HOOFDSTROMINGEN VAN DE Lisa Timmerman
Kunstgeschiedenis jaar 2
MIDDELEEUWEN
, Lisa Timmerman
Kunstgeschiedenis jaar 2
Hoofdstromingen in de middeleeuwen
College 1, 10-9-2024
Het begraafritueel van de Romeinen
Het was voor de Romeinen belangrijk de doden (hygiënische redenen) buiten de stad te
houden, maar wel dichtbij genoeg voor contact. De rijken lieten tombes bouwen voor hun
doden, hiermee kon men dan contact houden en diegene herdenken. Er waren vaak bustes op
deze tombes aanwezig voor fysiek contact, een beeld spreekt namelijk tot de verbeelding.
Bijna altijd waren er inscripties met een groet (welkom) aanwezig en een kort verhaal over de
overledenen. Ook werden bij tombes offers en eten achtergelaten. Later omdat dit prijzig was
en ruimte innam, kwamen de catacomben.
De catacomben
mensen werden later vanwege economische reden onder de grond gegraven (catacombe).
Rond deze tijd ging men ook over van cremeren tot begraven. Hiermee ontstaat dat mensen
ook naar graven van heiligen gaan voor offers en gebeden. Het model van omgaan van de dood
is de voorganger van de heiligenverering. In de catacomben waren ook duurdere ruimtes, apart
gelegen, met muurschilderingen. De mindere kamers waren wit met rode banden met
figuurlijke scenes en waren eenvoudiger.
Een valse aanname over de catacomben als schuilplek
We denken wereldwijd nog steeds dat de catacomben schuilplekken waren voor Christenen.
Maar dit is een feit dat al een hele tijd als vals is bewezen. Er waren bepaalde aannames over de Christelijke in Rome waardoor deze conclusie
tot stand kwam :
Aanname één :
We dachten dat Christenen diensten hielden in de catacomben. Er waren namelijk
muurschilderingen die leken op de eucharistieviering, het uitdelen van wijn en brood als het
lichaam van Christus werd erg serieus genomen. Het is een tafereel dat uitgebreid afgebeeld
werd in de middeleeuwen met een sterke herkenbaarheid. Tijdens opgravingen kwamen
afbeeldingen naar voren die deze scéne ‘overduidelijk’ leek af te beelden. Het grote verschil, we
zagen hier maar 7 mensen in plaats van de bekende 12 of 13 figuren. Het ging dus om een
Agape maaltijd (een maaltijd waarin je met elkaar eet, ieder kan zelf wat meebrengen, of een
aantal mensen bereiden samen de maaltijd) waar ook brood en wijn aanwezig is. Dit waren
reguliere ontmoetingen vaak zonder invloed van Christus.
Aanname twee :
Christenen zouden zich er verstoppen vanwege de achtervolgingen. De eerste drempel in deze beredenering is dat de ondergrondse
catacomben vreselijke plekken zijn om je schuil te houden. De doden die rotten zorgen voor een ziek makende atmosfeer, bovendien was het
er krap en viel er weinig te bewegen. Toch zouden we dit de ‘enige uitweg’ noemen van de achtervolgingen. Maar dit is niet waar, de
achtervolgingen zijn veel erger gemaakt dan het was, mede door de eindeloze verhalen van heiligen en martelaren die achtervolgd hun dood
hebben ontmoet. Er waren in 280 jaar aan vervolgingen maar drie keizers die dit daadwerkelijk uitvoerde, een korte periode dus. Veel hebben
hun einde zonder genade bereikt, maar het is niet de enorme genocide die ons is voor geschilderd. Onder de grond schuilen was dus niet
nodig. Bovendien waren de erge doden die we vaak zien (leeuwen, gladiator gevechten) Romeinse straffen en onderdeel van het alledaagse
Romeinse leven en zeker geen gebruikelijke manier van geloofsvervolging.
