Thema 1
Het is niet wenselijk om te spreken in termen van ´patiënt’ en ‘psychische stoornis’, maar om te
spreken in termen van ‘psychische variatie’ en ‘kwetsbaarheden’.
Hoofdstuk 1: over klinische psychologie en ‘abnormaal’ gedrag
1.1 Het terrein van de klinische psychologie
Er dient binnen de Nederlandse psychologie een onderscheid te worden gemaakt tussen
basisdisciplines en toepassingsgerichte disciplines
Basisdisciplines Toepassingsdisciplines
Functieleer Klinische- en gezondheidspsychologie
Ontwikkelingspsychologie Arbeids- en organisatiepsychologie
Sociale psychologie Onderwijspsychologie
Persoonlijkheidspsychologie
Methodenleer
3 voorbeelden van definities van klinische psychologie:
- “het gebied van de psychologie dat zich bezighoudt met afwijkend, slecht-aangepast en
abnormaal menselijk gedrag. Onder de grote paraplu van klinische praktijken vallen
diagnose, classificatie, behandeling, preventie en onderzoek” – Reber, 2004
- “klinische psychologie is een breed wetenschapsgebied waarin het gedrag van de mens in
relatie tot zijn ervaren gezondheid empirisch wordt onderzocht, waarin wordt
gediagnosticeerd en waarin interventies worden ontwikkeld, onderzocht en toegepast;
interventies die op professionele wijze worden uitgevoerd en die erop zijn gericht emotionele,
motivationele en/of cognitieve blokkades op te heffen en het persoonlijk en maatschappelijk
functioneren van mensen te verbeteren.” – Winnubst et al, 1991
- “Clinical psychology involves rigorous study and applied practice directed toward
understanding and improving the psychological facets of the human experience, including but
not limited tot issues or problems of behavior, emotions, or intellect’ – Pomerantz, 2012
Afwijkingen van de norm kunnen betrekking hebben op verschillende aspecten van het menselijk
functioneren:
1. Individuele persoon
- Afwijkend gedrag
- Afwijkende gedachten
- Afwijkende belevingen
2. Relaties met andere mensen
Abnormale gedragingen, gedachten en gevoelens kunnen alleen worden verklaard tegen de
achtergrond van normale processen. Kennis van de normale psychologische functies, van de normale
ontwikkeling, van de sociale psychologie en de persoonlijkheidspsychologie is nodig om afwijkingen
van de norm te kunnen vaststellen en begrijpen.
,1.2 Aspecten van ´abnormaal´ gedrag
Er zijn 7 factoren om te bepalen of gedrag als abnormaal of pathologisch wordt beschouwd:
1. Persoonlijk lijden
Persoonlijk lijden is echter geen voldoende voorwaarde om van psychopathologie te spreken,
omdat mensen zich ook (tijdelijk) prettig kunnen voelen.
2. De (dis)functionaliteit van het gedrag
De mate waarin gedrag het dagelijks functioneren en het welbevinden van het individu
ondermijnt, bepaalt in sterke mate de beoordeling van (ab-)normaliteit. Het gaat dan vooral
om de vraag of iemand in staat in beroepsmatig te functioneren en bevredigende relaties met
anderen kan onderhouden. Gedrag kan disfunctioneel zijn voor het individu of voor anderen.
3. Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies
- Situaties waarin de sociale regels die gewoonlijk het gedrag van een persoon sturen
plotseling niet meer werkzaam zijn.
- Situaties waarin de toeschouwer de oorzaak of aanleiding van het gedrag niet kent en op dat
moment ook niet kan achterhalen.
5. Opvallend en onconventioneel gedrag
6. Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt
7. Het overtreden van morele normen
Ten minste één van bovenstaande aspecten moet zich voordoen om te kunnen spreken over
abnormaal gedrag. Dit wil niet direct zeggen dat er sprake is van een psychische stoornis.
