Materieel Strafrecht
Week 1 – Introductie
Hoorcollege
Wat is materieel strafrecht?
a. Strafbaarstellingen: bevatten delictsomschrijving + sanctienorm
b. Algemene leerstukken van strafrechtelijke aansprakelijkheid: wie kan er strafrechtelijke
aansprakelijk worden gesteld en onder welke omstandigheden?
c. Voorwaarden voor vervolgbaarheid
d. Sanctierecht
Bronnen van materieel strafrecht: internationale verdragen (EVRM), EU-recht (richtlijnen,
verordeningen), de wet (commuun en bijzonder strafrecht), lagere regelgeving en nationale en
internationale rechtspraak.
Strafrecht werd in 1886 gekenmerkt door eenvoud, rechterlijke interpretatie- en
straftoemetingsvrijheid en terughoudendheid (liberaal). Sindsdien is behouden gebleven: algemene
leerstukken niet/nauwelijks gedefinieerd, tweedeling tussen misdrijven en overtredingen, en de grote
straftoemetingsvrijheid voor de rechter. Kenmerkende veranderingen: strafbaarstelling van de
voorfase (strafbare voorbereiding), veranderende opvatting daderschap en forse groei bijzondere
strafwetgeving.
Voorwaarden voor strafbaarheid:
1. Er is een menselijke gedraging
2. Die valt binnen de grenzen van een wettelijke delictsomschrijving
3. Die wederrechtelijk is
4. En aan schuld te wijten
Het legaliteitsbeginsel gaat om wetten in formele en materiële zin. Gaat om de rechtsstaatgedachte,
bescherming tegen willekeur en om generale preventie (als je duidelijk in de wet opschrijft wat
strafbaar is, dan gaan mensen zich daar eerder aan houden). Het is een product van
verlichtingsdenken.
Vijf deelnormen
1. Vereiste van geschreven strafbepalingen (lex scripta): er moet in de wet een verbod op het
gedrag staan, wil je ervoor vervolgd worden.
2. Verbod van terugwerkende kracht. Tenzij: mildheidsgebod; als een wijziging ten gunste van
de verdachte is.
3. Bepaaldheidsgebod (lex certa): vereiste van toegankelijke en duidelijke strafnormen
voorzienbaarheidsvereiste. Het moet voldoende duidelijk zijn voor de burger wat strafbaar
gedrag is en welke sanctie daarop staat. Ook voor autoriteiten van belang, zodat zij weten
wanneer vervolging kan worden ingesteld.
- Behoorlijke mate van vaagheid is toegestaan (vgl. arrest onbehoorlijk gedrag). Te erge
verfijning kan toepassing van de wet in de weg staan. Komt erop aan of het voldoende
voorzienbaar is dat het gedrag onder de reikwijdte van de strafwet valt.
4. Begrensde interpretatievrijheid rechter. Waar ligt de grens? Verhouding tussen extensieve
interpretatie, analogische interpretatie en voorzienbaarheidsvereiste.
, 5. Verbod van analogische wetsinterpretatie: een niet geregelde situatie die voldoende
overeenkomsten heeft met een wel geregelde situatie, zodat de niet geregelde situatie onder
de wel geregelde situatie valt. Alleen ten gunste van de verdachte mag dit wel.
Het wederrechtelijkheidsbeginsel beperkt strafbaar gedrag tot gedrag dat in strijd is met het
objectieve recht. Vervulling van delictsomschrijving = vermoeden van wederrechtelijkheid.
Wederrechtelijkheid als vermoeden. Dat wil zeggen: element van de delictsomschrijving.
a. Op grond van de wet: wettelijke rechtvaardigingsgronden. Ontnemen de wederrechtelijkheid
van de gedraging.
b. Op grond van anderszins ontbreken materiële wederrechtelijkheid (vgl. arrest veearts)
c. Langs de weg van delictsinterpretatie. Kwalificatie-uitsluitingsgrond bijv.
Wederrechtelijkheid expliciet in delictsomschrijving. Dat wil zeggen: bestanddeel van
delictsomschrijving. Gevolg: materiële wederrechtelijkheid expliciet opgenomen in
delictsomschrijving. Betekenis wederrechtelijkheid als delictsbestanddeel:
- Hoofdlijn: ruim wederrechtelijkheidsbegrip. Strijd met het objectieve recht = ruim.
