Rechtseconomie Colleges Samenvatting
Week 1 – Rechtseconomie
Hoorcollege
Economie gaat niet over geld, wel over de keuzes die mensen maken en hun gedrag. Het is gebaseerd
op het idee dat niet alles er in invloed is; er is schaarste.
Strafrisico = pakkans x strafmaat
S=pxf
Het uitgangspunt van economische theorievorming: mensen streven naar een zo hoog mogelijk
niveau van welbevinden (nut) binnen de grenzen van het mogelijke. Volgens Becker ook bruikbaar
voor de verklaring van crimineel gedrag.
Homo economicus als karikatuur Realistischere variant
Mens denkt alleen aan zichzelf Mens heeft een zekere eigen wil
Denkt alleen aan geld Heeft allerlei interesses, van materiële en
immateriële aard
Heeft alle relevante informatie Kijkt om zich heen, krijgt signalen, gaat soms
gericht op zoek naar informatie
Kan perfecte afweging maken Verkeert in een sociaal netwerk
Basisidee voor verklaring crimineel gedrag: als zich gelegenheid tot regelovertreding voordoet, weegt
potentiële dader plussen en minnen af.
- Persoonlijk gewin (G) = opbrengsten van het delict – de kosten van het plegen
- Regelovertreding als delict loont bij G > S
Algemene theorie voor de verklaring van crimineel gedrag. Immers, wijst op belang van strafrisico,
maar evenzeer op de rol van gelegenheid, baten delict, kosten plegen delict (opportunity costs en
preventieve maatregelen slachtoffers) en daarmee is er indirect een rol voor factoren als het niveau
van werkloosheid en de samenstelling van de bevolking.
Naast strafrisico (S) zijn ook normen en waarden een drempel voor crimineel gedrag
1. Intern: spijt, wroeging, schuldgevoel
2. Extern; sociale controle, schaamte, reputatieverlies, negatieve arbeidsmarktrepercussies.
Afhankelijk van de ander.
Interne werking van normen: bij overtreding van een norm treedt spijt, wroeging, schuldgevoel op.
Dit varieert per persoon.
,Externe werking van normen – informele sociale controle: normovertreding zorgt voor schaamte,
reputatieverlies ten opzichte van anderen. Varieert per persoon. Informele sociale controle wordt
slechts uitgeoefend door degenen die in de norm geloven.
- Deze lijn blijft altijd boven 0, want reputatieverlies hangt van de mensen om je heen af en er
is altijd wel iemand die je er op aanspreekt. Er is altijd wel iemand ten opzichte van wie jij je
schaamt.
- Mensen willen congruent zijn; gelijk zijn in wie je bent en wat je doet.
Verklaring van normovertreding: G > S + B + R
- B = spijt/wroeging
- R = schaamte/reputatieschade
Individu besluit tot normovertreding als G > S + B + R, ofwel: als G – S > B + R
In een evenwichtssituatie heeft niemand een prikkel om zijn gedrag aan te passen. Hier vertonen
mensen het gedrag dat past bij hoe ze denken dat ze zijn.
Stel, strafrisico wordt verlaagd. Gevolg 1: naleving norm daalt, delinquent gedrag neemt toe. Gevolg
2: geloof in norm daalt onder delinquenten, dus hun gevoelens van spijt/wroeging worden minder.
Gevolg 3: informele sociale controle wordt zwakker. Ergo: drempel van normen en waarden, B1 + R1,
wordt lager.
- Samengevat: minder formele sociale controle leidt tot minder informele controle en
normverval, en in combinatie tot minder naleving.
Samenvattend: RKT verklaart/voorspelt veranderingen in gedrag op basis van veranderingen in
omstandigheden voor groep burgers als geheel door aan te nemen dat mensen handelen alsof ze
een kosten-batenafweging maken.