1.2.8 een definitie van psychische stoornissen
American Psychiatric Association (APA) definitie van psychische stoornissen uit de DSM-5:
“Een psychische stoornis is een syndroom, gekenmerkt door klinisch significante symptomen op het
gebied van de cognitieve functies, de affectieve functies of de conatieve functies van een persoon, dat
een uiting is van een disfunctie in de psychologische, biologische, of ontwikkelingsprocessen die ten
grondslag liggen aan het psychisch functioneren. Psychische stoornissen gaan gewoonlijk gepaard
met significante lijdensdruk of beperkingen in het functioneren op sociaal of beroepsmatig gebied of
bij andere belangrijke bezigheden. Een reactie op een veelvoorkomende stressor of een verlief die te
verwachten valt en cultureel wordt geaccepteerd, is geen psychische stoornis. Sociaal deviant gedrag
(bv. op politiek, religieus of seksueel gebied) en conflicten die zich vooral afspelen tussen een individu
en de maatschappij zijn geen psychische stoornissen, tenzij deviatie of het conflict het gevolg is van
disfunctioneren van de persoon in kwestie, zoals in voorgaande wordt beschreven.”
1.3 Normaal en abnormaal: waar ligt de grens?
Er zijn verschillende modellen die uitspraken mogelijk maken over het onderscheid tussen normaal
en abnormaal gedrag. Het hangt af van de specifieke problematiek welk model de voorkeur heeft bij
het bepalen van de grens tussen normaal en abnormaal gedrag.
,1.3.1 Het statistisch model
Uitgangspunt: Menselijke eigenschappen (zoals intelligentie of de geneigdheid om angstig te
reageren) zijn min of meer normaal verdeeld in de algemene bevolking.
Abnormaliteit: bij extreem lage of hoge scoren op schalen waarmee deze eigenschappen
betrouwbaar en valide worden gemeten.
Problemen:
- Waar moet precies de grens tussen normaal en abnormaal getrokken worden?
- Het specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn om van abnormaal te spreken
- Het model maakt geen onderscheid tussen statistische afwijkingen die gepaard gaan met
individueel lijden en afwijkingen waarvoor dat niet geldt. De extreme score op zich hoeft niet
pijnlijk te zijn voor het individu zelf.
1.3.2 Het medisch of ziektemodel
Volgens aanhangers van het medisch model zijn psychische stoornissen vergelijkbaar met somatische
ziekten en dus het beste te verhelpen door de onderliggende mechanismen te bestrijden. Ze gaan
ervan uit dat die mechanismen somatogeen zijn.
Somatogeen= lichamelijke aandoening ligt ten grondslag aan de psychische aandoening.
Psychogeen= er ligt een psychologisch mechanisme ten grondslag aan de psychische aandoening.
Kritiek:
- Aan het gebruik kleven bezwaren van semantische (=betekenisleer) aard.
1. Bij vele psychische stoornissen is er nog niet een eenduidig onderliggend mechanisme
aangetoond, zodat het twijfelachtig is of er wel sprake is van een ziekte. Daardoor is de
vraag of de term genezing wel op zijn plaats is. Volgens Szasz gaat het bij de meeste
stoornissen om afwijkingen van de psychosociale of ethische normen en niet om
medische afwijkingen. Szasz omschreef het criterium voor de bepaling van de grens
tussen geestelijke gezondheid en geestesziekte dus in termen van aantoonbare
neurologische, fysiologische of biologische afwijkingen
2. Begrippen als ziekte en therapie werken stigmatisering in de hand. Hierdoor kans op
labeling-theorie (selffullfilling prophecy).
3. Generatie- en sekseverschillen in de mate waarin en de snelheid waarmee hulp wordt
gezocht voor een psychische aandoening.
, 1.3.3 Het leer- of onderwijsmodel
Toepasbaarheid:
Stoornissen waaraan geen duidelijke organische oorzaken aan ten grondslag liggen. Middels dit
model wordt verklaard dat de stoornissen zijn ontstaan door verkeerd verlopen leerprocessen.
In het leermodel wordt in tegenstelling tot het medisch model geen ‘ziekte’ omschreven, maar een
persoonlijk probleem. Bovendien wordt er niet gesproken van een diagnose, maar van een leerdoel.
Na diagnostiek wordt er niet gesproken over stoornissen, maar over vaardigheidstekorten.
Drie redenen waarom dit model wordt geprefereerd boven het medisch model:
1. In alle fasen worden de nadelige bijbetekenissen van het medisch model vermeden. Hierdoor
is de kans op stigmatisering kleiner.