- Soms: eng wederrechtelijkheidsbegrip (facetwederrechtelijkheid)
o Uitleg begrip ‘wederrechtelijkheid’ wordt gebaseerd op de ratio van de
betreffende bepaling.
o “Zonder eigen recht, tegen het eigen recht, zonder toestemming van eigenaar”
gebaseerd op ratio van de bepaling.
o Ook “zonder vergunning”
,Week 2 - Causaliteit
Hoorcollege
Causaliteit: de relatie tussen oorzaak en gevolgen. objectieve zijde van het strafbare feit: bewijsvraag.
Relevant bij: materieel omschreven delicten (gaat om het ingetreden gevolg), door het gevolg
gekwalificeerde delicten, diverse andere delicten zoals oplichting en andere leerstukken zoals
ontoerekenbaarheid.
Causaliteitstheorieën
Conditio sine qua non (conditie zonder welke niet): in de keten van gebeurtenissen is gedraging van
verdachte noodzakelijke factor geweest voor het intreden van het ten laste gelegde gevolg.
- Laat je de handeling weg, dan gebeurt het gevolg niet. Je weet gewoon welk handelen tot
bepaalde gevolgen leid.
- Veel te ruim om te dienen als middel om causaliteit vast te stellen in strafzaken.
Causa proxima: in de keten van gebeurtenissen is de gedraging van verdachte de laatste factor
geweest voor het intreden van het ten laste gelegde gevolg.
- Niet de meest logische manier om de conditio sine qua non te beperken.
Adequate veroorzaking: in de keten van gebeurtenissen was voorzienbaar dat de gedraging van de
verdachte zou leiden tot het intreden van het ten laste gelegde gevolg. Objectieve vs. subjectieve
voorzienbaarheid:
- Objectieve voorzienbaarheid: achterafgezien moet je misschien als gemiddelde derde
vaststellen dat het toch wel voorzienbaar was.
- Subjectief: kijken naar de specifieke casus, specifieke verdachte.
De leer van de redelijke toerekening: ten laste gelegde gevolg is redelijk toe te rekenen aan de
gedraging van verdachte. Je kijkt terug, vanuit het gevolg. Dit is wat er is gebeurt, als je dan gaat
terugkijken naar de keten van gebeurtenissen, vinden we dan dat het toe te rekenen is aan gedrag
van de verdachte?
Wanneer is toerekening redelijk?
- Aard van de gedraging (Aoraperforatie): handeling van steken in buik is naar zijn aard ernstig
genoeg om letsel toe te brengen met dood als gevolg. Dat er een kans van overleven was
geweest als aorta gerepareerd werd stat de redelijke toerekening niet in de weg.
- Opzet/schuld verband: op het moment dat je opzet kan vaststellen, ben je sneller bij een
bevestigend antwoord op de vraag of er een causaal verband is.
- Ratio van de delictsomschrijving (Shaken baby): waar strekt het delict toe? Welk rechtsgoed is
aangetast?
- Invulling mede aan de hand van oude theorieën.
Complexe causale ketens: afweging tussen verschillende in aanmerking komende oorzaken.
Verschillende causaliteitscomplicaties: gebeurtenissen tussen gedraging en intreden gevolg,
onduidelijkheid over de keten van gebeurtenissen: was de gedraging van de verdachte een
noodzakelijke factor voor het intreden van het gevolg?
Complexe causale keten: tussenliggende factor. Gebeurtenissen tussen gedraging en intreden gevolg.
- Een medische complicatie (Letale Longembolie)
, - Een medische fout (Aortaperforatie) (wan)verhouding tussen medische misser en ernstig
toegebracht letsel).
- Keuze van het slachtoffer (Dwarsleasie) keuze van het slachtoffer staat niet in de weg van
het redelijkerwijze toerekenen van dood aan verdachte.
Onduidelijkheid conditio sine qua non bij nalaten: onduidelijkheid over keten van gebeurtenissen:
redelijke toerekening bij omissiedelicten (Shaken baby). Tussen gebeurtenissen en gevolg zit geen
handelen van verdachte, want verdachte heeft niet gehandeld. Staat niet in de weg van
strafrechtelijke aansprakelijkheid.
- Heeft de gedraging/het nalaten de kans op het intreden van het gevolg verhoogd?
