Les 1 – Kennismaking en introductie
Kracht van de situatie
Omstander/bystander effect Sociaal psychologisch fenomeen waarbij mensen
minder geneigd zijn om in te grijpen of hulp te bieden in een noodgeval wanneer er
andere aanwezigen zijn. Dit effect wordt verklaard door twee psychologische
mechanismen.
- Diffusie van verantwoordelijkheid: Wanneer er meerdere mensen aanwezig
zijn bij een situatie, voelt niemand zich individueel verantwoordelijk voor het
bieden van hulp. Iedereen verwacht dat een ander zal ingrijpen, wat leidt toch
inactiviteit van de groep als geheel.
- Sociale vergelijking: Mensen kijken vaak naar anderen in een situatie om te
zien hoe ze zich moeten gedragen. Als anderen geen actie ondernemen, kan
een individu denken dat er geen directe urgentie is, of dat er geen ingrijpen
nodig is.
Hoe meer mensen er aanwezig zijn bij een noodsituatie, hoe minder waarschijnlijk
het is dat iemand daadwerkelijk ingrijpt, doordat de verantwoordelijkheid ‘verdeeld’
wordt over de groep.
Gehoorzaamheid Mensen zetten vaak hun persoonlijke waarden en normen opzij
onder invloed van bijvoorbeeld autoriteit of groepsdruk.
- Milgram’s Gehoorzaamheidexperiment: Dit is een experiment waarin
deelnemers onder de indruk waren dat ze elektrische schokken toedienden
aan een andere persoon elke keer als die fout antwoordde op een vraag.
Echter was degene die de vraag fout beantwoordde een acteur en ontving
diegene geen schokken. Het experiment toonde aan dat mensen bereid waren
om schadelijke handelingen te verrichten. Dit doordat een autoriteitsfiguur de
deelnemers opdroeg om de schokken toe te dienen.
- Zimbardo’s Stanford Prison Experiment: Dit is een experiment waarin
onderzocht wordt hoe mensen zich gedragen in rollen van autoriteit en
onderdanigheid. Deelnemers werden bij het experiment willekeurig
toegewezen als bewaker of gevangenen in een gevangenis. Tijdens het
experiment begonnen de bewakers zich steeds gewelddadiger te gedragen,
terwijl de gevangenen steeds hulpelozer werden. Dit experiment toont aan dat
de sociale situatie het gedrag van de deelnemers heel erg beïnvloedt.
De kracht van de situatie kan invloed uitoefenen op iemands beslissing om al dan
niet gehoorzaam te zijn, en in extreme gevallen kan dit zelfs leiden tot moreel
twijfelachtige acties.
Betekenisgeving Dit verwijst naar de manier waarop mensen situaties
interpreteren en de betekenis die zij eraan toekennen. De kracht van de situatie
wordt dus in veel gevallen bepaald door de betekenis die mensen aan hun omgeving
en de sociale context geven.
, - Sociale constructie van de werkelijkheid in actie:
1. Rolverwachtingen en identiteit Veel van wat we doen en hoe we ons
gedragen, wordt bepaald door sociale constructies van rollen en identiteit. De
betekenis die we aan onze rol geven, zijn gebaseerd op de sociale normen en
verwachtingen die we via onze cultuur en omgeving meekrijgen.
2. Sociale normen en verwachtingen Dit zijn de ongeschreven regels die
bepalen wat ‘gepast’ is in een bepaalde situatie. Ze ontstaan uit gedeelde
overtuigingen en waarden binnen een samenleving en beïnvloeden wat we als
‘normaal’ beschouwen. In veel gevallen bepaalt de sociale context welke
normen van toepassing zijn, en we passen ons gedrag aan op basis van de
situatie. Een voorbeeld hiervan is dat mensen zich in een zakelijke situatie
anders gedragen dan in een informele setting.
3. Groepsdruk en conformiteit Mensen zijn vaak geneigd om zich aan te
passen aan de normen van de groep waartoe ze behoren, zelfs als die
normen in conflict staan met hun persoonlijke overtuigingen.
De werkelijkheid die we ervaren, wordt dus continu vormgegeven door onze sociale
omgeving, onze interacties en de betekenissen die we aan deze contexten geven.
Dit betekent dat de realiteit voortdurend veranderd afhankelijk van de sociale
structuren, verwachtingen en rollen waarin we ons bevinden.