Aanname drie :
Ze moesten wel ondergronds samenkomen want er waren geen kerken. Constantijn is de eerste keizer die in 312 christelijk wordt en het
aanmoedigde en geld aan het volk gaf. Hij was voorheen ook voorstander van het feit dat krijgers godstekenen droegen, dit gaf hun meer
motivatie. In 380 wordt het de staatsgodsdienst. Voordat er op de officiële manier kerken kwamen vonden we ze ook al in simpele
woonhuizen van bijvoorbeeld rijke senatoren. Dit waren huiskerken en bestonden al lang voor Constantijn. In een permanent vervolgd Rome
zou een huiskerk al snel worden verdoezeld. Maar deze bijeenkomsten waren bekend, en gebeurde bij vele thuis. Soms lieten senatoren
huizen verbouwen tot echte kerken om zo het groeiende aantal te ondersteunen. In Rome zijn er wel 80 van deze kerken bekend.
Aanname vier :
Alle schilderingen in de catacomben zijn door Christenen gemaakt. Door die Agape maaltijd valt de aanname van het laatste avondmaal al weg.
Voor Constantijn werden al dingen afgebeeld in de catacomben. Het is bovendien nooit een schuilplaats of bijeenkomst ruimte geweest. De
schilderingen kwamen uit Romeinse samenlevingen voort en niet van het christelijke. De verhalen lopen parallel. Meer hierover later.
, Lisa Timmerman
Kunstgeschiedenis jaar 2
Hoe zijn die catacomben zo christelijk geworden?
Catacomben lagen onder privaat gebied, hun ontdekking was aan het einde van de renaissance door middel van verhalen over geiten die door
de grond heen zakken. Antonio Bosio deed onderzoek hiernaar en schreef boeken wat toerisme aantrekt, die hebben helaas enorm veel kapot
gemaakt. De Rossi ging vervolgens onder Paus Pius de 9e, die het geloof wilde hervormen, aan de slag bij catacomben onder het Vaticaan. De
Paus wilde terug naar de wortels van het Christendom en was opzoek naar de originele negen Pausen die martelaren zijn. Hij zocht opnieuw
het pure geloof waar men vroeger dood voor ging zonder aflaten en ander gelul. De paus steunde de archeoloog de Rossi mits hij de
catacomben vond van deze 9 pausen. Uiteindelijk werd deze gevonden en ontvangen door de paus met tranen waarnaar er enorm veel
gebeden werd in de ruimte, ook door de pelgrimage die ontstond. De Rossi onderzoekt veel verder en schrijft enorm veel. Hij stempelt al snel
ruimtes als christelijk door zijn eigen gelovige overtuiging en doordat hij dan geld van de paus krijgt.
Oud testamentische scénes
o Adam en eva
o Offer Isaac (verhaal van redding)
o Verhaal van Jonas (ook verhaal van redding)
o Mozes en mandje
o Doortocht rode zee
In deze tijd ontstaan geloof van hemel vandaar dat redding nodig is, dus dit zien we op de graven en muren van de catacomben
Nieuw testamentische scénes
o Drie koningen
o Opwekking van Lazarus
Antieke symbolen
We zien in de schilderingen veel antieke symbolen (door Christelijken overgenomen). Zijn deze symbolen wel
christelijk bedoelt en waarom? tentamen
Pauwen
een mooie vogel, verhaal midden oosten is dat de pauw onsterfelijk is (begraven voor een jaar en het vlees nog
steeds kunnen eten) en het is dus een symbool van redding en onsterfelijkheid. Eerst was het dus simpelweg
daar symbool voor maar dit werd door christenen ook gebruikt omdat hij bij hun verhaal van redding past. Maar
het symbool bestaat dus ook in niet christelijke context.
Goede herder
verloren schaapje terughalen is ook weer redding. Symbool voor jezus en zijn redding. Dit verhaal bestond al
heel lang. Criophorus. Een jonge held die een dier red en meedraagt ten schouders is een heel oud verhaal.