2. Doet meer recht aan de eigen verantwoordelijkheid van mensen met een persoonlijk
probleem.
3. Het gebruik van onderwijsterminologie doet meer recht aan datgene wat daadwerkelijk
plaatsvindt bij de psychologische hulpverlening.
De aanhangers van het leer- of onderwijsmodel zijn het met Szasz eens dat er in veel gevallen
gesproken kan worden van geestesziekte als aan psychische problemen organische afwijkingen ten
grondslag liggen. Echter is voor de aanhangers van het leermodel de bepaling van de grens tussen
ziekte en gezondheid het begrip van verantwoordelijkheid of aanspreekbaarheid. Wanneer iemand
niet meer zelf de verantwoordelijkheid kan dragen voor hun eigen gedrag en hier niet op aan te
spreken is, wordt deze persoon omschreven als ‘ziek’ en is het onderwijsmodel niet meer toepasbaar.
Dit wordt ook wel het demarcatie- of afgrenzingscriterium genoemd.
Thema 2
Een persoonlijkheidstrek verwijst naar patronen van gevoelens, gedachten en gedrag van individuen.
Twee termen zijn hierbij van belang: consistentie en onderscheid.
Met consistentie wordt bedoeld dat de trek een bepaalde regelmatigheid beschrijft in iemands
gedrag. Iemand is bijvoorbeeld meestal en voor de meeste mensen zorgzaam.
Met onderscheid wordt bedoeld dat de trek niet bij iedereen (in dezelfde mate) aanwezig is. De ene
persoon is erg zorgzaam, de ander juist niet of minder.
Een eerste functie is beschrijvend. Een persoonlijkheidstrek is een samenvatting van gedrag en biedt
zo de mogelijkheid om een persoon te beschrijven. Als een man zegt dat zijn echtgenoot zorgzaam is,
dan weet iedereen wat hij daarmee bedoelt.
Een tweede functie is voorspellend. De persoonlijkheidstrek geeft een indicatie van hoe iemand zich
in de toekomst zal gedragen. Als de manager van een ziekenhuis op zoek is naar verplegend
personeel, dan is zorgzaamheid een belangrijke trek om aandacht aan te besteden tijdens de
Het is niet wenselijk om te spreken in termen van ´patiënt’ en ‘psychische stoornis’, maar om te
spreken in termen van ‘psychische variatie’ en ‘kwetsbaarheden’.
Hoofdstuk 1: over klinische psychologie en ‘abnormaal’ gedrag
1.1 Het terrein van de klinische psychologie
Er dient binnen de Nederlandse psychologie een onderscheid te worden gemaakt tussen
basisdisciplines en toepassingsgerichte disciplines
Basisdisciplines Toepassingsdisciplines
Functieleer Klinische- en gezondheidspsychologie
Ontwikkelingspsychologie Arbeids- en organisatiepsychologie
Sociale psychologie Onderwijspsychologie
Persoonlijkheidspsychologie
Methodenleer
3 voorbeelden van definities van klinische psychologie:
- “het gebied van de psychologie dat zich bezighoudt met afwijkend, slecht-aangepast en
abnormaal menselijk gedrag. Onder de grote paraplu van klinische praktijken vallen
diagnose, classificatie, behandeling, preventie en onderzoek” – Reber, 2004
- “klinische psychologie is een breed wetenschapsgebied waarin het gedrag van de mens in
relatie tot zijn ervaren gezondheid empirisch wordt onderzocht, waarin wordt
gediagnosticeerd en waarin interventies worden ontwikkeld, onderzocht en toegepast;
interventies die op professionele wijze worden uitgevoerd en die erop zijn gericht emotionele,
motivationele en/of cognitieve blokkades op te heffen en het persoonlijk en maatschappelijk
functioneren van mensen te verbeteren.” – Winnubst et al, 1991
- “Clinical psychology involves rigorous study and applied practice directed toward
understanding and improving the psychological facets of the human experience, including but
not limited tot issues or problems of behavior, emotions, or intellect’ – Pomerantz, 2012
Afwijkingen van de norm kunnen betrekking hebben op verschillende aspecten van het menselijk
functioneren:
1. Individuele persoon
- Afwijkend gedrag
- Afwijkende gedachten
- Afwijkende belevingen
2. Relaties met andere mensen
Abnormale gedragingen, gedachten en gevoelens kunnen alleen worden verklaard tegen de
achtergrond van normale processen. Kennis van de normale psychologische functies, van de normale
ontwikkeling, van de sociale psychologie en de persoonlijkheidspsychologie is nodig om afwijkingen
van de norm te kunnen vaststellen en begrijpen.
