Hoofdstuk 1: Het terrein van de ontwikkelingspsychologie
Rijping impliceert verandering en vooruitgang op twee niveaus: van klein naar groot (groei) en van
eenvoudig naar complex (differentiatie).
Leren à verwijst naar het verwerven van kennis en vaardigheden op basis van ervaring. Die ervaring
doen we op door actief in contact te treden met de omgeving.
1. Babyperiode 0-12 maanden
2. Peuterperiode 1-4 jaar
3. Kleuterperiode 4-6 jaar
4. Schoolperiode 6-12 jaar
5. Adolescentie 12-18 jaar
Kinderen = 0-12 jaar
Jongeren/jeugdigen = 12-18 jaar
1. Baby periode 0-12 maanden
Een baby of zuigeling is wanneer het kind nog niet loopt. In het eerste levensjaar is de
groei en ontwikkelingstempo heel hoog. Vooral op motorisch gebied zijn de vorderingen
spectaculair. Een van de belangrijke ontwikkelingen in het eerste levensjaar is het
ontstaan van de eerste gehechtheidsrelatie; zoals we later zullen zien eerste mijlpaal in
de persoonlijkheid ontwikkeling.
2. Peuter periode 1-4 jaar
Talloze nieuwe vaardigheden zorgen voor een geweldige toename van de
verkenningsmogelijkheden en ervaringen. De belangrijkste daarvan is wel de
taalontwikkeling die de basis vormt van de snel toenemende sociale en communicatieve
vaardigheden. Egocentrisme = peuters denken en handelen sterk vanuit hun eigen
belevingswereld en kunnen zich nog niet in anderen verplaatsen.
3. Kleuter periode 4-6 jaar
De kleuter beschikt over een rijke fantasie. De leerplicht begint vanaf 5 jaar. Het accent
van de kleuter verschuift van het spelen naar leren.
4. Schoolperiode 6-12 jaar
De cognitieve ontwikkeling neemt een belangrijke plaats in bij de fase van de
schoolperiode.
5. Adolescentie 12-18 jaar
Het begin van de adolescentie wordt ingeluid door de puberteit, waarmee de periode van
geslachtsrijping bedoelt wordt. Jeugdigen/jongeren = de periode tussen de kinderjaren of
volwassenheid. Een belangrijk aspect van deze fase is de ontwikkeling van de seksualiteit
en de identiteit. De puberteit kan ook al eerder beginnen, meestal is dit bij meisjes.
Ontwikkelingsfase Leeftijd Omgeving Enkele kenmerken
Babyperiode 0-12 maanden Gezin, kinderopvang Snelle groei en ontwikkeling
Geheel afhankelijk van zorg en
bescherming
, Eerste gehechtheidsrelatie
Peuterperiode 1-4 jaar Gezin, kinderopvang, Door beweging en spraak meer autonoom
peuterspeelzaal Denkt en handelt nog egocentrisch
Kleuterperiode 4-6 jaar Gezin, groep 1-2 Sociale ontwikkeling neemt toe
basisschool, buurt, Speelt met veel fantasie
naschoolse opvang
Schoolperiode 6-12 jaar Gezin, groep 3-8 Cognitieve ontwikkeling staat centraal
basisschool, buurt, Sociale contacten verbreden zich
naschoolse opvang,
sport/en of hobbyclub
Adolescentie 12-18 jaar Gezin, voortgezet Lichamelijke verandering door puberteit
onderwijs, Begin seksuele belangstelling
leeftijdsgenoten (peers) Identiteitsontwikkeling
- Pedagogen ( zie los document)
Om een eigenschap te meten is het nodig dat we deze operationaliseren. Dat wil zeggen
dat we de eigenschap zodanig ‘vertalen’ dat er meetbare gegevens aan gekoppeld
kunnen worden.
- Open interview; vraagtechniek waarbij de vragen deels geleid worden door de
gegeven antwoorden.
- Gestructureerd of gesloten interview; een vaste reeks vragen die bij verschillende
kinderen in dezelfde volgorde worden gesteld.
- Vragenlijst; kan mondeling maar ook schriftelijk beantwoord worden en nog veel
handiger via het internet.
- Dwarsdoorsnede onderzoek = bij deze methode worden op een specifiek moment de
meetresultaten van kinderen van verschillende leeftijden met elkaar vergeleken.