Alleen de afbeelding van een herder is niet door en door christelijk. Als er scenés om staan die 100% christelijk
zijn dan is het wel christelijk
Andere gebruiker van catacomben
Er zijn enkele Joodse catacomben. Afbeeldingen zonder mensen en dieren. Bijvoorbeeld van huisjes met torah rollen. Of de menora’s de
zevenpuntige kandelaar. Joden deden dit dus ook met nissen en gangen en ondergrondse plekken. Het is zeker dat er een Joodse
gemeenschap was, de christelijken ook, dus iedereen begroef zichzelf zo. Typisch voor Rome, naast elkaar bestaan van religies. Er kan dus in
elke context naar symbolen worden gekeken omdat iedereen dingen van elkaar overneemt.
Dura Europos
o Sassaniden
o Later gevonden verschillende tempels, synagogen, kerken, tempels, Zeus, multiculturele wijk
o Mithraeum, Mitras en christelijken gelijkwaardige parallel tussen verhalen, mensen va de heilige Mitras hadden ook een heilige maaltijd
o Mitras cult verspreid en bekend met leger, bedoelt voor onder de grond, waar soldaten zijn is Mitras.
Mitras
Draagt een mutsje en lang bovenstuk met pofbroek en mantel die altijd wappert en is typerend voor hem. Zoroaster had ook een cult en
kleedde zich zowat exact hetzelfde, maar dit blijkt een standaard te zijn voor heiligen in Dura Europos. Ze lijken hetzelfde maar zijn toch
anders. En dit zien we ook bij drie koningen, die verward kunnen worden met een van ieder. Er bestonden geen schilder voor specifieke
figuren maar een atelier aan wie je een vraag stelt en hun schilderen het.
Kerken in de stad hadden verzamel ruimtes, pleinen en doping zalen. Romeinse huizen aangepast aan samenkomende. De doop ruimtes leken
lichtelijk op de catacomben. Op hetzelfde moment als Rome zien we dezelfde afbeeldingen (heel ver uit elkaar). De christelijke beelden
werden razend snel verspreid. Ze vonden ook nog een synagoge. Die is helemaal beschilderd. Van Joden, en die zouden juist niet mogen
afbeelden. Er zijn menora’s en torah rollen. Door het hele Romeinse rijk werden dus dezelfde afbeeldingen gemaakt. Joodse gemeenschap
mogelijk het grootst en rijkst.
, Lisa Timmerman
Kunstgeschiedenis jaar 2
De vraag is dus of de scenes altijd tot een geloofd thuis horen of juist wazige grenzen
kennen, het oude testament is Joods maar ook Christelijk. In de catacomben werden
zelfs verhalen getoond van Hercules, verhalen van opnieuw redding (Hercules en
Alceste). Er was namelijk een drang het nieuwe en oude testament te verbinden. Ze
gingen parallel zoeken in Mozes en Christus, gelijksoortige verhalen. Wat Mozes doet
werd later gedaan door Christus en zo koppelde ze verhalen.
We moeten ook in context nemen dat geloof veel vrijer toen was, huwelijken tussen
geloof waren geen punt en mensen hadden weinig afkeer richting elkaar. Je kon in
huwelijken elkaar in rituelen betrekken. Op het graf van een joods en christelijk stel
declareerde de vrouw voor haar Joodse man ‘voort te leven in Christus’. Gelovige tekens
werden vrij gebruikt.
Religieuze tekens worden dus zodanig vermeng, afgeleid en herleid tot betekenissen en
andere contexten dat er nooit een concrete conclusie is zonder de volledige context rondom de figuren of symbolen. We kennen te veel
paraellen en overeenkomsten. Bovendien worden soms zelfs scénes uit het ene geloof op de manier van een ander geloof verbeeld. Zoals het
verhaal waarin de god Dionysisch door Hermes word gepresenteerd word neergezet als Maria die Jezus laat zien in de tempel.
