Inleiding (1)
oncobiologie
definitie en kenmerken
- cancrum (krab) < kanker : want kanker heeft uitlopers en lijkt op een krab
- ongecontroleerde celdeling
- groei abnormaal weefsel afkomstig van een normaal weefsel
- neoplasie/tumor = nieuwe vorming kanker
normaal weefsels kankerweefsel:
Normaal weefsel Kankerweefsel
Ontwikkeling & groei Groei zonder wetten van ecosysteem respecteren
Homeostase behouden Onaangepaste groei
- steady state - niet-adaptief : zonder uitlokkende fysiologische
- herstel/repair stimulus
adaptief inspelen op wijzigende situaties - niet flexibel of reversiebel : zonder spontaan
- hyperplasie : meer cellen uitdoven
- hypertrofie : grotere cellen
- felxibel & reversiebel
KENMERK GOEDAARDIGE/ KWAADAARDIGE/
BENIGNE TUMOR MALIGNE TUMOR
begrenzing scherp onregelmatig
kapsel frequent zelden
groeiwijze niet-invasief invasief
groeisnelheid laag hoog
necrose zelden frequent
differentiatie goed slecht
mitotische activiteit laag hoog
metastasering niet wel
benigne tumor kan uitgroeien tot een maligne tumor
goedaardige tumoren niet behandelen ( uitzondering : goedaardige hersentumor)
celdeling:
kankercellen: ongecontroleerde, snelle celdeling
alle lichaamscellen (behalve neuronen) : gecontroleerde celdeling & stop
vaste tumoren / in weefsel : carcinomen, sarcomen, melanomen, teratomen
vloeibare tumoren / bloed : leukemie
tussen fase / lymfeklier / bloed : lymfomen
1
,types kanker = afhankelijk van type cel waaruit ze ontstaan
WEEFSEL KANKER
epitheel carcinoma
lymfocyten lymfoma
witte bloedcellen leukemie
bindweefsel sarcoma
melanocyten melanoma
kiemcellen teratoma
statistieken
5250 nieuwe gevallen/dag
>1600 overlijdens/dag
1/3 ontwikkelt kanker in zijn/haar leven
< 1/3 overlijden aan kanker
Groot voorval van sterfte bij alle leeftijden ( man & vrouw)
incidentie
mannen: prostaat- en longkanker, pancreaskanker weinig frequent (3%)
vrouwen: borst- en baarmoederhalskanker, pancreaskanker weinig frequent (3%)
overlijden
mannen overlijden vooral van longkanker
vrouwen overlijden vooral van borstkanker
8% van sterftegevallen aan kanker = pancreaskanker (man & vrouw)
= zeer hoog ondanks dat pancreaskanker niet veel voorkomt ( zeer lethaal)
leeftijd
toename kans op kanker met leeftijd
leeftijd is de belangrijkste risicofactor
5-jaars overleving:
= procent van de kankerpatiënten die na 5 jaar, na diagnostisering nog in leven zijn
- heel verschillend van kanker tot kanker
- 67% = overlevingskans van alle kankers samen
- Pancreaskanker zeer kwaadaardig = achterin buik & onopgemerkt groeien (uitzaaien)
Goede 5-jaars overleving Slechte 5-jaars overleving
prostaat 98% Slokdarm 20%
melanoma 92% long 19%
borst 90% lever 18%
pancreas 9%
2
,Indeling
MANIER VAN INDELEN VOORBEELDEN
leeftijd bij diagnose pediatrisch
AYA: adolescenten en jong volwassenen (16-35j)
volwassenen
genetische factoren familiaal
sporadisch
omgevingsfactoren Therapie-gerelateerd
de novo
manier van detecteren screening
symptomatisch
pathologie histologische types
graad van differentiatie
moleculaire pathologie Classificaties obv DNA, RNA, proteïne
klinisch gedrag agressief : ernstig & snel ontwikkelend
indolent : zachtaardig, chronisch
targets voor moleculaire somatische mutaties
behandelingen pathways
3
,4
, Oorzaken en preventie (2)
oncobiologie
oorzaken
= relatieve bijdrage tot het ontstaan van kanker van een individuele risicofactor is moeilijk te bepalen
omwille van de multi-causaliteit van kanker
- sommige kanker hebben relatief weinig afwijkingen
