Godsdienstsociologie les 1: 13/02
Inleiding: Sociologie, religie en moderniteit
hoe sociologen denken vanouds over de relatie tussen sociologie, religie en
moderniteit (=constitutie van moderne samenleving)
sociologie en moderniteit
ontwikkeling sociologie verbonden met de ontwikkeling van de
moderne, industriële samenleving = komen tegelijk op, sociologie gaat vanaf
het begin over de waardigheden van de moderne samenleving bv. problemen -
intellectuele reflectie over opkomst moderne samenleving
ontstaat in 19e E
sociologie richt zich inhoudelijk op de kenmerken en ontwikkelingsdynamiek
van de moderne samenleving - ontwikkeling van samenleving = modernisering
van samenlevingen
vroeger waren ze voormodern
ook het lot van beide met elkaar verbonden WANT vanaf eind jaren 60:
moderne samenleving en sociologie raken in de versukkeling = crisis
van de sociologie EN postmodernisering bv. maatschappelijk protest etc. -
samenleving verandert ingrijpend (bv. tegencultuur beïnvloedt cultuur blijvend)
en postmodernisering (bv. verbeelding, persoonlijke ervaring is belangrijker
geworden, ook authenticiteit)
maatschappelijke transformatieprocessen van vandaag vinden daar hun wortels
(jaren 60) bv. ben je religieus? Nee, MAAR… spiritualiteit = veranderen van
religie! (niet verdwijnen van) (dit komt op in jaren 60)
sociologie en verlichting
verlichting (situeren in 17e en 18e eeuw) (sociologie bestond toen nog niet,
maar is wel de uitvloeisel ervan) = wetenschap en rede kunnen en moeten
mensen bevrijden van traditie en religie
sociologie: maatschappijwetenschappelijke uitvloeisel daarvan, met twee
opdrachten:
1/ via wetenschappelijke kennis mensen bevrijden van traditie en religie, opgevat
als onvrijheid, vormen van geloof, betutteling en onmondigheid
2/ solide wetenschappelijke kennis over samenleving voortbrengen die een
bijdrage kan brengen aan het oplossen/bestrijden van sociale
problemen/maatschappelijke vraagstukken, waarmee processen van
modernisering gepaard gaan
3 idealen van Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederschap/gemeenschap
Weber: liberaal
Marx: socialisme
DH: conservatisme (gemeenschap belangrijk)
= deze 3 de grondleggers! Want je zal één volgen, welke visie je ook volgt
Sociologie en positivisme
onder invloed van verlichting wordt sociologie gedomineerd door
positivistische traditie
Wetenschappelijke kennis over de samenleving wordt beschouwd als superieur
aan wat mensen zelf zoal geloven, vinden of menen te weten
Overtuiging dat dergelijke kennis bruikbaar is om sociale problemen te helpen
oplossen
Marginalisering van religie, traditie en cultuur (=wat mensen zelf geloven, vinden
of menen te weten)
1
, plaatst kennis op een voetstuk: gelovig is dom, je moet niet geloven maar
weten => solide sociologie ontwikkelen die onderzoekt hoe sociale
werkelijkheid echt in elkaar zit -> als je ingrepen wil doen, dan heb je
kennis nodig! (‘niets is zo praktisch als een goede theorie’), (dus nu een
goeie theorie verbonden met hervormingsagenda)
deze positivistische manier van denken => je moet niet religie, traditie en
cultuur bestuderen DUS marginalisering ervan
Sociologie en positivisme
Comte:
Heeft de naam ‘sociologie’ bedacht, stichter van het positivisme
overgang geloof en religie naar wetenschap en religie heeft hij belichaamd =>
van wetenschap/sociologie maakt hij zelfs een religie!