Leesmateriaal : de eerste afbeeldingen
Kozody, R., ‘The Origin of Early Christian Book Illumination: The State of the
Question’, in: Gesta, Vol. 10 (1971), pp. 33-40.
o 1e eeuw v.Chr.: Vroege voorbeelden van portretten in boeken verschijnen, waarbij auteurs en Bijbelse profeten worden afgebeeld in
christelijke manuscripten.
o 2e eeuw n.Chr.: C.R. Morey suggereert dat joodse boekillustraties vroege christelijke bijbelkunst hebben beïnvloed. Erwin Goodenough
ondersteunt dit idee en stelt dat er een gehumaniseerde joodse kunst bestond die christelijke thema's beïnvloedde.
o 3e eeuw n.Chr.: De ontdekking van de synagoge-fresco’s in Dura-Europos wekt interesse in de invloed van joodse kunst op christelijke
werken. Deze fresco’s vertonen gelijkenissen met latere christelijke illustraties, zoals in de Bijbel van Sint-Paulus en het Parijse Psalter.
o 250 n.Chr.: Mani klaagt over het gebrek aan illustraties in evangelieboeken, wat erop wijst dat het Oude Testament mogelijk eerder
geïllustreerd werd dan het Nieuwe Testament.
o 4e-5e eeuw n.Chr.: Christelijke manuscripten bevatten symbolische elementen zoals kruisen, canon-tabellen en auteursportretten, die
een mengeling van klassieke, joodse en christelijke invloeden laten zien.
o Hellenistische periode (datum betwist): Sommige geleerden, zoals Weitzmann, geloven dat joodse boekillustratie begon in de
Hellenistische periode (ongeveer 2e eeuw v.Chr.), terwijl anderen een latere start in de 2e eeuw n.Chr. bepleiten.
o Vanaf de 6e eeuw n.Chr.: Oude Testament-cycli blijven dominant in christelijke manuscriptkunst, terwijl er nog steeds discussies zijn over
de rol van joodse boekkunst in het ontstaan van deze cycli.
o Middeleeuwen: Byzantijnse manuscripten behouden de traditie van verhalende illustraties, terwijl symbolische elementen zoals Torah-
heiligdommen en kruisen voortleven in zowel joodse als christelijke manuscripten, wat wijst op een oudere traditie.
o Huidige wetenschappelijke discussie: Geleerden zijn verdeeld over wanneer en waar joodse boekillustratie is ontstaan, maar velen zijn het
erover eens dat het de christelijke illustratie van het Oude Testament heeft beïnvloed, met mogelijke oorsprong in het Hellenistische
Alexandrië of Syrië-Palestina.
Kunstgeschiedenis jaar 2
MIDDELEEUWEN
, Lisa Timmerman
Kunstgeschiedenis jaar 2
Hoofdstromingen in de middeleeuwen
College 1, 10-9-2024
Het begraafritueel van de Romeinen
Het was voor de Romeinen belangrijk de doden (hygiënische redenen) buiten de stad te
houden, maar wel dichtbij genoeg voor contact. De rijken lieten tombes bouwen voor hun
doden, hiermee kon men dan contact houden en diegene herdenken. Er waren vaak bustes op
deze tombes aanwezig voor fysiek contact, een beeld spreekt namelijk tot de verbeelding.
Bijna altijd waren er inscripties met een groet (welkom) aanwezig en een kort verhaal over de
overledenen. Ook werden bij tombes offers en eten achtergelaten. Later omdat dit prijzig was
en ruimte innam, kwamen de catacomben.
De catacomben
mensen werden later vanwege economische reden onder de grond gegraven (catacombe).
Rond deze tijd ging men ook over van cremeren tot begraven. Hiermee ontstaat dat mensen
ook naar graven van heiligen gaan voor offers en gebeden. Het model van omgaan van de dood
is de voorganger van de heiligenverering. In de catacomben waren ook duurdere ruimtes, apart
gelegen, met muurschilderingen. De mindere kamers waren wit met rode banden met
figuurlijke scenes en waren eenvoudiger.
Een valse aanname over de catacomben als schuilplek
We denken wereldwijd nog steeds dat de catacomben schuilplekken waren voor Christenen.
