (hieruit: B- en T lymfocten en NK cel)
 AML: acute myeloïde leukemie
 Uit myeloblasten
o hieruit: granulocyten: eosinofiele, basofiele en neutrofielen en
monocyten
o eig: uit myeloïde stamcel: RBCs, trombocyten (zijn geen WBCs) en
myeloblasten, maar uit RBCs en trombocyten groeien nooit tumoren?
o Chronisch (traag progressief; uit gedifferentieerde cellen: lymfocyten, neutrofiele granulocyten)
= traag, maar ERNSTIG
 CLL: chronische lymfocytenleukemie
 Uit lymfocyten
 Small cel lymfoma als er een solide tumor uit groeit
 CML: chronische myeloïde leukemie
 Uit mature neutrofiele granulocyten
 Zeer frequent
 Vereenvoudigde indeling lymfomen (cfr vorig semester)

Lymfomen zijn vaste tumoren die bestaan uit lymfocyten. Ze worden als volgt ingedeeld

o Hodgkin-lymfomen: gekenmerkt door de aanwezigheid van een zeer typische cel: de Reed-
Sternbergcel.
 = eig strikt genomen een B-cel lymfoom (wist men vroeger echter niet)
 Reed-Sternbergcel: enorm groot + bilobaire kern +heel prominente nucleool
 Er bestaat echter ook een variant met 1 kernlobje? (p12 boek)
 Histo diagnose + evt nog op eiwitniveau
 Goed behandelbaar
 Typisch zeer celrijk reactief stroma, veel inflammatoire cellen: lymfocyten & eosinofiele
granulocyten (doordat tumorcellen veel cytokines aanmaken, veel effect op weefsel errond
 < 1% zijn tumorcellen, al de rest = reactief tumorstroma
o Non-Hodgkin-lymfomen:
 zeer veel types!
 B-cel-lymfomen:
o -bv. folliculair lymfoma
o -bv. Burkitt-lymfoma
 T-cel-lymfomen.
 Opmerkingen
o Gemengde epitheliale-mesenchymale/stromale tumoren
 Frequent in endometrium en de speekselklieren.
 Maligne variant heet carcinosarcoma.
o Hamartoma

,  Soort tumor ve “misvorming”
 Overgroei van cellen en weefsels
 eigen aan de anatomische lokalisatie
 matuur en goedaardig van aspect
 ongewone architectuur.
 Vaak klonale letsels (geen ontwikkelingsstoornis)
 Moleculaire biologie: vaak clonale genetische aberratie, dus reële neoplasie eerder dan misvorming.
 Bv. pulmonaal hamartoma
 bevat weefsels die normaal voorkomen in de bronchuswand, maar met een
volledig verstoorde architectuur (kraakbeen, glad spierweefsel, bindweefsel en
epitheel); = clonaal: herschikking van het HMGA2-gen door t(3;12).
 Geeft op beeldvorming soort ‘coin lesion’ (vaak verward met maligne letsel)
 Bv. odontoom = ziet eruit als ‘misvormde tand’ (glazuur,dentine erin, maar opnieuw:
wanordelijke architectuur)
o Choristoma
 Ectopische (of heterotopische) rest
 Cellen die dus normaal NIET op die plaats voor komen
 Bv. ectopisch pancreasparenchym in submucosa van maag. (zie later)
 Meestal embryologische resten eerder dan echte neoplasie.
 Belangrijkste verschil met hamartoma: hier betreft het ectopisch weefsel, met een
normale of abnormale architectuur (kan beide!)
o Teratoma (~een misvomde vrucht)
 Zeer frequent
 Bevat mature of immature cellen of weefsels van meer dan 1 van de 3 kiembladen
(ectoderm, endoderm en mesoderm).
 Ontstaat uit totipotente cel (kiemceltumor!) die tot elk mogelijk celtype kan differentiëren.
 Kiemcellen migreren van yolk sac tot de gonaden → kan langs heel traject zitten vd
migratie (bvb mediastinum of zelfs in hersenen)
 Matuur teratoom – immatuur teratoom.
 Komen vooral voor in testes en ovaria.
 Ovaria
o Matuur → benigne (=meest frequent)
o Immatuur → maligne
 Testes: altijd maligne

1.5 Kenmerken van benigne vs maligne tumoren
Differentiatie en anaplasie (gebrek diff)
 Differentiatie = mate waarin het neoplastisch parenchym (gevormd door de clonale cellen) lijkt op de
overeenkomstige normale cellen, zowel morfologisch als functioneel.
 Anaplasie/gededifferentieerd = gebrek aan differentiatie. =ENKEL MALIGNE
o Je ziet niet uit welk weefsel het komt
o Reactieve lymfocyten te zien (kleine bolletjes)/reactief tumorstroma
o Tumorale reuscellen (bvb dia 67-68)
 Goedaardige tumoren zijn in het algemeen goed gedifferentieerd.
 Differentiatiegraad: goed/matig/weinig gedifferentieerd (enkel bij maligne tumoren), laatste: slechte
prognose
 Verlies aan diff: gepaard met:
o Celpleomorfisme/celatypie: de tumorcellen variëren in vorm en grootte;
 ↔ normale cellen: allemaal bijna kopieën op zelfde hoogte van maturatie (+ kleine celkern
fijn chromatine, kleine nucleool)