dus hij benoemde zichzelf de hogepriester van religie van de mensheid
=> wetenschap kan religie vervangen als fundament voor morele consensus die
hij nodig achtte voor sociale orde en samenhang
Marx:
religie = vals bewustzijn/opium van het volk, religie moet je niet serieus nemen
religie zorgt ervoor dat uitgebuite arbeiders blind worden voor de ‘echte’
werkelijkheid, hun ‘echte’ belangen niet onderkennen en zich schikken in hun lot
maar wetenschap mag je wel serieus nemen
onderschikking religie en cultuur, wetenschappelijke kennis komt eerst
positivisme bij Comte en Marx:
wetenschap belangrijker dan religie en cultuur (bv. ‘vals bewustzijn’:
arbeidsklasse ervan overtuigd dat het goed is om kapitalistische systeem
in stand te houden, zien niet dat het uitbuiting is, zien dus hun eigen
belangen niet) = vertrouwen in harde, wetenschappelijke kennis = religie
en cultuur behelzen slechts wat mensen geloven, vinden of menen
te weten
wetenschap kan werkelijkheid onthullen zoals hij echt is
wetenschap kan religie vervangen door rationelere ideeën
kortom: de wetenschap wordt een soort seculiere religie => C: heel
impliciet EN Bij M ook: arbeiders zien het verkeerd => positivisme in de
sociologie!
Ook de vroege DH: als mensen zien hoe samenleving echt in elkaar zit, dan zien
ze dat industriële arbeidsdeling ervoor zorgt dat ze afhankelijk zijn van elkaar (in
voormoderne samenlevingen: cultureel geloof etc. waardoor samenleving niet uit
elkaar valt) hier gaat het om functionele verschillen tussen mensen die de wereld
bijeenhoudt, maar eerst moet je weten dat de wereld gekenmerkt wordt door de
economische afhankelijkheden etc. en dan heerst er vrede en samenhang
Religie wordt gemarginaliseerd in de positivistisch traditie:
- religie heeft connotatie van irrationaliteit, te vervangen door ‘rationele,
wetenschappelijke kennis’
- nadruk op wetenschap en technologie als drijvende krachten achter processen
van ‘modernisering’ = bijna altijd: toepassen van wetenschappelijke kennis in
de vorm van technologie, modernisering is bijna altijd industrialisering
- modernisering betekent dus afnemende maatschappelijke betekenis van religie
(= seculariseringstheorie)
Modernisering als industrialisering
de harde kern van moderniseringsproces (volgens de positivistische traditie in
de sociologie) =
2
, de wetenschap doet ontdekkingen (alsof het exogeen naar ons toekomt
= technologisch determinisme) (in jaren 60 een andere beweging:
sociology of scientific knowledge: het tot stand komen van
wetenschappelijke kennis op een sociologische manier bestudeerd, kennis
is een uitkomst van sociale en culturele processen)
deze ontdekkingen slaan neer in nieuwe technologie, toegepast
binnen met name arbeidsorganisatie
wetenschap en technologie, kennis en rationaliteit worden hierdoor steeds
belangrijker
religie en geloof (maar ook traditie en cultuur) worden hierdoor minder
belangrijk
wetenschapssociologie en godsdienstsociologen
= maken zich niet druk over wat mensen geloven echt waar is, want maken
verschillende claims over de werkelijkheid en doet er niet toe of het zo is of niet
(wat mensen vinden etc. en welke maatschappelijke gevolgen ze hebben)
-> ook al zodanig over het verschil tussen de twee gediscussieerd (religion-
science discussion) is er toch deze gelijkenis
modernisering opgevat als proces van industrialisering: als technologische en
economische verandering => EN gevolg daarvan: afnemende maatschappelijke
betekenis van religie
“modernisering = process of social change initiated by industrialisation”
(Macionis & Plummer)
Voorbeeld: Norris & Inglehart - Sacred and Secular: over modernisering en
afname van religie
= invloedrijk boek uit 2004
Was een kwantitatieve analyse van data van WVS (1981-2001)
Serieus genomen door godsdienstsociologen
vraag: waarom in sommige landen mensen minder religieus dan in
andere?
