De Wereld & Nederland
Een sociale en economische geschiedenis van de laatste duizend jaar
Deel II Vanaf de Great Divergence, 1800-heden
6 Inleiding bij deel II vragen bij hoofdstuk 6 geven samenvatting van de inleiding
7 Expansie, stagnatie en globalisering: economische ontwikkelingen
Industrialisatie en groei van de wereldhandel tot de Eerste Wereldoorlog
Industrialisatie en economische groei
Moderne economische groei een voortdurende stijging van het inkomen per hoofd van de bevolking.
Pre-industriële groei per hoofd van de bevolking steeg het inkomen niet of nauwelijks, economische
groei ging gepaard met bevolkingsgroei.
Twee nieuwe economische giganten: de Verenigde Staten en Duitsland
Gilded Age:
1. Snelle expansie van de spoorwegen.
2. Moderne en zeer productieve landbouw.
3. Opkomst van een aantal grote en machtige ondernemingen.
4. Ontstaan etnisch zeer diverse, uitgebreide arbeidersklasse.
Nadat aanvankelijk de industriële activiteit zich concentreerde in traditionele industrieën, verschoof het
zwaartepunt geleidelijk aan naar elektrotechnische en chemische industrie, en machinebouw (=Tweede
Industriële Revolutie). Hierdoor steeg de arbeids- en kapitaalproductiviteit (=de hoeveelheid goederen die
door een eenheid arbeid en een eenheid kapitaal wordt voortgebracht), waardoor de productie goedkoper
werd.
Verenigde Staten In de Verenigde Staten werd, anders dan in Latijns-Amerika, het ontstaan van een
klasse van zelfstandige kleine boeren en ondernemers gestimuleerd. De Homestead Act (1862) bepaalde
dat aanvragers die een stuk land bewerkten dit na vijf jaar in bezit konden krijgen. De Timer Culture Act
(1873) stelde vast dat wie in bepaalde droge gebieden een stuk land voor een kwart met bomen beplantte,
het in bezit zou krijgen. In de Verenigde Staten kon een ondernemende immigrant dus goedkoop aan grond
komen. Ook waren de lonen er relatief hoog en was de politieke en religieuze vrijheid er groter dan in veel
landen in Europa of Latijns-Amerika.
Duitsland Door het Continentaal Stelsel van Napoleon viel de Britse concurrentie tijdelijk weg, wat een
prikkel vormde voor de Duitse nijverheid. In de periode 1850-1870 leek de industrialisatie sterk op de
ontwikkeling in Groot-Brittannië: sterke expansie van zware industrie, steenkolenwinning en spoorwegen.
Concentratie en consolidatie in het bedrijfsleven
Alfred Chandler stelde dat er zich in grote bedrijven een aparte organisatiestructuur ontwikkelde met
topmanagers, managers op lagere niveaus en specifieke managementtechnieken waardoor zij efficiënt
konden produceren. Een bedrijf kon alleen succesvol zijn als ze zich omvormden tot managerial firms: hierin
komen investeringen niet uit het familiekapitaal of persoonlijke bankleningen, maar van de aandelenbeurs.
Groei van de wereldhandel
Het liberaal gedachtegoed dat in veel landen opkwam leverde een ideologische onderbouwing van de
bescheiden rol van de overheid in de economie. De overheid zorgde allen voor orde en veiligheid, de
onzichtbare hand van de markt zou zorgen voor efficiënte allocatie en toenemende rijkdom.
De Europese expansie versnelde in het laatste kwart van de 19 e eeuw, met als gevolg dat grote delen van
Azië en vrijwel geheel Afrika onder koloniaal bestuur werden gebracht. Het ging nu om de exploitatie van
kolonies door het vestigen van plantages. Het imperialisme vormde de basis van de grote ongelijkheid
tussen verschillende delen van de wereld.
, De landbouwcrisis aan het eind van de 19 e eeuw
De wereldwijde toename van de graanproductie en de sterke daling van de internationale transportprijzen.
In Europa kwam veel goedkoop Amerikaans graan op de markt. De landbouw was in Amerika veel meer
gemechaniseerd en daarbij waren de transportkosten van Amerika naar Europa met 30% gedaald. Over al
drongen boeren aan op de importtarieven, maar zij vonden niet overal gehoor.
- Franrijk + Duitsland: geprobeerd boeren te beschermen via protectionistische maatregelen.
- Groot-Brittannië + Nederland: industriële en commerciële belangen wogen zwaarder dan de
agrarische belangen van het eigen land.
De veranderende positie van Groot-Brittannië, 1875-1914
Voor Groot-Brittannië had de industrialisatie van de andere landen grote gevolgen. De groei van de Britse
industriële productie nam aanzienlijk af door de internationale concurrentie en afzetmarkten raakten
verloren doordat de nieuwe industrialiserende landen hun markten afschermden. Britse ondernemers
waren daarbij minder innovatief dan de ondernemers in landen als Amerika en Duitsland. Hierbij wordt
gesproken van de ‘wet van de remmende voorsprong’.