Verklarende factoren voor crimineel gedrag
1. Gelegenheid
2. Baten van normovertreding
3. Kosten van normovertreding
- Opportunity costs van tijd (illegale vs. legale verdiensten)
- Tegenmaatregelen slachtoffers (hang- en sluitwerk, wapens)
- Persoonlijke drempel: gevoelens van schuld en spijt
4. Kosten van (risico op) ontdekking
- Formele strafrisico: pakkans en strafmaat
- Economische kosten: negatieve gevolgen van strafblad
- Sociale kosten: stigma en afwijzing
Werkgroep
Kern van de rationele-keuzetheorie: burgers streven naar nutmaximalisatie. De keuze voor crimineel
gedrag is gebaseerd op een afweging van verwachte kosten en baten. Belangrijke aspecten zijn
persoonlijk gewin (G) en het strafrisico (S = p * f). preferenties spelen hierbij een rol: tijds- en
risicovoorkeuren. Veranderingen in omstandigheden leiden tot veranderingen in verwachte baten en
kosten en leiden tot veranderingen in gedrag.
, Verschillende typen baten en kosten die een rol spelen bij normovertreding:
1. Gelegenheid tot normovertreding
2. Baten van normovertreding: (im)materiële opbrengsten
- Materiële baten: bijv. geld
- Immateriële baten: macht. Meten door willingness to accept: wat is er tegenovergesteld de
waarde die je eraan hecht?
3. Kosten van normovertreding: kosten voor plegen van het delict, opportunity costs van tijd en
de persoonlijke drempel van gevoelens van schuld en spijt.
4. Kosten van (risico op) ontdekking:
- Formele strafrisico: pakkans en strafmaat
- Economische kosten: negatieve kosten: negatieve gevolgen van strafblad voor
huidige/toekomstige arbeidsmarktpositie
- Sociale kosten: stigma en afwijzing door (relevante) omgeving.
Criminelen verschillen volgens RKT niet van niet-criminelen in de wijze waarop ze baten en kosten
analyseren. Ze kunnen wel andere economische voorkeuren hebben: risico-avers vs. risico-minnend
of gericht op toekomst vs. gericht op heden.
Resocialisatieprogramma’s kunnen volgens RKT wel zinvol zijn. normherstel door het bijbrengen van
normen en waarden kan zinvol zijn. Ook het geven van perspectief op baan of huis kan effectief zijn.
Opportunity costs worden hoger, want iemand heeft wat te verliezen.
Binnen de RKT wordt wel belang gehecht aan een goede rechtsbescherming voor verdachte, want
geen rechtsbescherming: pakkans wordt toeval => criminelen komen vrij, anderen krijgen straf =>
afschrikking verliest effect.
Of (ex-)criminelen na een gevangenisstraf minder vaak een delict plegen hangt af van:
1. Mate waarin info over pakkans en straf is geactualiseerd.
2. Mate waarin normen en waarden zijn bijgesteld.
3. (Verlies aan) kansen op de arbeidsmarkt.
4. Kwaliteit van reclassering.
De inhoud van RKT zoals gehanteerd door economen en criminologen is dezelfde. Ze hechten wellicht
wel andere waarden de theorie.
Spijt is intern; een persoon gevoel, los van eventuele bestraffing. Schaamte is extern; een gevolg van
sociale controle. Beide worden beïnvloed door hoe de samenleving normen onderschrijft over
‘correct’ gedrag.
Spijt is je interne kader, los van de omgeving om je heen. Schaamte hangt samen met de omgeving
om je heen. Beide zijn afhankelijk van het aandeel dat de norm onderschrijft. Mensen die spijt
ervaren onderschrijven de norm. Hoe meer mensen spijt ervaren, hoe groter het deel van de
samenleving dat een ander slecht/stom/niet goed zal vinden als zij een misdrijf begaan; dan gaan die
mensen zich schamen. Er zit een dynamische speltheorie achter.
Er is een asymmetrie tussen normverval en normherstel als gevolg van een tijdelijke verlaging van het
strafrisico. Stappen:
- Stap 1: strafrisico (S) daalt => stijging netto-opbrengsten criminaliteit (G-S) => daling
normnaleving.