Belangrijk! Een generatieverschil tussen 2 groepen wordt voor een
ontwikkelingseffect aangezien. Een dergelijk generatie verschil berust op het
zogenoemde cohorteffect.
- Cohort = een groep mensen met hetzelfde geboortejaar.
- Cohort effect = de invloed die specifieke, tijdgebonden maatschappelijke
gebeurtenissen op een cohort kunnen hebben.
- Longitudinaal onderzoek = het gedrag van kinderen op ten minste 2 verschillende
tijdstippen vast leggen, met daartussen een duidelijk verschil.
Methode Definitie Voordelen Nadelen
Dwarsdoorsnede Op een tijdstip de meet resultaten van Snel en goedkoop Bij groot
groepen van verschillende leeftijd leeftijdsverschil
vergelijken, bijvoorbeeld 4 en 6 verwarring
jarigen. ontwikkelings- en
cohorteffect; geen
individuele
ontwikkeling te
traceren.
Longitudinaal Op meerdere tijdstippen een groep Geen verwarring Langdurig en duur;
, kinderen met zichzelf vergelijken; bijv. ontwikkelings- en cohort uitval proefpersonen.
een meting van 4 jarigen 2 jaar effect; individuele
herhalen ontwikkeling zichtbaar
Hoofdstuk 2 ontwikkelingspsychologische theorie:
Nature = van nature (instinct, talent, groei, temperament en drift horen bij de nature kant.)
Nurture = door vorming (opvoeding, vaardigheid, kennis en ervaring zijn typische nurture begrippen)
Freud zag de mensen als een vat vol driften, met name seksuele driften. Hij noemde het ‘es’, in het
latijn ID genoemd. Het es heeft 1 belangrijk doel, namelijk de driften zsm mogelijk te bevredigen. Bij
het pasgeboren kind wordt al het gedrag door Es bepaald. De baby eet, slaapt, poept en plast omdat
hij daar behoefte aan heeft. Maar ook later gedurende de rest van ons leven, blijft het Es en de
behoefte de driften te bevredigen voortbestaan.
Es, Ich, Über-Ich Het Es bestaat uit de driften die samen de levensdrift en de doodsdrift vormen. Het
Ich en Über-Ich bevinden zich deels in het bewuste, deels in het onbewuste deel van de psyche. Zij
hebben de taak om het Es te beteugelen, zodat het niet je hele leven beheerst.
De ontwikkelingsfasen:
1. De orale fase (0-1 jaar)
2. De anale fase (1-3 jaar)
3. Fallische fase (3-6 jaar)
4. Latentiefase (6-12 jaar)
5. Genitale fase (na 12 jaar)
1. De orale fase 0-1 jaar à
Het centrum van lustgevoelens (erogene zone) is de mond en de bevrediging van libido vindt
plaats via zuigen en eten. Baby’s genieten van sabbelen, kauwen, zuigen en bijten, en
natuurlijk van het eten zelf. In de eerste fase is de moeder het eerste liefdesobject van het
kind. Orale fixatie kan ontstaan doordat het kind te vroeg van de moederborst onthouden
wordt.
Eetstoornissen rookverslavingen worden als orale problemen beschouwd.
2. Anale fase 1-3 jaar à
Het kind geniet van de controle van de sluitspier: het kan de ontlasting zelf ophouden of
vrijgeven. In deze fase botsen de verlangens van het kind met die van de ouders. Deze willen
dat het kind zindelijk wordt. In deze fase komt het Ich in actie. Het kind gehoorzaamt en
wordt zindelijk. Freud hechtte veel waarde aan zindelijkeheids training.
3. Fallische fase 3-6 jaar à
In deze fase voelen kinderen zich sterk aangetrokken tot de ouder van het andere geslacht en
zijn zij tegelijkertijd de ouder van het hetzelfde geslacht als hun rivaal en die hen jaloers en
vijandig maakt. Bij jongens leidt deze spanning tot castratie angst, de vrees dat de vader het
lustobject, de penis zal afnemen. Dit innerlijke conflict is het beroemde oedipuscomplex, dat
slechts opgelost kan worden wanneer de zoon zich met het vaderfiguur gaat identificeren.
De minder elegante meisjes variant; het elektracomplex, vloeit voort uit het gemis van de
, penis. Meisjes zouden de penis missen en jaloers zijn op de vader die er wel een heeft; dit
noemen we penisnijd.