,1.2 Aspecten van ´abnormaal´ gedrag
Er zijn 7 factoren om te bepalen of gedrag als abnormaal of pathologisch wordt beschouwd:
1. Persoonlijk lijden
Persoonlijk lijden is echter geen voldoende voorwaarde om van psychopathologie te spreken,
omdat mensen zich ook (tijdelijk) prettig kunnen voelen.
2. De (dis)functionaliteit van het gedrag
De mate waarin gedrag het dagelijks functioneren en het welbevinden van het individu
ondermijnt, bepaalt in sterke mate de beoordeling van (ab-)normaliteit. Het gaat dan vooral
om de vraag of iemand in staat in beroepsmatig te functioneren en bevredigende relaties met
anderen kan onderhouden. Gedrag kan disfunctioneel zijn voor het individu of voor anderen.
3. Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies
- Situaties waarin de sociale regels die gewoonlijk het gedrag van een persoon sturen
plotseling niet meer werkzaam zijn.
- Situaties waarin de toeschouwer de oorzaak of aanleiding van het gedrag niet kent en op dat
moment ook niet kan achterhalen.
5. Opvallend en onconventioneel gedrag
6. Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt
7. Het overtreden van morele normen
Ten minste één van bovenstaande aspecten moet zich voordoen om te kunnen spreken over
abnormaal gedrag. Dit wil niet direct zeggen dat er sprake is van een psychische stoornis.
1.2.8 een definitie van psychische stoornissen
American Psychiatric Association (APA) definitie van psychische stoornissen uit de DSM-5:
“Een psychische stoornis is een syndroom, gekenmerkt door klinisch significante symptomen op het
gebied van de cognitieve functies, de affectieve functies of de conatieve functies van een persoon, dat
een uiting is van een disfunctie in de psychologische, biologische, of ontwikkelingsprocessen die ten
grondslag liggen aan het psychisch functioneren. Psychische stoornissen gaan gewoonlijk gepaard
met significante lijdensdruk of beperkingen in het functioneren op sociaal of beroepsmatig gebied of
bij andere belangrijke bezigheden. Een reactie op een veelvoorkomende stressor of een verlief die te
verwachten valt en cultureel wordt geaccepteerd, is geen psychische stoornis. Sociaal deviant gedrag
(bv. op politiek, religieus of seksueel gebied) en conflicten die zich vooral afspelen tussen een individu
en de maatschappij zijn geen psychische stoornissen, tenzij deviatie of het conflict het gevolg is van
disfunctioneren van de persoon in kwestie, zoals in voorgaande wordt beschreven.”
1.3 Normaal en abnormaal: waar ligt de grens?
Er zijn verschillende modellen die uitspraken mogelijk maken over het onderscheid tussen normaal
en abnormaal gedrag. Het hangt af van de specifieke problematiek welk model de voorkeur heeft bij
het bepalen van de grens tussen normaal en abnormaal gedrag.
,1.3.1 Het statistisch model
Uitgangspunt: Menselijke eigenschappen (zoals intelligentie of de geneigdheid om angstig te
reageren) zijn min of meer normaal verdeeld in de algemene bevolking.
Abnormaliteit: bij extreem lage of hoge scoren op schalen waarmee deze eigenschappen
betrouwbaar en valide worden gemeten.
Problemen:
- Waar moet precies de grens tussen normaal en abnormaal getrokken worden?
- Het specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn om van abnormaal te spreken
- Het model maakt geen onderscheid tussen statistische afwijkingen die gepaard gaan met
individueel lijden en afwijkingen waarvoor dat niet geldt. De extreme score op zich hoeft niet
pijnlijk te zijn voor het individu zelf.
1.3.2 Het medisch of ziektemodel
Volgens aanhangers van het medisch model zijn psychische stoornissen vergelijkbaar met somatische
ziekten en dus het beste te verhelpen door de onderliggende mechanismen te bestrijden. Ze gaan
ervan uit dat die mechanismen somatogeen zijn.