- andere kankers hebben veel afwijkingen/ mutante vormen
o longkanker & huidkanker
o continue blootstelling stimuli : roken, UV licht,…
o meerdere mutaties samen tot uiteindelijke kanker lijden
5-10% : erfelijke kanker ( voorbeeld: tp53-gen, BRCA,…)
90-95% : verworden kanker
oorzaken van de verworven kanker: carcinogenen
carcinogenen = stoffen of levende weefsels die aanleiding kunnen geven tot kanker
1. medicatie : hormonen & chemotherapie/immunosuppressiva
2. biologische agentia : virussen (EBV, HBV, HCV,KSHV, HPV,HTLV,HIV) & Helicobac. Pylori
3. beroepsblootstelling/omgevingsfactoren
4. straling
5. voeding
6. middelen : tabak & alcohol
medicatie
3 groepen die behandelen:
- medicatie : hormonale toediening
- chemotherapie : AML ( acute myeloide pathologie)
o kan schaden berokken aan andere cellen
o succesvolle behandeling bv borstkanker maar x jaar later leukemie tgv chemo
- immuunsuppressie : lymfomen
o onderdrukking van natuurlijke weerstand tegen kanker negatief effect
biologische agentia
= levende organismen & voornamelijk virussen :
- epstein barr virus EBV ⇒ lymfomen & hoofd- en hals tumoren & maagkanker
- hepatitis B en C ⇒ leverkanker
- humaan papillomavirus HPV ⇒ baarmoederhalskanker + hoofd- en hals tumoren
- humaan immunodeficiëntie virus HIV ⇒ Kaposi sarcomen + lymfomen
- …
5
,beroepsbloodstelling/omgevingsfactoren
asbest, zware metalen, leer stof, hout stof,…
sommige sterk geassocieerd met kanker
andere discutabel
asbest veroorzaakt agressieve longvlieskanker
chemische verbindingen : verf, schoonmaakproducten,…
straling
UV straling (bv zonnebank) : melanoom & niet-melanoom huidkanker
X-stralen bij kankerbehandeling
Proportie kankers veroorzaakt ioniserende straling laag ( 2-3%)
: Bronnen ioniserende straling
o Natuurlijke straling : kosmische & aardstraling
o Medische diagnostische en therapeutische doeleinde
o Fall-out kernwapens
o Nucleaire accidenten
voeding & middelen
Roken
o Pakjaar = # sigaretten per dag gedurende 1 j
o In klinische context gebruikt om blootstelling aan tabak meten
o #pakjaren = (#sigaretten per dag/20) x #jaren gerookt
o Bv 30 pakjaar = 2 pakjes/dag voor 15 j
o 90% van regelmatige rokers: begonnen voor leeftijd van 18 jaar
o Adolescenten = meer gevoelig aan nicotineverslaving
o 3% longkanker t.g.v. passief roken
o Longkanker, larynxkanker, blaaskanker,…
Alcohol
o Leverkanker, slokdarmkanker, pancreaskanker, borstkanker
Overgewicht
o BMI = kg/cm2
o geassocieerd met veel kankers
Vlees
o Rood vlees : kanker veroorzaken ( lage evidentie)
o Bewerkt vlees : kanker veroorzaken
o Wit vlees : beter dan rood en bewerkt, minder risico
Zout
o Aanleiding tot aantal kankers : bv maagkanker
o Ontdekt: reductie maagkankers t.g.v. ontstaan van frigo
o Vroeger voeding bewaar methode = pekeltechniek ( hoge zout [ ] )
6
,primaire preventie
= vermijden van oorzakelijke factoren, ook al heb je nog niet de kanker ontwikkelt:
Gezonde levensstijl = Insmeren, zonlicht vermijden, voeding, beweging, geen alcohol, niet roken,…
Studie op rokers, niet rokers & gestopte rokers:
~ Blauw = overleving rokers
~ Rood = overleving niet rokers
~ Stippel = overleving rokers die gestopt zijn
~ Hoe ouder je bent als je stopt, hoe meer richting de blauwe lijn
~ Hoe jonger je bent als je stopt, hoe meer richting de rode lijn
Stoppen roken 25 – 44 jaar : zelfde levensverwachting als niet-roker
Stoppen roken 45- 64 jaar : kortere levensverwachting als niet-roker
Steeds zinvol om op 60jarige leeftijd te stoppen met roken !