- Is er sprake van een zorgplicht?
Alternatieve causaliteit: onduidelijkheid over keten van gebeurtenissen: alternatieve causaliteit
(Groninger HIV). Kan de gedraging een onmisbare schakel hebben gevormd in de causale keten? Is
gevolg met aanzienlijke mate van waarschijnlijkheid door gedraging veroorzaakt?
- Aard van gedraging, ervaringsregels, afweging scenario’s.
Enkele vuistregels
- Geldende leer is de redelijke toerekening
- Aard van de gedraging, opzet en voorzienbaarheid zijn relevante gezichtspunten.
- Csqn is in beginsel de ondergrens, andere leerstukken kunnen hulpmiddel zijn.
- Bij twijfel over csqn kan onder omstandigheden toch causaal verband worden vastgesteld.
Werkgroep
Kan het gevolg redelijkerwijs worden toegerekend aan de verdachte? Achter terug redeneren of
gevolg toegerekend kan worden aan verdachte.
Implicaties causaliteit: aard van de gedraging, opzet of schuldverband, ratio/strekking van de
delictsomschrijving.
Causaliteit – kan het gevolg redelijkerwijs worden toegerekend aan de verdachte?
1. Is er een conditio sine qua non en is die duidelijk?
CSQN duidelijk CSQN onduidelijk CSQN onduidelijk
Duidelijke conditio sine qua Alternatieve causaliteit Nalaten
non met complexe causale 1. Kan het gedrag 1. Heeft verdachte de
keten conditio sine qua non kans op het intreden
1. Aard van de gedraging opleveren? van het gevolg
2. Opzet/schuld verband 2. Aannemelijk dat gevolg verhoogd?
3. Voorzienbaarheid met aanzienlijke 2. Zorgplicht?
HR Letale Longembolie, waarschijnlijkheid door 3. Indicaties
Aortaperforatie, Dwarsleasie) gedrag verdachte is - Aard van de gedraging
veroorzaakt? nalaten
- Aard van de gedraging - Opzet/schuld
- Ervaringsregels - Voorzienbaarheid (zie
- Afweging scenario’s schuldverband)
3. Indicaties
- Aard van de gedraging
Week 1 – Introductie
Hoorcollege
Wat is materieel strafrecht?
a. Strafbaarstellingen: bevatten delictsomschrijving + sanctienorm
b. Algemene leerstukken van strafrechtelijke aansprakelijkheid: wie kan er strafrechtelijke
aansprakelijk worden gesteld en onder welke omstandigheden?
c. Voorwaarden voor vervolgbaarheid
d. Sanctierecht
Bronnen van materieel strafrecht: internationale verdragen (EVRM), EU-recht (richtlijnen,
verordeningen), de wet (commuun en bijzonder strafrecht), lagere regelgeving en nationale en
internationale rechtspraak.
Strafrecht werd in 1886 gekenmerkt door eenvoud, rechterlijke interpretatie- en
straftoemetingsvrijheid en terughoudendheid (liberaal). Sindsdien is behouden gebleven: algemene
leerstukken niet/nauwelijks gedefinieerd, tweedeling tussen misdrijven en overtredingen, en de grote
straftoemetingsvrijheid voor de rechter. Kenmerkende veranderingen: strafbaarstelling van de
voorfase (strafbare voorbereiding), veranderende opvatting daderschap en forse groei bijzondere
strafwetgeving.
Voorwaarden voor strafbaarheid:
1. Er is een menselijke gedraging
2. Die valt binnen de grenzen van een wettelijke delictsomschrijving
3. Die wederrechtelijk is
4. En aan schuld te wijten
Het legaliteitsbeginsel gaat om wetten in formele en materiële zin. Gaat om de rechtsstaatgedachte,
bescherming tegen willekeur en om generale preventie (als je duidelijk in de wet opschrijft wat
strafbaar is, dan gaan mensen zich daar eerder aan houden). Het is een product van
verlichtingsdenken.
Vijf deelnormen
1. Vereiste van geschreven strafbepalingen (lex scripta): er moet in de wet een verbod op het
gedrag staan, wil je ervoor vervolgd worden.
2. Verbod van terugwerkende kracht. Tenzij: mildheidsgebod; als een wijziging ten gunste van
de verdachte is.