Somatogeen= lichamelijke aandoening ligt ten grondslag aan de psychische aandoening.
Psychogeen= er ligt een psychologisch mechanisme ten grondslag aan de psychische aandoening.
Kritiek:
- Aan het gebruik kleven bezwaren van semantische (=betekenisleer) aard.
1. Bij vele psychische stoornissen is er nog niet een eenduidig onderliggend mechanisme
aangetoond, zodat het twijfelachtig is of er wel sprake is van een ziekte. Daardoor is de
vraag of de term genezing wel op zijn plaats is. Volgens Szasz gaat het bij de meeste
stoornissen om afwijkingen van de psychosociale of ethische normen en niet om
medische afwijkingen. Szasz omschreef het criterium voor de bepaling van de grens
tussen geestelijke gezondheid en geestesziekte dus in termen van aantoonbare
neurologische, fysiologische of biologische afwijkingen
2. Begrippen als ziekte en therapie werken stigmatisering in de hand. Hierdoor kans op
labeling-theorie (selffullfilling prophecy).
3. Generatie- en sekseverschillen in de mate waarin en de snelheid waarmee hulp wordt
gezocht voor een psychische aandoening.
, 1.3.3 Het leer- of onderwijsmodel
Toepasbaarheid:
Stoornissen waaraan geen duidelijke organische oorzaken aan ten grondslag liggen. Middels dit
model wordt verklaard dat de stoornissen zijn ontstaan door verkeerd verlopen leerprocessen.
In het leermodel wordt in tegenstelling tot het medisch model geen ‘ziekte’ omschreven, maar een
persoonlijk probleem. Bovendien wordt er niet gesproken van een diagnose, maar van een leerdoel.
Na diagnostiek wordt er niet gesproken over stoornissen, maar over vaardigheidstekorten.
Drie redenen waarom dit model wordt geprefereerd boven het medisch model:
1. In alle fasen worden de nadelige bijbetekenissen van het medisch model vermeden. Hierdoor
is de kans op stigmatisering kleiner.
2. Doet meer recht aan de eigen verantwoordelijkheid van mensen met een persoonlijk
probleem.
3. Het gebruik van onderwijsterminologie doet meer recht aan datgene wat daadwerkelijk
plaatsvindt bij de psychologische hulpverlening.
De aanhangers van het leer- of onderwijsmodel zijn het met Szasz eens dat er in veel gevallen
gesproken kan worden van geestesziekte als aan psychische problemen organische afwijkingen ten
grondslag liggen. Echter is voor de aanhangers van het leermodel de bepaling van de grens tussen
ziekte en gezondheid het begrip van verantwoordelijkheid of aanspreekbaarheid. Wanneer iemand
niet meer zelf de verantwoordelijkheid kan dragen voor hun eigen gedrag en hier niet op aan te
spreken is, wordt deze persoon omschreven als ‘ziek’ en is het onderwijsmodel niet meer toepasbaar.
Dit wordt ook wel het demarcatie- of afgrenzingscriterium genoemd.
Thema 2
Een persoonlijkheidstrek verwijst naar patronen van gevoelens, gedachten en gedrag van individuen.
Twee termen zijn hierbij van belang: consistentie en onderscheid.
Met consistentie wordt bedoeld dat de trek een bepaalde regelmatigheid beschrijft in iemands
gedrag. Iemand is bijvoorbeeld meestal en voor de meeste mensen zorgzaam.
Met onderscheid wordt bedoeld dat de trek niet bij iedereen (in dezelfde mate) aanwezig is. De ene
persoon is erg zorgzaam, de ander juist niet of minder.
Een eerste functie is beschrijvend. Een persoonlijkheidstrek is een samenvatting van gedrag en biedt
zo de mogelijkheid om een persoon te beschrijven. Als een man zegt dat zijn echtgenoot zorgzaam is,
dan weet iedereen wat hij daarmee bedoelt.
Een tweede functie is voorspellend. De persoonlijkheidstrek geeft een indicatie van hoe iemand zich
in de toekomst zal gedragen. Als de manager van een ziekenhuis op zoek is naar verplegend
personeel, dan is zorgzaamheid een belangrijke trek om aandacht aan te besteden tijdens de