secundaire preventie = screening
diagnose stellen vóór dat de symptomen er zijn
gericht op detectie van kanker in voegtijdig statdium (dus eigenlijk geen preventie)
hogere kans op genezing
Reductie van frequentie van ernstige consequenties van de ziekte
Bv: borstkanker, huidkanker, baarmoederhalskanker, darmkanker,…
7
, 2 voorwaarden voor screening:
- vaak voorkomende kanker in de populatie
- goede behandeling mogelijk
3 soorten screeningstesten:
- klinisch onderzoek
o borstonderzoek
o huidonderzoek
- laboratoriumtests
o PSA = prostaat specifiek antigen
o FOB = faeces occult blood
- beeldvormingstechnieken
o mammografie
o echo
goede screeningstest:
veilig voor de patiënt
geeft nuttige resultaten
o weinig vals negatieve resultaten = goede specificiteit
o weinig vals positieve resultaten = goede sensitiviteit
CAVE overdiagnose (prostaat, nier, schildklier) = complicaties t.g.v. te veel screening
Voorbeeld situaties:
Situatie 1:
- A = screening van kanker, sterft uiteindelijk aan andere oorzaak
- B = geen screening, sterft uiteindelijk aan andere oorzaak
- Conclusie: screening zinloos
Situatie 2:
- A = screening van kanker, kanker ontwikkelen & sterven aan kanker
- B = geen screening, kanker ontwikkelen & sterven aan kanker
- Conclusie: screening zinloos omdat je kanker toch zal gaan ontwikkelen
Situatie 3:
- A = screening, sterft later doordat je kanker zal behandelen
- B = geen screening, kanker ontwikkelt zich & sterft vroegtijdig
- Conclusie: screening zinvol, kan langer leven
8
oncobiologie
definitie en kenmerken
- cancrum (krab) < kanker : want kanker heeft uitlopers en lijkt op een krab
- ongecontroleerde celdeling
- groei abnormaal weefsel afkomstig van een normaal weefsel
- neoplasie/tumor = nieuwe vorming kanker
normaal weefsels kankerweefsel:
Normaal weefsel Kankerweefsel
Ontwikkeling & groei Groei zonder wetten van ecosysteem respecteren
Homeostase behouden Onaangepaste groei
- steady state - niet-adaptief : zonder uitlokkende fysiologische
- herstel/repair stimulus
adaptief inspelen op wijzigende situaties - niet flexibel of reversiebel : zonder spontaan
- hyperplasie : meer cellen uitdoven
- hypertrofie : grotere cellen
- felxibel & reversiebel
KENMERK GOEDAARDIGE/ KWAADAARDIGE/
BENIGNE TUMOR MALIGNE TUMOR
begrenzing scherp onregelmatig
kapsel frequent zelden
groeiwijze niet-invasief invasief
groeisnelheid laag hoog
necrose zelden frequent
differentiatie goed slecht
mitotische activiteit laag hoog
metastasering niet wel
benigne tumor kan uitgroeien tot een maligne tumor
goedaardige tumoren niet behandelen ( uitzondering : goedaardige hersentumor)
celdeling:
kankercellen: ongecontroleerde, snelle celdeling
alle lichaamscellen (behalve neuronen) : gecontroleerde celdeling & stop
vaste tumoren / in weefsel : carcinomen, sarcomen, melanomen, teratomen
vloeibare tumoren / bloed : leukemie
tussen fase / lymfeklier / bloed : lymfomen
1
,types kanker = afhankelijk van type cel waaruit ze ontstaan
WEEFSEL KANKER
epitheel carcinoma
lymfocyten lymfoma
witte bloedcellen leukemie
bindweefsel sarcoma
melanocyten melanoma
kiemcellen teratoma
statistieken
5250 nieuwe gevallen/dag
>1600 overlijdens/dag
1/3 ontwikkelt kanker in zijn/haar leven
< 1/3 overlijden aan kanker
Groot voorval van sterfte bij alle leeftijden ( man & vrouw)
incidentie