- Stap 2a: daling van geloof in normen
Week 1 – Rechtseconomie
Hoorcollege
Economie gaat niet over geld, wel over de keuzes die mensen maken en hun gedrag. Het is gebaseerd
op het idee dat niet alles er in invloed is; er is schaarste.
Strafrisico = pakkans x strafmaat
S=pxf
Het uitgangspunt van economische theorievorming: mensen streven naar een zo hoog mogelijk
niveau van welbevinden (nut) binnen de grenzen van het mogelijke. Volgens Becker ook bruikbaar
voor de verklaring van crimineel gedrag.
Homo economicus als karikatuur Realistischere variant
Mens denkt alleen aan zichzelf Mens heeft een zekere eigen wil
Denkt alleen aan geld Heeft allerlei interesses, van materiële en
immateriële aard
Heeft alle relevante informatie Kijkt om zich heen, krijgt signalen, gaat soms
gericht op zoek naar informatie
Kan perfecte afweging maken Verkeert in een sociaal netwerk
Basisidee voor verklaring crimineel gedrag: als zich gelegenheid tot regelovertreding voordoet, weegt
potentiële dader plussen en minnen af.
- Persoonlijk gewin (G) = opbrengsten van het delict – de kosten van het plegen
- Regelovertreding als delict loont bij G > S
Algemene theorie voor de verklaring van crimineel gedrag. Immers, wijst op belang van strafrisico,
maar evenzeer op de rol van gelegenheid, baten delict, kosten plegen delict (opportunity costs en
preventieve maatregelen slachtoffers) en daarmee is er indirect een rol voor factoren als het niveau
van werkloosheid en de samenstelling van de bevolking.
Naast strafrisico (S) zijn ook normen en waarden een drempel voor crimineel gedrag
1. Intern: spijt, wroeging, schuldgevoel
2. Extern; sociale controle, schaamte, reputatieverlies, negatieve arbeidsmarktrepercussies.
Afhankelijk van de ander.
Interne werking van normen: bij overtreding van een norm treedt spijt, wroeging, schuldgevoel op.
Dit varieert per persoon.
,Externe werking van normen – informele sociale controle: normovertreding zorgt voor schaamte,
reputatieverlies ten opzichte van anderen. Varieert per persoon. Informele sociale controle wordt
slechts uitgeoefend door degenen die in de norm geloven.
- Deze lijn blijft altijd boven 0, want reputatieverlies hangt van de mensen om je heen af en er
is altijd wel iemand die je er op aanspreekt. Er is altijd wel iemand ten opzichte van wie jij je
schaamt.
- Mensen willen congruent zijn; gelijk zijn in wie je bent en wat je doet.
Verklaring van normovertreding: G > S + B + R
- B = spijt/wroeging
- R = schaamte/reputatieschade
Individu besluit tot normovertreding als G > S + B + R, ofwel: als G – S > B + R
In een evenwichtssituatie heeft niemand een prikkel om zijn gedrag aan te passen. Hier vertonen
mensen het gedrag dat past bij hoe ze denken dat ze zijn.
Stel, strafrisico wordt verlaagd. Gevolg 1: naleving norm daalt, delinquent gedrag neemt toe. Gevolg
2: geloof in norm daalt onder delinquenten, dus hun gevoelens van spijt/wroeging worden minder.
Gevolg 3: informele sociale controle wordt zwakker. Ergo: drempel van normen en waarden, B1 + R1,
wordt lager.
- Samengevat: minder formele sociale controle leidt tot minder informele controle en
normverval, en in combinatie tot minder naleving.
Samenvattend: RKT verklaart/voorspelt veranderingen in gedrag op basis van veranderingen in
omstandigheden voor groep burgers als geheel door aan te nemen dat mensen handelen alsof ze
een kosten-batenafweging maken.