De onderzoekers onderscheiden landen naar graad van wetenschappelijke,
technologische en economische ontwikkeling
“Door de ontwikkeling van ‘agrarisch’/‘pre-industrieel’ via ‘industrieel’ naar ‘post-
industrieel’ neemt de persoonlijke veiligheid toe en dus de behoefte aan religie
af”
antwoord: sommige landen zijn moderner = hoger niveau van wetenschap,
technologie etc.
niveau van kennis en technologie is steeds hoger, dus omgeving steeds meer
onder controle, dus steeds veiliger, dan heb je geen religie meer nodig
= (dit is een typische) moderniseringstheorie
1- modernisering maakt de wereld beter, want ruimt bedreigingen van de
persoonlijke veiligheid uit de weg (bv. gezondheidsrisico’s
teruggedrongen)
2- => daarmee neemt behoefte aan religie af (religie als compensatie voor
persoonlijke onveiligheid) naarmate modernisering voortschrijdt
Drie grondleggers van de sociologie
1/ MARX
positivistische notie van religie als irrationele mythe die de echte werkelijkheid
verhult
3
, religie niet serieus genomen: religie als irrationele mythe om de pijn van het
lijden te verzachten
religie wordt meer moreel afgewezen (dan echt bestudeerd)
2/ DURKHEIM
godsdienstsociologische manier van denken (Weber ook)
vroege DH (positivisme): religie verliest in moderne samenlevingen haar
betekenis, dus ook samenhang
late DH: breuk met positivisme: religie kan niet verdwijnen, het zal er in
moderne en voormoderne samenlevingen blijven! (dit verwierp hij in zijn eerdere
boeken) (deze versie van hem zie je heel weinig bij sociologen, praten over de
vroege – antropologen over de late eerder) hierin moet je geïnteresseerd zijn als
godsdienstsocioloog
= religie als bron van moraal en sociale samenhang
3/ WEBER
kritiek op/verwerping van positivistische traditie = sociologie als
cultuurwetenschap
godsdienst en wetenschap samen!
Sociologie als cultuurwetenschap: mensen zijn cultuurwezens voor hem, ze
geven zin aan hun bestaan bv. verhalen bedenken over wat de dingen betekenen
religie als verlossing van het lijden, is een heilsleer, zegt wat mensen moeten
doen en laten, geeft handelingsmotieven en heeft maatschappelijke gevolgen
waardoor wereld verandert => religie bijgedragen aan opkomst kapitalisme want
hard werken etc., het reikt motieven aan op basis waarvan mensen gaan
handelen = religieuze heilsleer, en dat heeft vaak onbedoelde gevolgen (bij
Marx: omverwerping arbeidersklasse)
religie als bron van maatschappelijke verandering
Weber: protestantse reformatie als begin van het einde van religie in het Westen
de godsdienstsociologie na het klassieke werk van DH en Weber
Luckmann (1967) – The Invisible Religion
- Kritiek op hoe godsdienstsociologie zich ontwikkeld heeft sinds DH en W
klassieke sociologie van W en DH was in grote mate godsdienstsociologie
sinds hen is verbinding tussen algemene en godsdienstsociologie
verstoord
vooral door misinterpretaties van DH (kan niet verdwijnen) en Weber ook
verzwakking van de relatie met de klassieke en de algemene sociologie:
godsdienstsociologie als specialisme naast andere
Van godsdienstsociologie naar een intellectueel armoedige, beleidsgerichte en
kleingeestige ‘kerksociologie’
hij benadrukt hoe gs gedegenereerd is tot kerksociologie, daardoor is gs kapot
gegaan (in Nederland bestaat het niet meer), dat onze religie/onze kerk de enige
echte religie is
30-40: GS raakt in verval omdat: door de overtuiging dat religie gedoemd is te
verdwijnen, dus waarom studeren (is niet te rechtvaardigen als je naar DH en W
kijkt)
50-60: komt tot bloei maar gezien als kerksociologie (= beleidssociologie ten