mannen: prostaat- en longkanker, pancreaskanker weinig frequent (3%)
vrouwen: borst- en baarmoederhalskanker, pancreaskanker weinig frequent (3%)
overlijden
mannen overlijden vooral van longkanker
vrouwen overlijden vooral van borstkanker
8% van sterftegevallen aan kanker = pancreaskanker (man & vrouw)
= zeer hoog ondanks dat pancreaskanker niet veel voorkomt ( zeer lethaal)
leeftijd
toename kans op kanker met leeftijd
leeftijd is de belangrijkste risicofactor
5-jaars overleving:
= procent van de kankerpatiënten die na 5 jaar, na diagnostisering nog in leven zijn
- heel verschillend van kanker tot kanker
- 67% = overlevingskans van alle kankers samen
- Pancreaskanker zeer kwaadaardig = achterin buik & onopgemerkt groeien (uitzaaien)
Goede 5-jaars overleving Slechte 5-jaars overleving
prostaat 98% Slokdarm 20%
melanoma 92% long 19%
borst 90% lever 18%
pancreas 9%
2
,Indeling
MANIER VAN INDELEN VOORBEELDEN
leeftijd bij diagnose pediatrisch
AYA: adolescenten en jong volwassenen (16-35j)
volwassenen
genetische factoren familiaal
sporadisch
omgevingsfactoren Therapie-gerelateerd
de novo
manier van detecteren screening
symptomatisch
pathologie histologische types
graad van differentiatie
moleculaire pathologie Classificaties obv DNA, RNA, proteïne
klinisch gedrag agressief : ernstig & snel ontwikkelend
indolent : zachtaardig, chronisch
targets voor moleculaire somatische mutaties
behandelingen pathways
3
,4
, Oorzaken en preventie (2)
oncobiologie
oorzaken
= relatieve bijdrage tot het ontstaan van kanker van een individuele risicofactor is moeilijk te bepalen
omwille van de multi-causaliteit van kanker
- sommige kanker hebben relatief weinig afwijkingen
- andere kankers hebben veel afwijkingen/ mutante vormen
o longkanker & huidkanker
o continue blootstelling stimuli : roken, UV licht,…
o meerdere mutaties samen tot uiteindelijke kanker lijden
5-10% : erfelijke kanker ( voorbeeld: tp53-gen, BRCA,…)
90-95% : verworden kanker
oorzaken van de verworven kanker: carcinogenen
carcinogenen = stoffen of levende weefsels die aanleiding kunnen geven tot kanker
1. medicatie : hormonen & chemotherapie/immunosuppressiva
2. biologische agentia : virussen (EBV, HBV, HCV,KSHV, HPV,HTLV,HIV) & Helicobac. Pylori
3. beroepsblootstelling/omgevingsfactoren
4. straling
5. voeding
6. middelen : tabak & alcohol
medicatie
3 groepen die behandelen:
- medicatie : hormonale toediening
- chemotherapie : AML ( acute myeloide pathologie)
o kan schaden berokken aan andere cellen
o succesvolle behandeling bv borstkanker maar x jaar later leukemie tgv chemo
- immuunsuppressie : lymfomen
o onderdrukking van natuurlijke weerstand tegen kanker negatief effect
biologische agentia
= levende organismen & voornamelijk virussen :
- epstein barr virus EBV ⇒ lymfomen & hoofd- en hals tumoren & maagkanker
- hepatitis B en C ⇒ leverkanker
- humaan papillomavirus HPV ⇒ baarmoederhalskanker + hoofd- en hals tumoren
- humaan immunodeficiëntie virus HIV ⇒ Kaposi sarcomen + lymfomen
- …
5
,beroepsbloodstelling/omgevingsfactoren
asbest, zware metalen, leer stof, hout stof,…
sommige sterk geassocieerd met kanker
andere discutabel
asbest veroorzaakt agressieve longvlieskanker
chemische verbindingen : verf, schoonmaakproducten,…
straling
UV straling (bv zonnebank) : melanoom & niet-melanoom huidkanker
X-stralen bij kankerbehandeling