De paradox van de late Nederlandse industrialisatie
Na de Bataafs-Franse Tijd brak een periode van groei aan; de investeringen namen toe en de industrie
groeide. Maar na 1830 verdwenen deze impulsen en werden het weer de traditionele activiteiten.
Technologische fuik: het traject van technische ontwikkelingen dat Nederland vóór 1800 had gevolgd, had
weliswaar geleid tot een hoog niveau van productiviteit, maar zou eigenlijk weinig mogelijkheden bieden
tot verdere vernieuwingen. Nederland had een ander economisch profiel: een diensteconomie en
ondernemers bouwden voort op de welvaart uit vorige eeuwen, wat een geheel andere uitgangssituatie gaf
dan in andere landen.
1. Institutionele structuur uit de tijd van de Republiek de verstrengeling van macht en lokale
belangen in Nederland hielden de omvorming naar een nationale economie lange tijd tegen.
2. Het beleid van koning Willem I hij investeerde wel in infrastructuur, maar wist niet het steun en
vertrouwen van de Hollandse burgerij te krijgen en daardoor faalde hij in het creëren van een
gunstig investeringsklimaat.
3. Specifieke reactie van Nederland als kleine, open economie op de liberalisering van het
handelsverkeer na 1842 in eerste instantie nam vooral de agrarische export uit Nederland sterk
toe. De nijverheid was alleen niet opgewassen tegen de buitenlandse concurrentie.
Het belang van Indië
Nederlands-Indië droeg bij aan de internationale positie van Nederland als koloniale grootmacht. De
economische betekenis van Nederlands-Indië uitte zich op allerlei gebieden: koloniale grondstoffen,
stimulans voor de scheepsbouw, afzetmarkt voor textielindustrie en voor de rol van Nederland als
internationaal transporteur. De inkomsten van de overzeese bezittingen namen in de loop van de 19 e eeuw
toe als gevolg van het Cultuurstelsel. Na de afschaffing van het Cultuurstelsel (1870) bloeide het particulier
ondernemerschap op in Nederlands-Indië.
Conflict en stagnatie tussen 1914 en 1945
Oorlog, revolutie en ‘Roaring Twenties’
De periode 1895-1914 stond in het teken van de Tweede Industriële Revolutie. Introductie van nieuwe
technologie in de industrie gaat langzamer, omdat het enige tijd duurt voordat bestaande kapitaalgoederen
zijn afgeschreven en vervangen. Technologische innovatie als groeifactor werd in belangrijke mate versterkt
door de internationale handel en internationale investeringen, die ervoor zorgden dat de nieuwe
productiecapaciteit de markt bereikte of zich op gunstige locaties ontwikkelde.
Een sociale en economische geschiedenis van de laatste duizend jaar
Deel II Vanaf de Great Divergence, 1800-heden
6 Inleiding bij deel II vragen bij hoofdstuk 6 geven samenvatting van de inleiding
7 Expansie, stagnatie en globalisering: economische ontwikkelingen
Industrialisatie en groei van de wereldhandel tot de Eerste Wereldoorlog
Industrialisatie en economische groei
Moderne economische groei een voortdurende stijging van het inkomen per hoofd van de bevolking.
Pre-industriële groei per hoofd van de bevolking steeg het inkomen niet of nauwelijks, economische
groei ging gepaard met bevolkingsgroei.
Twee nieuwe economische giganten: de Verenigde Staten en Duitsland
Gilded Age:
1. Snelle expansie van de spoorwegen.
2. Moderne en zeer productieve landbouw.
3. Opkomst van een aantal grote en machtige ondernemingen.
4. Ontstaan etnisch zeer diverse, uitgebreide arbeidersklasse.
Nadat aanvankelijk de industriële activiteit zich concentreerde in traditionele industrieën, verschoof het
zwaartepunt geleidelijk aan naar elektrotechnische en chemische industrie, en machinebouw (=Tweede
Industriële Revolutie). Hierdoor steeg de arbeids- en kapitaalproductiviteit (=de hoeveelheid goederen die
door een eenheid arbeid en een eenheid kapitaal wordt voortgebracht), waardoor de productie goedkoper
werd.
Verenigde Staten In de Verenigde Staten werd, anders dan in Latijns-Amerika, het ontstaan van een
klasse van zelfstandige kleine boeren en ondernemers gestimuleerd. De Homestead Act (1862) bepaalde
dat aanvragers die een stuk land bewerkten dit na vijf jaar in bezit konden krijgen. De Timer Culture Act
(1873) stelde vast dat wie in bepaalde droge gebieden een stuk land voor een kwart met bomen beplantte,
het in bezit zou krijgen. In de Verenigde Staten kon een ondernemende immigrant dus goedkoop aan grond
komen. Ook waren de lonen er relatief hoog en was de politieke en religieuze vrijheid er groter dan in veel
landen in Europa of Latijns-Amerika.
Duitsland Door het Continentaal Stelsel van Napoleon viel de Britse concurrentie tijdelijk weg, wat een
prikkel vormde voor de Duitse nijverheid. In de periode 1850-1870 leek de industrialisatie sterk op de
ontwikkeling in Groot-Brittannië: sterke expansie van zware industrie, steenkolenwinning en spoorwegen.