dienste van de kerken), sociologisch gezien van geen enkele betekenis
“The sociology of religion was reborn, but, basically, as an applied or ancillary
science. Its problems were defined by the institutional interest of religious
organisations”
4
Inleiding: Sociologie, religie en moderniteit
hoe sociologen denken vanouds over de relatie tussen sociologie, religie en
moderniteit (=constitutie van moderne samenleving)
sociologie en moderniteit
ontwikkeling sociologie verbonden met de ontwikkeling van de
moderne, industriële samenleving = komen tegelijk op, sociologie gaat vanaf
het begin over de waardigheden van de moderne samenleving bv. problemen -
intellectuele reflectie over opkomst moderne samenleving
ontstaat in 19e E
sociologie richt zich inhoudelijk op de kenmerken en ontwikkelingsdynamiek
van de moderne samenleving - ontwikkeling van samenleving = modernisering
van samenlevingen
vroeger waren ze voormodern
ook het lot van beide met elkaar verbonden WANT vanaf eind jaren 60:
moderne samenleving en sociologie raken in de versukkeling = crisis
van de sociologie EN postmodernisering bv. maatschappelijk protest etc. -
samenleving verandert ingrijpend (bv. tegencultuur beïnvloedt cultuur blijvend)
en postmodernisering (bv. verbeelding, persoonlijke ervaring is belangrijker
geworden, ook authenticiteit)
maatschappelijke transformatieprocessen van vandaag vinden daar hun wortels
(jaren 60) bv. ben je religieus? Nee, MAAR… spiritualiteit = veranderen van
religie! (niet verdwijnen van) (dit komt op in jaren 60)
sociologie en verlichting
verlichting (situeren in 17e en 18e eeuw) (sociologie bestond toen nog niet,
maar is wel de uitvloeisel ervan) = wetenschap en rede kunnen en moeten
mensen bevrijden van traditie en religie
sociologie: maatschappijwetenschappelijke uitvloeisel daarvan, met twee
opdrachten:
1/ via wetenschappelijke kennis mensen bevrijden van traditie en religie, opgevat
als onvrijheid, vormen van geloof, betutteling en onmondigheid
2/ solide wetenschappelijke kennis over samenleving voortbrengen die een
bijdrage kan brengen aan het oplossen/bestrijden van sociale
problemen/maatschappelijke vraagstukken, waarmee processen van
modernisering gepaard gaan
3 idealen van Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederschap/gemeenschap
Weber: liberaal
Marx: socialisme
DH: conservatisme (gemeenschap belangrijk)
= deze 3 de grondleggers! Want je zal één volgen, welke visie je ook volgt
Sociologie en positivisme
onder invloed van verlichting wordt sociologie gedomineerd door
positivistische traditie
Wetenschappelijke kennis over de samenleving wordt beschouwd als superieur
aan wat mensen zelf zoal geloven, vinden of menen te weten
Overtuiging dat dergelijke kennis bruikbaar is om sociale problemen te helpen
oplossen
Marginalisering van religie, traditie en cultuur (=wat mensen zelf geloven, vinden
of menen te weten)
1
, plaatst kennis op een voetstuk: gelovig is dom, je moet niet geloven maar
weten => solide sociologie ontwikkelen die onderzoekt hoe sociale
werkelijkheid echt in elkaar zit -> als je ingrepen wil doen, dan heb je
kennis nodig! (‘niets is zo praktisch als een goede theorie’), (dus nu een
goeie theorie verbonden met hervormingsagenda)
deze positivistische manier van denken => je moet niet religie, traditie en
cultuur bestuderen DUS marginalisering ervan
Sociologie en positivisme
Comte:
Heeft de naam ‘sociologie’ bedacht, stichter van het positivisme
overgang geloof en religie naar wetenschap en religie heeft hij belichaamd =>
van wetenschap/sociologie maakt hij zelfs een religie!