Verklarende factoren voor crimineel gedrag
1. Gelegenheid
2. Baten van normovertreding
3. Kosten van normovertreding
- Opportunity costs van tijd (illegale vs. legale verdiensten)
- Tegenmaatregelen slachtoffers (hang- en sluitwerk, wapens)
- Persoonlijke drempel: gevoelens van schuld en spijt
4. Kosten van (risico op) ontdekking
- Formele strafrisico: pakkans en strafmaat
- Economische kosten: negatieve gevolgen van strafblad
- Sociale kosten: stigma en afwijzing
Werkgroep
Kern van de rationele-keuzetheorie: burgers streven naar nutmaximalisatie. De keuze voor crimineel
gedrag is gebaseerd op een afweging van verwachte kosten en baten. Belangrijke aspecten zijn
persoonlijk gewin (G) en het strafrisico (S = p * f). preferenties spelen hierbij een rol: tijds- en
risicovoorkeuren. Veranderingen in omstandigheden leiden tot veranderingen in verwachte baten en
kosten en leiden tot veranderingen in gedrag.
, Verschillende typen baten en kosten die een rol spelen bij normovertreding:
1. Gelegenheid tot normovertreding
2. Baten van normovertreding: (im)materiële opbrengsten
- Materiële baten: bijv. geld
- Immateriële baten: macht. Meten door willingness to accept: wat is er tegenovergesteld de
waarde die je eraan hecht?
3. Kosten van normovertreding: kosten voor plegen van het delict, opportunity costs van tijd en
de persoonlijke drempel van gevoelens van schuld en spijt.
4. Kosten van (risico op) ontdekking:
- Formele strafrisico: pakkans en strafmaat
- Economische kosten: negatieve kosten: negatieve gevolgen van strafblad voor
huidige/toekomstige arbeidsmarktpositie
- Sociale kosten: stigma en afwijzing door (relevante) omgeving.
Criminelen verschillen volgens RKT niet van niet-criminelen in de wijze waarop ze baten en kosten
analyseren. Ze kunnen wel andere economische voorkeuren hebben: risico-avers vs. risico-minnend
of gericht op toekomst vs. gericht op heden.
Resocialisatieprogramma’s kunnen volgens RKT wel zinvol zijn. normherstel door het bijbrengen van
normen en waarden kan zinvol zijn. Ook het geven van perspectief op baan of huis kan effectief zijn.
Opportunity costs worden hoger, want iemand heeft wat te verliezen.
Binnen de RKT wordt wel belang gehecht aan een goede rechtsbescherming voor verdachte, want
geen rechtsbescherming: pakkans wordt toeval => criminelen komen vrij, anderen krijgen straf =>
afschrikking verliest effect.
Of (ex-)criminelen na een gevangenisstraf minder vaak een delict plegen hangt af van:
1. Mate waarin info over pakkans en straf is geactualiseerd.
2. Mate waarin normen en waarden zijn bijgesteld.
3. (Verlies aan) kansen op de arbeidsmarkt.
4. Kwaliteit van reclassering.
De inhoud van RKT zoals gehanteerd door economen en criminologen is dezelfde. Ze hechten wellicht
wel andere waarden de theorie.
Spijt is intern; een persoon gevoel, los van eventuele bestraffing. Schaamte is extern; een gevolg van
sociale controle. Beide worden beïnvloed door hoe de samenleving normen onderschrijft over
‘correct’ gedrag.
Spijt is je interne kader, los van de omgeving om je heen. Schaamte hangt samen met de omgeving
om je heen. Beide zijn afhankelijk van het aandeel dat de norm onderschrijft. Mensen die spijt
ervaren onderschrijven de norm. Hoe meer mensen spijt ervaren, hoe groter het deel van de
samenleving dat een ander slecht/stom/niet goed zal vinden als zij een misdrijf begaan; dan gaan die
mensen zich schamen. Er zit een dynamische speltheorie achter.
Er is een asymmetrie tussen normverval en normherstel als gevolg van een tijdelijke verlaging van het
strafrisico. Stappen:
- Stap 1: strafrisico (S) daalt => stijging netto-opbrengsten criminaliteit (G-S) => daling
normnaleving.
- Stap 2a: daling van geloof in normen