Maar dit is een feit dat al een hele tijd als vals is bewezen. Er waren bepaalde aannames over de Christelijke in Rome waardoor deze conclusie
tot stand kwam :
Aanname één :
We dachten dat Christenen diensten hielden in de catacomben. Er waren namelijk
muurschilderingen die leken op de eucharistieviering, het uitdelen van wijn en brood als het
lichaam van Christus werd erg serieus genomen. Het is een tafereel dat uitgebreid afgebeeld
werd in de middeleeuwen met een sterke herkenbaarheid. Tijdens opgravingen kwamen
afbeeldingen naar voren die deze scéne ‘overduidelijk’ leek af te beelden. Het grote verschil, we
zagen hier maar 7 mensen in plaats van de bekende 12 of 13 figuren. Het ging dus om een
Agape maaltijd (een maaltijd waarin je met elkaar eet, ieder kan zelf wat meebrengen, of een
aantal mensen bereiden samen de maaltijd) waar ook brood en wijn aanwezig is. Dit waren
reguliere ontmoetingen vaak zonder invloed van Christus.
Aanname twee :
Christenen zouden zich er verstoppen vanwege de achtervolgingen. De eerste drempel in deze beredenering is dat de ondergrondse
catacomben vreselijke plekken zijn om je schuil te houden. De doden die rotten zorgen voor een ziek makende atmosfeer, bovendien was het
er krap en viel er weinig te bewegen. Toch zouden we dit de ‘enige uitweg’ noemen van de achtervolgingen. Maar dit is niet waar, de
achtervolgingen zijn veel erger gemaakt dan het was, mede door de eindeloze verhalen van heiligen en martelaren die achtervolgd hun dood
hebben ontmoet. Er waren in 280 jaar aan vervolgingen maar drie keizers die dit daadwerkelijk uitvoerde, een korte periode dus. Veel hebben
hun einde zonder genade bereikt, maar het is niet de enorme genocide die ons is voor geschilderd. Onder de grond schuilen was dus niet
nodig. Bovendien waren de erge doden die we vaak zien (leeuwen, gladiator gevechten) Romeinse straffen en onderdeel van het alledaagse
Romeinse leven en zeker geen gebruikelijke manier van geloofsvervolging.
Aanname drie :
Ze moesten wel ondergronds samenkomen want er waren geen kerken. Constantijn is de eerste keizer die in 312 christelijk wordt en het
aanmoedigde en geld aan het volk gaf. Hij was voorheen ook voorstander van het feit dat krijgers godstekenen droegen, dit gaf hun meer
motivatie. In 380 wordt het de staatsgodsdienst. Voordat er op de officiële manier kerken kwamen vonden we ze ook al in simpele
woonhuizen van bijvoorbeeld rijke senatoren. Dit waren huiskerken en bestonden al lang voor Constantijn. In een permanent vervolgd Rome
zou een huiskerk al snel worden verdoezeld. Maar deze bijeenkomsten waren bekend, en gebeurde bij vele thuis. Soms lieten senatoren
huizen verbouwen tot echte kerken om zo het groeiende aantal te ondersteunen. In Rome zijn er wel 80 van deze kerken bekend.
Aanname vier :
Alle schilderingen in de catacomben zijn door Christenen gemaakt. Door die Agape maaltijd valt de aanname van het laatste avondmaal al weg.
Voor Constantijn werden al dingen afgebeeld in de catacomben. Het is bovendien nooit een schuilplaats of bijeenkomst ruimte geweest. De
schilderingen kwamen uit Romeinse samenlevingen voort en niet van het christelijke. De verhalen lopen parallel. Meer hierover later.
, Lisa Timmerman
Kunstgeschiedenis jaar 2
Hoe zijn die catacomben zo christelijk geworden?
Catacomben lagen onder privaat gebied, hun ontdekking was aan het einde van de renaissance door middel van verhalen over geiten die door
de grond heen zakken. Antonio Bosio deed onderzoek hiernaar en schreef boeken wat toerisme aantrekt, die hebben helaas enorm veel kapot
gemaakt. De Rossi ging vervolgens onder Paus Pius de 9e, die het geloof wilde hervormen, aan de slag bij catacomben onder het Vaticaan. De
Paus wilde terug naar de wortels van het Christendom en was opzoek naar de originele negen Pausen die martelaren zijn. Hij zocht opnieuw
het pure geloof waar men vroeger dood voor ging zonder aflaten en ander gelul. De paus steunde de archeoloog de Rossi mits hij de
catacomben vond van deze 9 pausen. Uiteindelijk werd deze gevonden en ontvangen door de paus met tranen waarnaar er enorm veel
gebeden werd in de ruimte, ook door de pelgrimage die ontstond. De Rossi onderzoekt veel verder en schrijft enorm veel. Hij stempelt al snel
ruimtes als christelijk door zijn eigen gelovige overtuiging en doordat hij dan geld van de paus krijgt.