- Wishful thinking /motivationele vertekening:
Dit betekent dat je iets hoopt of gelooft, omdat je het graag zou willen dat het
ook zo is, ook al is het misschien niet waar. Voorbeeld: Stel je voor je partner
gedraagt zich vreemd of afstandelijk. Iemand die veel van die relatie hoopt of
verlangt, kan deze signalen negeren of ze interpreteren als tijdelijke
problemen, omdat ze liever geloven dat de partner nog steeds verliefd is. De
realiteit is niet in overeenstemming met de hoop van de persoon.
- Self-fulfilling prophecy: Dit is iets wat waar wordt doordat je het gelooft, zelf als
het in het begin niet waar was. Het is een voorspelling die uitkomt doordat je
je op een bepaalde manier gedraagt of denkt, wat je in de richting van de
situatie helpt sturen.
- Fundamentele attributiefout: Dit is een fout die we vaak maken wanneer we
het gedrag van anderen uitleggen. We denken snel dat iemands gedrag komt
door wie ze zijn, terwijl we de situatie of omstandigheden vaak over het hoofd
zien die hun gedrag kunnen beïnvloeden. Denk hierbij aan een klasgenoot die
een dom antwoord geeft. Je denkt dat wat is die persoon dom, maar wie weet
was die persoon afgeleid en gaf hij of zij daarom het verkeerde antwoord.
- Cognitieve dissonantie: Dit is het ongemakkelijke gevoel dat je krijgt wanneer
je twee tegenstrijdige gedachten hebt, of wanneer je gedrag niet overeenkomt
met je waarden of overtuigingen. Als gevolg hiervan wil je de ongemakkelijke
spanning verminderen, dus probeer je dingen anders te zien of je gedrag te
veranderen, zodat er weer balans is. Voorbeeld: Het opentrekken van een zak
chips met de gedachte ‘ik heb hard gewerkt vandaag, dus verdien ik die zak
chips’.
, Waarom zijn mensen beïnvloedbaar?
Mensen zijn beïnvloedbaar omdat we allemaal invloed hebben van anderen, zowel
bewust als onbewust. We willen erbij horen, vertrouwen op autoriteiten, reageren op
groepsdruk en hebben soms niet de tijd of energie om diep na te denken. Dit maakt
het gemakkelijker om beïnvloed te worden door anderen, wat zowel positieve of
negatieve gevolgen kan hebben.
Kracht van de situatie
Omstander/bystander effect Sociaal psychologisch fenomeen waarbij mensen
minder geneigd zijn om in te grijpen of hulp te bieden in een noodgeval wanneer er
andere aanwezigen zijn. Dit effect wordt verklaard door twee psychologische
mechanismen.
- Diffusie van verantwoordelijkheid: Wanneer er meerdere mensen aanwezig
zijn bij een situatie, voelt niemand zich individueel verantwoordelijk voor het
bieden van hulp. Iedereen verwacht dat een ander zal ingrijpen, wat leidt toch
inactiviteit van de groep als geheel.
- Sociale vergelijking: Mensen kijken vaak naar anderen in een situatie om te
zien hoe ze zich moeten gedragen. Als anderen geen actie ondernemen, kan
een individu denken dat er geen directe urgentie is, of dat er geen ingrijpen
nodig is.
Hoe meer mensen er aanwezig zijn bij een noodsituatie, hoe minder waarschijnlijk
het is dat iemand daadwerkelijk ingrijpt, doordat de verantwoordelijkheid ‘verdeeld’
wordt over de groep.
Gehoorzaamheid Mensen zetten vaak hun persoonlijke waarden en normen opzij
onder invloed van bijvoorbeeld autoriteit of groepsdruk.
- Milgram’s Gehoorzaamheidexperiment: Dit is een experiment waarin
deelnemers onder de indruk waren dat ze elektrische schokken toedienden
aan een andere persoon elke keer als die fout antwoordde op een vraag.
Echter was degene die de vraag fout beantwoordde een acteur en ontving
diegene geen schokken. Het experiment toonde aan dat mensen bereid waren
om schadelijke handelingen te verrichten. Dit doordat een autoriteitsfiguur de
deelnemers opdroeg om de schokken toe te dienen.
- Zimbardo’s Stanford Prison Experiment: Dit is een experiment waarin
onderzocht wordt hoe mensen zich gedragen in rollen van autoriteit en
onderdanigheid. Deelnemers werden bij het experiment willekeurig
toegewezen als bewaker of gevangenen in een gevangenis. Tijdens het
experiment begonnen de bewakers zich steeds gewelddadiger te gedragen,
terwijl de gevangenen steeds hulpelozer werden. Dit experiment toont aan dat
de sociale situatie het gedrag van de deelnemers heel erg beïnvloedt.