4. Latentiefase 6-12 jaar à
Het kind gebruikt de ruimte en tijd vooral om zich in sociaal en cognitief opzicht te
ontwikkelen
5. Genitale fase na 12 jaar à
De lichamelijke veranderingen vinden plaats. De adolescent kan uiting geven aan zijn
seksuele verlangens en hoeft deze niet te onderdrukken. In deze fase bereid de adolescent
zich voor op volwassenheid.
Jean piaget à het oudere kind is niet alleen intelligenter dan het jongere kind, maar dat de
denkwijze fundamenteel aan elkaar verschilden. De cognitieve ontwikkeling van mensen een
voortdurende reorganisatie van mentale processen van biologische rijping en hun ervaringen
met de omgeving
Assimilatie = het proces waarin nieuwe ervaringen worden geïnterpreteerd op basis van
bestaande schema’s. Om effectief te assimileren is het vaak noodzakelijk nieuwe ervaringen
zodanig te interpreteren dat zij in ons schema passen.
Accommodatie = is het proces waarin onder invloed van nieuwe ervaringen onze schema’s
worden veranderd. Het schema, onze denkwijze, wordt dusdanig aangepast dat de ervaring
erin kan worden opgenomen.
Adaptatie = heeft als doel een staat van evenwicht te handhaven of te herstellen. Zodra het
kind geconfronteerd wordt met een aspect van de werkelijkheid dat het bestaande innerlijke
evenwicht verstoor, zal het actie ondernemen om via assimilatie of accommodatie een nieuw
evenwicht te vinden.
Behaviorisme = de theorie stelt dat het merendeel van het menselijk gedrag vooral sociaal
gedrag, aangeleerd is.
Het black box model = input en output zijn van belang, maar op wat voor wijze binnenin
plaatsvindt is niet relevant.
John watson/John Locke à Het kind komt ter wereld als een onbeschreven blad, waarop de
ervaring zijn stempel drukt.
John watson werd geinspireerd door het experiment van honden die gingen kwijlen door aan
een bel te luiden. Zie voorbeeld BLZ 42 boek ontwikkelingspsychologie of google John
Watson
Neutrale stimulus = term uit de klassieke conditioneing voor een prikkel die voorafgaand aan
het conditionering proces geen respons uitlokt.
Ongecontioneerde stimulus = term uit de klassieke conditionering voor een natuurlijke
prikkel
Rijping impliceert verandering en vooruitgang op twee niveaus: van klein naar groot (groei) en van
eenvoudig naar complex (differentiatie).
Leren à verwijst naar het verwerven van kennis en vaardigheden op basis van ervaring. Die ervaring
doen we op door actief in contact te treden met de omgeving.
1. Babyperiode 0-12 maanden
2. Peuterperiode 1-4 jaar
3. Kleuterperiode 4-6 jaar
4. Schoolperiode 6-12 jaar
5. Adolescentie 12-18 jaar
Kinderen = 0-12 jaar
Jongeren/jeugdigen = 12-18 jaar
1. Baby periode 0-12 maanden
Een baby of zuigeling is wanneer het kind nog niet loopt. In het eerste levensjaar is de
groei en ontwikkelingstempo heel hoog. Vooral op motorisch gebied zijn de vorderingen
spectaculair. Een van de belangrijke ontwikkelingen in het eerste levensjaar is het
ontstaan van de eerste gehechtheidsrelatie; zoals we later zullen zien eerste mijlpaal in
de persoonlijkheid ontwikkeling.
2. Peuter periode 1-4 jaar
Talloze nieuwe vaardigheden zorgen voor een geweldige toename van de
verkenningsmogelijkheden en ervaringen. De belangrijkste daarvan is wel de
taalontwikkeling die de basis vormt van de snel toenemende sociale en communicatieve
vaardigheden. Egocentrisme = peuters denken en handelen sterk vanuit hun eigen
belevingswereld en kunnen zich nog niet in anderen verplaatsen.
3. Kleuter periode 4-6 jaar
De kleuter beschikt over een rijke fantasie. De leerplicht begint vanaf 5 jaar. Het accent
van de kleuter verschuift van het spelen naar leren.
4. Schoolperiode 6-12 jaar
De cognitieve ontwikkeling neemt een belangrijke plaats in bij de fase van de
schoolperiode.
5. Adolescentie 12-18 jaar
Het begin van de adolescentie wordt ingeluid door de puberteit, waarmee de periode van
geslachtsrijping bedoelt wordt. Jeugdigen/jongeren = de periode tussen de kinderjaren of
volwassenheid. Een belangrijk aspect van deze fase is de ontwikkeling van de seksualiteit
en de identiteit. De puberteit kan ook al eerder beginnen, meestal is dit bij meisjes.