Oud testamentische scénes
o Adam en eva
o Offer Isaac (verhaal van redding)
o Verhaal van Jonas (ook verhaal van redding)
o Mozes en mandje
o Doortocht rode zee
In deze tijd ontstaan geloof van hemel vandaar dat redding nodig is, dus dit zien we op de graven en muren van de catacomben
Nieuw testamentische scénes
o Drie koningen
o Opwekking van Lazarus
Antieke symbolen
We zien in de schilderingen veel antieke symbolen (door Christelijken overgenomen). Zijn deze symbolen wel
christelijk bedoelt en waarom? tentamen
Pauwen
een mooie vogel, verhaal midden oosten is dat de pauw onsterfelijk is (begraven voor een jaar en het vlees nog
steeds kunnen eten) en het is dus een symbool van redding en onsterfelijkheid. Eerst was het dus simpelweg
daar symbool voor maar dit werd door christenen ook gebruikt omdat hij bij hun verhaal van redding past. Maar
het symbool bestaat dus ook in niet christelijke context.
Goede herder
verloren schaapje terughalen is ook weer redding. Symbool voor jezus en zijn redding. Dit verhaal bestond al
heel lang. Criophorus. Een jonge held die een dier red en meedraagt ten schouders is een heel oud verhaal.
Alleen de afbeelding van een herder is niet door en door christelijk. Als er scenés om staan die 100% christelijk
zijn dan is het wel christelijk
Andere gebruiker van catacomben
Er zijn enkele Joodse catacomben. Afbeeldingen zonder mensen en dieren. Bijvoorbeeld van huisjes met torah rollen. Of de menora’s de
zevenpuntige kandelaar. Joden deden dit dus ook met nissen en gangen en ondergrondse plekken. Het is zeker dat er een Joodse
gemeenschap was, de christelijken ook, dus iedereen begroef zichzelf zo. Typisch voor Rome, naast elkaar bestaan van religies. Er kan dus in
elke context naar symbolen worden gekeken omdat iedereen dingen van elkaar overneemt.
Dura Europos
o Sassaniden
o Later gevonden verschillende tempels, synagogen, kerken, tempels, Zeus, multiculturele wijk
o Mithraeum, Mitras en christelijken gelijkwaardige parallel tussen verhalen, mensen va de heilige Mitras hadden ook een heilige maaltijd
o Mitras cult verspreid en bekend met leger, bedoelt voor onder de grond, waar soldaten zijn is Mitras.
Mitras
Draagt een mutsje en lang bovenstuk met pofbroek en mantel die altijd wappert en is typerend voor hem. Zoroaster had ook een cult en
kleedde zich zowat exact hetzelfde, maar dit blijkt een standaard te zijn voor heiligen in Dura Europos. Ze lijken hetzelfde maar zijn toch
anders. En dit zien we ook bij drie koningen, die verward kunnen worden met een van ieder. Er bestonden geen schilder voor specifieke
figuren maar een atelier aan wie je een vraag stelt en hun schilderen het.
Kerken in de stad hadden verzamel ruimtes, pleinen en doping zalen. Romeinse huizen aangepast aan samenkomende. De doop ruimtes leken
lichtelijk op de catacomben. Op hetzelfde moment als Rome zien we dezelfde afbeeldingen (heel ver uit elkaar). De christelijke beelden
werden razend snel verspreid. Ze vonden ook nog een synagoge. Die is helemaal beschilderd. Van Joden, en die zouden juist niet mogen
afbeelden. Er zijn menora’s en torah rollen. Door het hele Romeinse rijk werden dus dezelfde afbeeldingen gemaakt. Joodse gemeenschap
mogelijk het grootst en rijkst.