3. Bepaaldheidsgebod (lex certa): vereiste van toegankelijke en duidelijke strafnormen
voorzienbaarheidsvereiste. Het moet voldoende duidelijk zijn voor de burger wat strafbaar
gedrag is en welke sanctie daarop staat. Ook voor autoriteiten van belang, zodat zij weten
wanneer vervolging kan worden ingesteld.
- Behoorlijke mate van vaagheid is toegestaan (vgl. arrest onbehoorlijk gedrag). Te erge
verfijning kan toepassing van de wet in de weg staan. Komt erop aan of het voldoende
voorzienbaar is dat het gedrag onder de reikwijdte van de strafwet valt.
4. Begrensde interpretatievrijheid rechter. Waar ligt de grens? Verhouding tussen extensieve
interpretatie, analogische interpretatie en voorzienbaarheidsvereiste.
, 5. Verbod van analogische wetsinterpretatie: een niet geregelde situatie die voldoende
overeenkomsten heeft met een wel geregelde situatie, zodat de niet geregelde situatie onder
de wel geregelde situatie valt. Alleen ten gunste van de verdachte mag dit wel.
Het wederrechtelijkheidsbeginsel beperkt strafbaar gedrag tot gedrag dat in strijd is met het
objectieve recht. Vervulling van delictsomschrijving = vermoeden van wederrechtelijkheid.
Wederrechtelijkheid als vermoeden. Dat wil zeggen: element van de delictsomschrijving.
a. Op grond van de wet: wettelijke rechtvaardigingsgronden. Ontnemen de wederrechtelijkheid
van de gedraging.
b. Op grond van anderszins ontbreken materiële wederrechtelijkheid (vgl. arrest veearts)
c. Langs de weg van delictsinterpretatie. Kwalificatie-uitsluitingsgrond bijv.
Wederrechtelijkheid expliciet in delictsomschrijving. Dat wil zeggen: bestanddeel van
delictsomschrijving. Gevolg: materiële wederrechtelijkheid expliciet opgenomen in
delictsomschrijving. Betekenis wederrechtelijkheid als delictsbestanddeel:
- Hoofdlijn: ruim wederrechtelijkheidsbegrip. Strijd met het objectieve recht = ruim.
- Soms: eng wederrechtelijkheidsbegrip (facetwederrechtelijkheid)
o Uitleg begrip ‘wederrechtelijkheid’ wordt gebaseerd op de ratio van de
betreffende bepaling.
o “Zonder eigen recht, tegen het eigen recht, zonder toestemming van eigenaar”
gebaseerd op ratio van de bepaling.
o Ook “zonder vergunning”
,Week 2 - Causaliteit
Hoorcollege
Causaliteit: de relatie tussen oorzaak en gevolgen. objectieve zijde van het strafbare feit: bewijsvraag.
Relevant bij: materieel omschreven delicten (gaat om het ingetreden gevolg), door het gevolg
gekwalificeerde delicten, diverse andere delicten zoals oplichting en andere leerstukken zoals
ontoerekenbaarheid.
Causaliteitstheorieën
Conditio sine qua non (conditie zonder welke niet): in de keten van gebeurtenissen is gedraging van
verdachte noodzakelijke factor geweest voor het intreden van het ten laste gelegde gevolg.
- Laat je de handeling weg, dan gebeurt het gevolg niet. Je weet gewoon welk handelen tot
bepaalde gevolgen leid.
- Veel te ruim om te dienen als middel om causaliteit vast te stellen in strafzaken.
Causa proxima: in de keten van gebeurtenissen is de gedraging van verdachte de laatste factor
geweest voor het intreden van het ten laste gelegde gevolg.
- Niet de meest logische manier om de conditio sine qua non te beperken.
Adequate veroorzaking: in de keten van gebeurtenissen was voorzienbaar dat de gedraging van de
verdachte zou leiden tot het intreden van het ten laste gelegde gevolg. Objectieve vs. subjectieve
voorzienbaarheid:
- Objectieve voorzienbaarheid: achterafgezien moet je misschien als gemiddelde derde
vaststellen dat het toch wel voorzienbaar was.
- Subjectief: kijken naar de specifieke casus, specifieke verdachte.