Ontwikkelingsfase Leeftijd Omgeving Enkele kenmerken
Babyperiode 0-12 maanden Gezin, kinderopvang Snelle groei en ontwikkeling
Geheel afhankelijk van zorg en
bescherming
, Eerste gehechtheidsrelatie
Peuterperiode 1-4 jaar Gezin, kinderopvang, Door beweging en spraak meer autonoom
peuterspeelzaal Denkt en handelt nog egocentrisch
Kleuterperiode 4-6 jaar Gezin, groep 1-2 Sociale ontwikkeling neemt toe
basisschool, buurt, Speelt met veel fantasie
naschoolse opvang
Schoolperiode 6-12 jaar Gezin, groep 3-8 Cognitieve ontwikkeling staat centraal
basisschool, buurt, Sociale contacten verbreden zich
naschoolse opvang,
sport/en of hobbyclub
Adolescentie 12-18 jaar Gezin, voortgezet Lichamelijke verandering door puberteit
onderwijs, Begin seksuele belangstelling
leeftijdsgenoten (peers) Identiteitsontwikkeling
- Pedagogen ( zie los document)
Om een eigenschap te meten is het nodig dat we deze operationaliseren. Dat wil zeggen
dat we de eigenschap zodanig ‘vertalen’ dat er meetbare gegevens aan gekoppeld
kunnen worden.
- Open interview; vraagtechniek waarbij de vragen deels geleid worden door de
gegeven antwoorden.
- Gestructureerd of gesloten interview; een vaste reeks vragen die bij verschillende
kinderen in dezelfde volgorde worden gesteld.
- Vragenlijst; kan mondeling maar ook schriftelijk beantwoord worden en nog veel
handiger via het internet.
- Dwarsdoorsnede onderzoek = bij deze methode worden op een specifiek moment de
meetresultaten van kinderen van verschillende leeftijden met elkaar vergeleken.
Belangrijk! Een generatieverschil tussen 2 groepen wordt voor een
ontwikkelingseffect aangezien. Een dergelijk generatie verschil berust op het
zogenoemde cohorteffect.
- Cohort = een groep mensen met hetzelfde geboortejaar.
- Cohort effect = de invloed die specifieke, tijdgebonden maatschappelijke
gebeurtenissen op een cohort kunnen hebben.
- Longitudinaal onderzoek = het gedrag van kinderen op ten minste 2 verschillende
tijdstippen vast leggen, met daartussen een duidelijk verschil.
Methode Definitie Voordelen Nadelen
Dwarsdoorsnede Op een tijdstip de meet resultaten van Snel en goedkoop Bij groot
groepen van verschillende leeftijd leeftijdsverschil
vergelijken, bijvoorbeeld 4 en 6 verwarring
jarigen. ontwikkelings- en
cohorteffect; geen
individuele
ontwikkeling te
traceren.
Longitudinaal Op meerdere tijdstippen een groep Geen verwarring Langdurig en duur;
, kinderen met zichzelf vergelijken; bijv. ontwikkelings- en cohort uitval proefpersonen.
een meting van 4 jarigen 2 jaar effect; individuele
herhalen ontwikkeling zichtbaar
Hoofdstuk 2 ontwikkelingspsychologische theorie:
Nature = van nature (instinct, talent, groei, temperament en drift horen bij de nature kant.)
Nurture = door vorming (opvoeding, vaardigheid, kennis en ervaring zijn typische nurture begrippen)
Freud zag de mensen als een vat vol driften, met name seksuele driften. Hij noemde het ‘es’, in het
latijn ID genoemd. Het es heeft 1 belangrijk doel, namelijk de driften zsm mogelijk te bevredigen. Bij
het pasgeboren kind wordt al het gedrag door Es bepaald. De baby eet, slaapt, poept en plast omdat
hij daar behoefte aan heeft. Maar ook later gedurende de rest van ons leven, blijft het Es en de
behoefte de driften te bevredigen voortbestaan.
Es, Ich, Über-Ich Het Es bestaat uit de driften die samen de levensdrift en de doodsdrift vormen. Het
Ich en Über-Ich bevinden zich deels in het bewuste, deels in het onbewuste deel van de psyche. Zij
hebben de taak om het Es te beteugelen, zodat het niet je hele leven beheerst.