, Lisa Timmerman
Kunstgeschiedenis jaar 2
De vraag is dus of de scenes altijd tot een geloofd thuis horen of juist wazige grenzen
kennen, het oude testament is Joods maar ook Christelijk. In de catacomben werden
zelfs verhalen getoond van Hercules, verhalen van opnieuw redding (Hercules en
Alceste). Er was namelijk een drang het nieuwe en oude testament te verbinden. Ze
gingen parallel zoeken in Mozes en Christus, gelijksoortige verhalen. Wat Mozes doet
werd later gedaan door Christus en zo koppelde ze verhalen.
We moeten ook in context nemen dat geloof veel vrijer toen was, huwelijken tussen
geloof waren geen punt en mensen hadden weinig afkeer richting elkaar. Je kon in
huwelijken elkaar in rituelen betrekken. Op het graf van een joods en christelijk stel
declareerde de vrouw voor haar Joodse man ‘voort te leven in Christus’. Gelovige tekens
werden vrij gebruikt.
Religieuze tekens worden dus zodanig vermeng, afgeleid en herleid tot betekenissen en
andere contexten dat er nooit een concrete conclusie is zonder de volledige context rondom de figuren of symbolen. We kennen te veel
paraellen en overeenkomsten. Bovendien worden soms zelfs scénes uit het ene geloof op de manier van een ander geloof verbeeld. Zoals het
verhaal waarin de god Dionysisch door Hermes word gepresenteerd word neergezet als Maria die Jezus laat zien in de tempel.
Leesmateriaal : de eerste afbeeldingen
Kozody, R., ‘The Origin of Early Christian Book Illumination: The State of the
Question’, in: Gesta, Vol. 10 (1971), pp. 33-40.
o 1e eeuw v.Chr.: Vroege voorbeelden van portretten in boeken verschijnen, waarbij auteurs en Bijbelse profeten worden afgebeeld in
christelijke manuscripten.
o 2e eeuw n.Chr.: C.R. Morey suggereert dat joodse boekillustraties vroege christelijke bijbelkunst hebben beïnvloed. Erwin Goodenough
ondersteunt dit idee en stelt dat er een gehumaniseerde joodse kunst bestond die christelijke thema's beïnvloedde.
o 3e eeuw n.Chr.: De ontdekking van de synagoge-fresco’s in Dura-Europos wekt interesse in de invloed van joodse kunst op christelijke
werken. Deze fresco’s vertonen gelijkenissen met latere christelijke illustraties, zoals in de Bijbel van Sint-Paulus en het Parijse Psalter.
o 250 n.Chr.: Mani klaagt over het gebrek aan illustraties in evangelieboeken, wat erop wijst dat het Oude Testament mogelijk eerder
geïllustreerd werd dan het Nieuwe Testament.
o 4e-5e eeuw n.Chr.: Christelijke manuscripten bevatten symbolische elementen zoals kruisen, canon-tabellen en auteursportretten, die
een mengeling van klassieke, joodse en christelijke invloeden laten zien.
o Hellenistische periode (datum betwist): Sommige geleerden, zoals Weitzmann, geloven dat joodse boekillustratie begon in de
Hellenistische periode (ongeveer 2e eeuw v.Chr.), terwijl anderen een latere start in de 2e eeuw n.Chr. bepleiten.
o Vanaf de 6e eeuw n.Chr.: Oude Testament-cycli blijven dominant in christelijke manuscriptkunst, terwijl er nog steeds discussies zijn over
de rol van joodse boekkunst in het ontstaan van deze cycli.
o Middeleeuwen: Byzantijnse manuscripten behouden de traditie van verhalende illustraties, terwijl symbolische elementen zoals Torah-
heiligdommen en kruisen voortleven in zowel joodse als christelijke manuscripten, wat wijst op een oudere traditie.
o Huidige wetenschappelijke discussie: Geleerden zijn verdeeld over wanneer en waar joodse boekillustratie is ontstaan, maar velen zijn het
erover eens dat het de christelijke illustratie van het Oude Testament heeft beïnvloed, met mogelijke oorsprong in het Hellenistische
Alexandrië of Syrië-Palestina.