De kracht van de situatie kan invloed uitoefenen op iemands beslissing om al dan
niet gehoorzaam te zijn, en in extreme gevallen kan dit zelfs leiden tot moreel
twijfelachtige acties.
Betekenisgeving Dit verwijst naar de manier waarop mensen situaties
interpreteren en de betekenis die zij eraan toekennen. De kracht van de situatie
wordt dus in veel gevallen bepaald door de betekenis die mensen aan hun omgeving
en de sociale context geven.
, - Sociale constructie van de werkelijkheid in actie:
1. Rolverwachtingen en identiteit Veel van wat we doen en hoe we ons
gedragen, wordt bepaald door sociale constructies van rollen en identiteit. De
betekenis die we aan onze rol geven, zijn gebaseerd op de sociale normen en
verwachtingen die we via onze cultuur en omgeving meekrijgen.
2. Sociale normen en verwachtingen Dit zijn de ongeschreven regels die
bepalen wat ‘gepast’ is in een bepaalde situatie. Ze ontstaan uit gedeelde
overtuigingen en waarden binnen een samenleving en beïnvloeden wat we als
‘normaal’ beschouwen. In veel gevallen bepaalt de sociale context welke
normen van toepassing zijn, en we passen ons gedrag aan op basis van de
situatie. Een voorbeeld hiervan is dat mensen zich in een zakelijke situatie
anders gedragen dan in een informele setting.
3. Groepsdruk en conformiteit Mensen zijn vaak geneigd om zich aan te
passen aan de normen van de groep waartoe ze behoren, zelfs als die
normen in conflict staan met hun persoonlijke overtuigingen.
De werkelijkheid die we ervaren, wordt dus continu vormgegeven door onze sociale
omgeving, onze interacties en de betekenissen die we aan deze contexten geven.
Dit betekent dat de realiteit voortdurend veranderd afhankelijk van de sociale
structuren, verwachtingen en rollen waarin we ons bevinden.
- Wishful thinking /motivationele vertekening:
Dit betekent dat je iets hoopt of gelooft, omdat je het graag zou willen dat het
ook zo is, ook al is het misschien niet waar. Voorbeeld: Stel je voor je partner
gedraagt zich vreemd of afstandelijk. Iemand die veel van die relatie hoopt of
verlangt, kan deze signalen negeren of ze interpreteren als tijdelijke
problemen, omdat ze liever geloven dat de partner nog steeds verliefd is. De
realiteit is niet in overeenstemming met de hoop van de persoon.
- Self-fulfilling prophecy: Dit is iets wat waar wordt doordat je het gelooft, zelf als
het in het begin niet waar was. Het is een voorspelling die uitkomt doordat je
je op een bepaalde manier gedraagt of denkt, wat je in de richting van de
situatie helpt sturen.
- Fundamentele attributiefout: Dit is een fout die we vaak maken wanneer we
het gedrag van anderen uitleggen. We denken snel dat iemands gedrag komt
door wie ze zijn, terwijl we de situatie of omstandigheden vaak over het hoofd
zien die hun gedrag kunnen beïnvloeden. Denk hierbij aan een klasgenoot die
een dom antwoord geeft. Je denkt dat wat is die persoon dom, maar wie weet
was die persoon afgeleid en gaf hij of zij daarom het verkeerde antwoord.
- Cognitieve dissonantie: Dit is het ongemakkelijke gevoel dat je krijgt wanneer
je twee tegenstrijdige gedachten hebt, of wanneer je gedrag niet overeenkomt
met je waarden of overtuigingen. Als gevolg hiervan wil je de ongemakkelijke
spanning verminderen, dus probeer je dingen anders te zien of je gedrag te
veranderen, zodat er weer balans is. Voorbeeld: Het opentrekken van een zak
chips met de gedachte ‘ik heb hard gewerkt vandaag, dus verdien ik die zak
chips’.
, Waarom zijn mensen beïnvloedbaar?
Mensen zijn beïnvloedbaar omdat we allemaal invloed hebben van anderen, zowel
bewust als onbewust. We willen erbij horen, vertrouwen op autoriteiten, reageren op
groepsdruk en hebben soms niet de tijd of energie om diep na te denken. Dit maakt
het gemakkelijker om beïnvloed te worden door anderen, wat zowel positieve of
negatieve gevolgen kan hebben.