De ontwikkelingsfasen:
1. De orale fase (0-1 jaar)
2. De anale fase (1-3 jaar)
3. Fallische fase (3-6 jaar)
4. Latentiefase (6-12 jaar)
5. Genitale fase (na 12 jaar)
1. De orale fase 0-1 jaar à
Het centrum van lustgevoelens (erogene zone) is de mond en de bevrediging van libido vindt
plaats via zuigen en eten. Baby’s genieten van sabbelen, kauwen, zuigen en bijten, en
natuurlijk van het eten zelf. In de eerste fase is de moeder het eerste liefdesobject van het
kind. Orale fixatie kan ontstaan doordat het kind te vroeg van de moederborst onthouden
wordt.
Eetstoornissen rookverslavingen worden als orale problemen beschouwd.
2. Anale fase 1-3 jaar à
Het kind geniet van de controle van de sluitspier: het kan de ontlasting zelf ophouden of
vrijgeven. In deze fase botsen de verlangens van het kind met die van de ouders. Deze willen
dat het kind zindelijk wordt. In deze fase komt het Ich in actie. Het kind gehoorzaamt en
wordt zindelijk. Freud hechtte veel waarde aan zindelijkeheids training.
3. Fallische fase 3-6 jaar à
In deze fase voelen kinderen zich sterk aangetrokken tot de ouder van het andere geslacht en
zijn zij tegelijkertijd de ouder van het hetzelfde geslacht als hun rivaal en die hen jaloers en
vijandig maakt. Bij jongens leidt deze spanning tot castratie angst, de vrees dat de vader het
lustobject, de penis zal afnemen. Dit innerlijke conflict is het beroemde oedipuscomplex, dat
slechts opgelost kan worden wanneer de zoon zich met het vaderfiguur gaat identificeren.
De minder elegante meisjes variant; het elektracomplex, vloeit voort uit het gemis van de
, penis. Meisjes zouden de penis missen en jaloers zijn op de vader die er wel een heeft; dit
noemen we penisnijd.
4. Latentiefase 6-12 jaar à
Het kind gebruikt de ruimte en tijd vooral om zich in sociaal en cognitief opzicht te
ontwikkelen
5. Genitale fase na 12 jaar à
De lichamelijke veranderingen vinden plaats. De adolescent kan uiting geven aan zijn
seksuele verlangens en hoeft deze niet te onderdrukken. In deze fase bereid de adolescent
zich voor op volwassenheid.
Jean piaget à het oudere kind is niet alleen intelligenter dan het jongere kind, maar dat de
denkwijze fundamenteel aan elkaar verschilden. De cognitieve ontwikkeling van mensen een
voortdurende reorganisatie van mentale processen van biologische rijping en hun ervaringen
met de omgeving
Assimilatie = het proces waarin nieuwe ervaringen worden geïnterpreteerd op basis van
bestaande schema’s. Om effectief te assimileren is het vaak noodzakelijk nieuwe ervaringen
zodanig te interpreteren dat zij in ons schema passen.
Accommodatie = is het proces waarin onder invloed van nieuwe ervaringen onze schema’s
worden veranderd. Het schema, onze denkwijze, wordt dusdanig aangepast dat de ervaring
erin kan worden opgenomen.
Adaptatie = heeft als doel een staat van evenwicht te handhaven of te herstellen. Zodra het
kind geconfronteerd wordt met een aspect van de werkelijkheid dat het bestaande innerlijke
evenwicht verstoor, zal het actie ondernemen om via assimilatie of accommodatie een nieuw
evenwicht te vinden.
Behaviorisme = de theorie stelt dat het merendeel van het menselijk gedrag vooral sociaal
gedrag, aangeleerd is.
Het black box model = input en output zijn van belang, maar op wat voor wijze binnenin
plaatsvindt is niet relevant.
John watson/John Locke à Het kind komt ter wereld als een onbeschreven blad, waarop de
ervaring zijn stempel drukt.
John watson werd geinspireerd door het experiment van honden die gingen kwijlen door aan
een bel te luiden. Zie voorbeeld BLZ 42 boek ontwikkelingspsychologie of google John
Watson
Neutrale stimulus = term uit de klassieke conditioneing voor een prikkel die voorafgaand aan
het conditionering proces geen respons uitlokt.
Ongecontioneerde stimulus = term uit de klassieke conditionering voor een natuurlijke
prikkel