De leer van de redelijke toerekening: ten laste gelegde gevolg is redelijk toe te rekenen aan de
gedraging van verdachte. Je kijkt terug, vanuit het gevolg. Dit is wat er is gebeurt, als je dan gaat
terugkijken naar de keten van gebeurtenissen, vinden we dan dat het toe te rekenen is aan gedrag
van de verdachte?
Wanneer is toerekening redelijk?
- Aard van de gedraging (Aoraperforatie): handeling van steken in buik is naar zijn aard ernstig
genoeg om letsel toe te brengen met dood als gevolg. Dat er een kans van overleven was
geweest als aorta gerepareerd werd stat de redelijke toerekening niet in de weg.
- Opzet/schuld verband: op het moment dat je opzet kan vaststellen, ben je sneller bij een
bevestigend antwoord op de vraag of er een causaal verband is.
- Ratio van de delictsomschrijving (Shaken baby): waar strekt het delict toe? Welk rechtsgoed is
aangetast?
- Invulling mede aan de hand van oude theorieën.
Complexe causale ketens: afweging tussen verschillende in aanmerking komende oorzaken.
Verschillende causaliteitscomplicaties: gebeurtenissen tussen gedraging en intreden gevolg,
onduidelijkheid over de keten van gebeurtenissen: was de gedraging van de verdachte een
noodzakelijke factor voor het intreden van het gevolg?
Complexe causale keten: tussenliggende factor. Gebeurtenissen tussen gedraging en intreden gevolg.
- Een medische complicatie (Letale Longembolie)
, - Een medische fout (Aortaperforatie) (wan)verhouding tussen medische misser en ernstig
toegebracht letsel).
- Keuze van het slachtoffer (Dwarsleasie) keuze van het slachtoffer staat niet in de weg van
het redelijkerwijze toerekenen van dood aan verdachte.
Onduidelijkheid conditio sine qua non bij nalaten: onduidelijkheid over keten van gebeurtenissen:
redelijke toerekening bij omissiedelicten (Shaken baby). Tussen gebeurtenissen en gevolg zit geen
handelen van verdachte, want verdachte heeft niet gehandeld. Staat niet in de weg van
strafrechtelijke aansprakelijkheid.
- Heeft de gedraging/het nalaten de kans op het intreden van het gevolg verhoogd?
- Is er sprake van een zorgplicht?
Alternatieve causaliteit: onduidelijkheid over keten van gebeurtenissen: alternatieve causaliteit
(Groninger HIV). Kan de gedraging een onmisbare schakel hebben gevormd in de causale keten? Is
gevolg met aanzienlijke mate van waarschijnlijkheid door gedraging veroorzaakt?
- Aard van gedraging, ervaringsregels, afweging scenario’s.
Enkele vuistregels
- Geldende leer is de redelijke toerekening
- Aard van de gedraging, opzet en voorzienbaarheid zijn relevante gezichtspunten.
- Csqn is in beginsel de ondergrens, andere leerstukken kunnen hulpmiddel zijn.
- Bij twijfel over csqn kan onder omstandigheden toch causaal verband worden vastgesteld.
Werkgroep
Kan het gevolg redelijkerwijs worden toegerekend aan de verdachte? Achter terug redeneren of
gevolg toegerekend kan worden aan verdachte.
Implicaties causaliteit: aard van de gedraging, opzet of schuldverband, ratio/strekking van de
delictsomschrijving.
Causaliteit – kan het gevolg redelijkerwijs worden toegerekend aan de verdachte?
1. Is er een conditio sine qua non en is die duidelijk?
CSQN duidelijk CSQN onduidelijk CSQN onduidelijk
Duidelijke conditio sine qua Alternatieve causaliteit Nalaten
non met complexe causale 1. Kan het gedrag 1. Heeft verdachte de
keten conditio sine qua non kans op het intreden
1. Aard van de gedraging opleveren? van het gevolg
2. Opzet/schuld verband 2. Aannemelijk dat gevolg verhoogd?
3. Voorzienbaarheid met aanzienlijke 2. Zorgplicht?
HR Letale Longembolie, waarschijnlijkheid door 3. Indicaties
Aortaperforatie, Dwarsleasie) gedrag verdachte is - Aard van de gedraging
veroorzaakt? nalaten
- Aard van de gedraging - Opzet/schuld
- Ervaringsregels - Voorzienbaarheid (zie
- Afweging scenario’s schuldverband)
3. Indicaties
- Aard van de gedraging