dus hij benoemde zichzelf de hogepriester van religie van de mensheid
=> wetenschap kan religie vervangen als fundament voor morele consensus die
hij nodig achtte voor sociale orde en samenhang
Marx:
religie = vals bewustzijn/opium van het volk, religie moet je niet serieus nemen
religie zorgt ervoor dat uitgebuite arbeiders blind worden voor de ‘echte’
werkelijkheid, hun ‘echte’ belangen niet onderkennen en zich schikken in hun lot
maar wetenschap mag je wel serieus nemen
onderschikking religie en cultuur, wetenschappelijke kennis komt eerst
positivisme bij Comte en Marx:
wetenschap belangrijker dan religie en cultuur (bv. ‘vals bewustzijn’:
arbeidsklasse ervan overtuigd dat het goed is om kapitalistische systeem
in stand te houden, zien niet dat het uitbuiting is, zien dus hun eigen
belangen niet) = vertrouwen in harde, wetenschappelijke kennis = religie
en cultuur behelzen slechts wat mensen geloven, vinden of menen
te weten
wetenschap kan werkelijkheid onthullen zoals hij echt is
wetenschap kan religie vervangen door rationelere ideeën
kortom: de wetenschap wordt een soort seculiere religie => C: heel
impliciet EN Bij M ook: arbeiders zien het verkeerd => positivisme in de
sociologie!
Ook de vroege DH: als mensen zien hoe samenleving echt in elkaar zit, dan zien
ze dat industriële arbeidsdeling ervoor zorgt dat ze afhankelijk zijn van elkaar (in
voormoderne samenlevingen: cultureel geloof etc. waardoor samenleving niet uit
elkaar valt) hier gaat het om functionele verschillen tussen mensen die de wereld
bijeenhoudt, maar eerst moet je weten dat de wereld gekenmerkt wordt door de
economische afhankelijkheden etc. en dan heerst er vrede en samenhang
Religie wordt gemarginaliseerd in de positivistisch traditie:
- religie heeft connotatie van irrationaliteit, te vervangen door ‘rationele,
wetenschappelijke kennis’
- nadruk op wetenschap en technologie als drijvende krachten achter processen
van ‘modernisering’ = bijna altijd: toepassen van wetenschappelijke kennis in
de vorm van technologie, modernisering is bijna altijd industrialisering
- modernisering betekent dus afnemende maatschappelijke betekenis van religie
(= seculariseringstheorie)
Modernisering als industrialisering
de harde kern van moderniseringsproces (volgens de positivistische traditie in
de sociologie) =
2
, de wetenschap doet ontdekkingen (alsof het exogeen naar ons toekomt
= technologisch determinisme) (in jaren 60 een andere beweging:
sociology of scientific knowledge: het tot stand komen van
wetenschappelijke kennis op een sociologische manier bestudeerd, kennis
is een uitkomst van sociale en culturele processen)
deze ontdekkingen slaan neer in nieuwe technologie, toegepast
binnen met name arbeidsorganisatie
wetenschap en technologie, kennis en rationaliteit worden hierdoor steeds
belangrijker
religie en geloof (maar ook traditie en cultuur) worden hierdoor minder
belangrijk
wetenschapssociologie en godsdienstsociologen
= maken zich niet druk over wat mensen geloven echt waar is, want maken
verschillende claims over de werkelijkheid en doet er niet toe of het zo is of niet
(wat mensen vinden etc. en welke maatschappelijke gevolgen ze hebben)
-> ook al zodanig over het verschil tussen de twee gediscussieerd (religion-
science discussion) is er toch deze gelijkenis
modernisering opgevat als proces van industrialisering: als technologische en
economische verandering => EN gevolg daarvan: afnemende maatschappelijke
betekenis van religie
“modernisering = process of social change initiated by industrialisation”
(Macionis & Plummer)
Voorbeeld: Norris & Inglehart - Sacred and Secular: over modernisering en
afname van religie
= invloedrijk boek uit 2004
Was een kwantitatieve analyse van data van WVS (1981-2001)
Serieus genomen door godsdienstsociologen
vraag: waarom in sommige landen mensen minder religieus dan in
andere?