Proportie kankers veroorzaakt ioniserende straling laag ( 2-3%)
: Bronnen ioniserende straling
o Natuurlijke straling : kosmische & aardstraling
o Medische diagnostische en therapeutische doeleinde
o Fall-out kernwapens
o Nucleaire accidenten
voeding & middelen
Roken
o Pakjaar = # sigaretten per dag gedurende 1 j
o In klinische context gebruikt om blootstelling aan tabak meten
o #pakjaren = (#sigaretten per dag/20) x #jaren gerookt
o Bv 30 pakjaar = 2 pakjes/dag voor 15 j
o 90% van regelmatige rokers: begonnen voor leeftijd van 18 jaar
o Adolescenten = meer gevoelig aan nicotineverslaving
o 3% longkanker t.g.v. passief roken
o Longkanker, larynxkanker, blaaskanker,…
Alcohol
o Leverkanker, slokdarmkanker, pancreaskanker, borstkanker
Overgewicht
o BMI = kg/cm2
o geassocieerd met veel kankers
Vlees
o Rood vlees : kanker veroorzaken ( lage evidentie)
o Bewerkt vlees : kanker veroorzaken
o Wit vlees : beter dan rood en bewerkt, minder risico
Zout
o Aanleiding tot aantal kankers : bv maagkanker
o Ontdekt: reductie maagkankers t.g.v. ontstaan van frigo
o Vroeger voeding bewaar methode = pekeltechniek ( hoge zout [ ] )
6
,primaire preventie
= vermijden van oorzakelijke factoren, ook al heb je nog niet de kanker ontwikkelt:
Gezonde levensstijl = Insmeren, zonlicht vermijden, voeding, beweging, geen alcohol, niet roken,…
Studie op rokers, niet rokers & gestopte rokers:
~ Blauw = overleving rokers
~ Rood = overleving niet rokers
~ Stippel = overleving rokers die gestopt zijn
~ Hoe ouder je bent als je stopt, hoe meer richting de blauwe lijn
~ Hoe jonger je bent als je stopt, hoe meer richting de rode lijn
Stoppen roken 25 – 44 jaar : zelfde levensverwachting als niet-roker
Stoppen roken 45- 64 jaar : kortere levensverwachting als niet-roker
Steeds zinvol om op 60jarige leeftijd te stoppen met roken !
secundaire preventie = screening
diagnose stellen vóór dat de symptomen er zijn
gericht op detectie van kanker in voegtijdig statdium (dus eigenlijk geen preventie)
hogere kans op genezing
Reductie van frequentie van ernstige consequenties van de ziekte
Bv: borstkanker, huidkanker, baarmoederhalskanker, darmkanker,…
7
, 2 voorwaarden voor screening:
- vaak voorkomende kanker in de populatie
- goede behandeling mogelijk
3 soorten screeningstesten:
- klinisch onderzoek
o borstonderzoek
o huidonderzoek
- laboratoriumtests
o PSA = prostaat specifiek antigen
o FOB = faeces occult blood
- beeldvormingstechnieken
o mammografie
o echo
goede screeningstest:
veilig voor de patiënt
geeft nuttige resultaten
o weinig vals negatieve resultaten = goede specificiteit
o weinig vals positieve resultaten = goede sensitiviteit
CAVE overdiagnose (prostaat, nier, schildklier) = complicaties t.g.v. te veel screening
Voorbeeld situaties:
Situatie 1:
- A = screening van kanker, sterft uiteindelijk aan andere oorzaak
- B = geen screening, sterft uiteindelijk aan andere oorzaak
- Conclusie: screening zinloos
Situatie 2:
- A = screening van kanker, kanker ontwikkelen & sterven aan kanker
- B = geen screening, kanker ontwikkelen & sterven aan kanker
- Conclusie: screening zinloos omdat je kanker toch zal gaan ontwikkelen
Situatie 3:
- A = screening, sterft later doordat je kanker zal behandelen
- B = geen screening, kanker ontwikkelt zich & sterft vroegtijdig
- Conclusie: screening zinvol, kan langer leven
8