Concentratie en consolidatie in het bedrijfsleven
Alfred Chandler stelde dat er zich in grote bedrijven een aparte organisatiestructuur ontwikkelde met
topmanagers, managers op lagere niveaus en specifieke managementtechnieken waardoor zij efficiënt
konden produceren. Een bedrijf kon alleen succesvol zijn als ze zich omvormden tot managerial firms: hierin
komen investeringen niet uit het familiekapitaal of persoonlijke bankleningen, maar van de aandelenbeurs.
Groei van de wereldhandel
Het liberaal gedachtegoed dat in veel landen opkwam leverde een ideologische onderbouwing van de
bescheiden rol van de overheid in de economie. De overheid zorgde allen voor orde en veiligheid, de
onzichtbare hand van de markt zou zorgen voor efficiënte allocatie en toenemende rijkdom.
De Europese expansie versnelde in het laatste kwart van de 19 e eeuw, met als gevolg dat grote delen van
Azië en vrijwel geheel Afrika onder koloniaal bestuur werden gebracht. Het ging nu om de exploitatie van
kolonies door het vestigen van plantages. Het imperialisme vormde de basis van de grote ongelijkheid
tussen verschillende delen van de wereld.
, De landbouwcrisis aan het eind van de 19 e eeuw
De wereldwijde toename van de graanproductie en de sterke daling van de internationale transportprijzen.
In Europa kwam veel goedkoop Amerikaans graan op de markt. De landbouw was in Amerika veel meer
gemechaniseerd en daarbij waren de transportkosten van Amerika naar Europa met 30% gedaald. Over al
drongen boeren aan op de importtarieven, maar zij vonden niet overal gehoor.
- Franrijk + Duitsland: geprobeerd boeren te beschermen via protectionistische maatregelen.
- Groot-Brittannië + Nederland: industriële en commerciële belangen wogen zwaarder dan de
agrarische belangen van het eigen land.
De veranderende positie van Groot-Brittannië, 1875-1914
Voor Groot-Brittannië had de industrialisatie van de andere landen grote gevolgen. De groei van de Britse
industriële productie nam aanzienlijk af door de internationale concurrentie en afzetmarkten raakten
verloren doordat de nieuwe industrialiserende landen hun markten afschermden. Britse ondernemers
waren daarbij minder innovatief dan de ondernemers in landen als Amerika en Duitsland. Hierbij wordt
gesproken van de ‘wet van de remmende voorsprong’.
De paradox van de late Nederlandse industrialisatie
Na de Bataafs-Franse Tijd brak een periode van groei aan; de investeringen namen toe en de industrie
groeide. Maar na 1830 verdwenen deze impulsen en werden het weer de traditionele activiteiten.
Technologische fuik: het traject van technische ontwikkelingen dat Nederland vóór 1800 had gevolgd, had
weliswaar geleid tot een hoog niveau van productiviteit, maar zou eigenlijk weinig mogelijkheden bieden
tot verdere vernieuwingen. Nederland had een ander economisch profiel: een diensteconomie en
ondernemers bouwden voort op de welvaart uit vorige eeuwen, wat een geheel andere uitgangssituatie gaf
dan in andere landen.
1. Institutionele structuur uit de tijd van de Republiek de verstrengeling van macht en lokale
belangen in Nederland hielden de omvorming naar een nationale economie lange tijd tegen.
2. Het beleid van koning Willem I hij investeerde wel in infrastructuur, maar wist niet het steun en
vertrouwen van de Hollandse burgerij te krijgen en daardoor faalde hij in het creëren van een
gunstig investeringsklimaat.
3. Specifieke reactie van Nederland als kleine, open economie op de liberalisering van het
handelsverkeer na 1842 in eerste instantie nam vooral de agrarische export uit Nederland sterk
toe. De nijverheid was alleen niet opgewassen tegen de buitenlandse concurrentie.
Het belang van Indië
Nederlands-Indië droeg bij aan de internationale positie van Nederland als koloniale grootmacht. De
economische betekenis van Nederlands-Indië uitte zich op allerlei gebieden: koloniale grondstoffen,
stimulans voor de scheepsbouw, afzetmarkt voor textielindustrie en voor de rol van Nederland als
internationaal transporteur. De inkomsten van de overzeese bezittingen namen in de loop van de 19 e eeuw
toe als gevolg van het Cultuurstelsel. Na de afschaffing van het Cultuurstelsel (1870) bloeide het particulier
ondernemerschap op in Nederlands-Indië.
Conflict en stagnatie tussen 1914 en 1945
Oorlog, revolutie en ‘Roaring Twenties’
De periode 1895-1914 stond in het teken van de Tweede Industriële Revolutie. Introductie van nieuwe
technologie in de industrie gaat langzamer, omdat het enige tijd duurt voordat bestaande kapitaalgoederen
zijn afgeschreven en vervangen. Technologische innovatie als groeifactor werd in belangrijke mate versterkt
door de internationale handel en internationale investeringen, die ervoor zorgden dat de nieuwe
productiecapaciteit de markt bereikte of zich op gunstige locaties ontwikkelde.