De onderzoekers onderscheiden landen naar graad van wetenschappelijke,
technologische en economische ontwikkeling
“Door de ontwikkeling van ‘agrarisch’/‘pre-industrieel’ via ‘industrieel’ naar ‘post-
industrieel’ neemt de persoonlijke veiligheid toe en dus de behoefte aan religie
af”
antwoord: sommige landen zijn moderner = hoger niveau van wetenschap,
technologie etc.
niveau van kennis en technologie is steeds hoger, dus omgeving steeds meer
onder controle, dus steeds veiliger, dan heb je geen religie meer nodig
= (dit is een typische) moderniseringstheorie
1- modernisering maakt de wereld beter, want ruimt bedreigingen van de
persoonlijke veiligheid uit de weg (bv. gezondheidsrisico’s
teruggedrongen)
2- => daarmee neemt behoefte aan religie af (religie als compensatie voor
persoonlijke onveiligheid) naarmate modernisering voortschrijdt
Drie grondleggers van de sociologie
1/ MARX
positivistische notie van religie als irrationele mythe die de echte werkelijkheid
verhult
3
, religie niet serieus genomen: religie als irrationele mythe om de pijn van het
lijden te verzachten
religie wordt meer moreel afgewezen (dan echt bestudeerd)
2/ DURKHEIM
godsdienstsociologische manier van denken (Weber ook)
vroege DH (positivisme): religie verliest in moderne samenlevingen haar
betekenis, dus ook samenhang
late DH: breuk met positivisme: religie kan niet verdwijnen, het zal er in
moderne en voormoderne samenlevingen blijven! (dit verwierp hij in zijn eerdere
boeken) (deze versie van hem zie je heel weinig bij sociologen, praten over de
vroege – antropologen over de late eerder) hierin moet je geïnteresseerd zijn als
godsdienstsocioloog
= religie als bron van moraal en sociale samenhang
3/ WEBER
kritiek op/verwerping van positivistische traditie = sociologie als
cultuurwetenschap
godsdienst en wetenschap samen!
Sociologie als cultuurwetenschap: mensen zijn cultuurwezens voor hem, ze
geven zin aan hun bestaan bv. verhalen bedenken over wat de dingen betekenen
religie als verlossing van het lijden, is een heilsleer, zegt wat mensen moeten
doen en laten, geeft handelingsmotieven en heeft maatschappelijke gevolgen
waardoor wereld verandert => religie bijgedragen aan opkomst kapitalisme want
hard werken etc., het reikt motieven aan op basis waarvan mensen gaan
handelen = religieuze heilsleer, en dat heeft vaak onbedoelde gevolgen (bij
Marx: omverwerping arbeidersklasse)
religie als bron van maatschappelijke verandering
Weber: protestantse reformatie als begin van het einde van religie in het Westen
de godsdienstsociologie na het klassieke werk van DH en Weber
Luckmann (1967) – The Invisible Religion
- Kritiek op hoe godsdienstsociologie zich ontwikkeld heeft sinds DH en W
klassieke sociologie van W en DH was in grote mate godsdienstsociologie
sinds hen is verbinding tussen algemene en godsdienstsociologie
verstoord
vooral door misinterpretaties van DH (kan niet verdwijnen) en Weber ook
verzwakking van de relatie met de klassieke en de algemene sociologie:
godsdienstsociologie als specialisme naast andere
Van godsdienstsociologie naar een intellectueel armoedige, beleidsgerichte en
kleingeestige ‘kerksociologie’
hij benadrukt hoe gs gedegenereerd is tot kerksociologie, daardoor is gs kapot
gegaan (in Nederland bestaat het niet meer), dat onze religie/onze kerk de enige
echte religie is
30-40: GS raakt in verval omdat: door de overtuiging dat religie gedoemd is te
verdwijnen, dus waarom studeren (is niet te rechtvaardigen als je naar DH en W
kijkt)
50-60: komt tot bloei maar gezien als kerksociologie (= beleidssociologie ten
dienste van de kerken), sociologisch gezien van geen enkele betekenis
“The sociology of religion was reborn, but, basically, as an applied or ancillary
science. Its problems were defined by the institutional interest of religious
organisations”
4
