Willemijn Bekkers
Ziekteleer samenvatting Melkklieren
11.1 Inleiding
In de anatomie van de melkklieren bestaan er grote verschillen tussen diersoorten. Ooien en geiten
hebben 2 van elkaar gescheiden klierpakketten met 1 speen per pakket. Merries hebben 2
klierpakketten per speen, dus 4 klierpakketten. Koeien hebben ook 4 klierpakketten maar dan wel
met ieder 1 speen. De zeug heeft 14 tot 16 klierpakketten, ook ieder voorzien van 1 speen. De hond
heeft 2 x 5 pakketten en de kat 2 x 4 pakketten met bijbehorende spenen.
11.2 klierweefsel
11.2.1 Mastitis
Mastitis is een onsteking van de melkklieren en is een verzamelnaam voor alle vormen van
ontsteking. Binnen deze term kan onderscheid worden gemaakt in ontsteking van de afvoergangen
(galactoforitis) en van het eigenlijke klierparenchym (parenchymateuze mastitis). Wanneer de
afwijkingen klinisch waarneembaar zijn spreken we van klinische mastitis, anders noemen we het
subklinische mastitis. De verschijnselen kunnen zowel acuut als chronisch zijn, waarbij vaak
intermitterende verschijnselen optreden of een purulent abcenderende verschijningsvorm op de
voorgrond treedt.
o Catarrale mastitis: De uier of het melkpakket voelt warm en gezwollen aan en het secreet is
afwijkend. Er kunnen enkele vlokjes in de melk zitten, of de melk kan helemaal niet meer op
melk lijken. Koorts, anorexie en verminderd melkgift zijn mogelijk. Als de ontsteking beperkt
blijft tot een galactoforitis, vertoont het dier meestal geen algemene ziekteverschijnselen.
o Fibrinonecrotiserende mastitis: De dieren tonen meestal systemische ziekteverschijnselen als
koorts, anorexie en mogelijk ook diarree en sepsis. Secreet is meestal erg afwijkend en heeft
alle kenmerken van melk verloren.
o Chronische mastitis: Deze kan zich sterk uitbreiden in het klierparenchym. Verschijnselen
worden afgewisseld met subklinische periodes. Soms zijn afwijkingen in de uier voelbaar.
o Purulente mastitis: Deze kan over gaan in een abcederende mastitis. Er zijn grote harde
verdikkingen in de melkklier te voelen. Secreet is taai en kan erg stinken.
De pathogenese en klinische verschijnselen zijn vrij gelijk tussen diersoorten. De consequenties zijn
tussen dieren wel erg verschillend. Bij lacterende dieren kan afwijkende melk gevaarlijk zijn voor de
nakomelingen (pijnlijkheid, niet genoeg melk). Bij dieren waarbij de melk voor humane consumptie
wordt gebruikt speelt de volksgezondheid ook een grote rol.
Mastitisverwekkers kunnen via het invaderen door het slotgat in het tepelkanaal en de uiercisterne
terecht komen. Maar ook hematogeen kunnen kiemen worden aangevoerd (sporadisch). Bij
beschadigingen aan het slotgat of slechte hygiëne kunnen de bacteriële kiemen makkelijk de uier
binnenkomen. De first line of defence van de uier bestaat uit het slotgat en het tepelkanaal, de
keratinelaag in het kanaal werkt bactericide. Daarnaast wordt het slotgat tijdens droogstand met een
keratine plug afgesloten en bevinden zich vetzuren op de huid en melkeiwitten in de melk die een
antibacteriële werking hebben. De tweede afweer lijn wordt gevormd door lymfocyten, neutrofielen
en macrofagen. Na binnendringen volgt in de meeste gevallen eerst een galactoforitis, waarna vanuit
de perifere melkgangen ook de alveolen betrokken kunnen raken (melkgangen verstopt). Wanneer
ook het mesenchym betrokken raakt, zwellen de uierlymfeknopen. Circulatiestoornissen kunnen tot
necrose van het klierweefsel leiden.
1
, Willemijn Bekkers
De meeste mastitiden zien we rond de partus omdat er dan veel veranderingen in de melkklier
plaatsvinden. De galactogenese komt op gang waardoor de dieren melk kunnen gaan lekken en de
keratine plug verloren gaat. Veranderingen in de hormoonhuishouding samen met stress van de
partus maken dat het puerperium een kwetsbare periode is. De meest voorkomende verwekkers zijn
streptokokken: S. agalactiae, S. dysgalactiae, S. uberis, en stafylokokken: S. aureus. Ook E. coli en
Klebsiella spp. kunnen oorzakelijk zijn. Mycoplasma is een veroorzaker van hematogene besmetting
net zoals tuberculose, brucellose, listeriose en leptospirose.
We zien vooral dat het melkklierpakket of de uier algemene ontstekingsverschijnselen vertoont
(warm, gezwollen, pijnlijk). Bij de zeug zit er veel bindweefsel om het klierpakket heen waardoor het
soms lastig te voelen is. De melk kan afwijken van vlokjes tot dikke fibrinopurulente slierten. Er
kunnen algemene verschijnselen als koorts, anorexie, diarree en minder melkgift mogelijk zijn.
Mastitis bij het rund
Mastitis komt veel voor bij het rund en geeft grote economische schade. Het is ondanks wereldwijd
onderzoek erg moeilijk om de incidentie van mastitis op nationaal niveau te verlagen. Er is daarnaast
ook een shift opgetreden van de oorzakelijke bacteriën van de koegebonden bacteriën naar
omgevingsbacteriën. Omdat koemelk voor humane consumptie wordt gebruikt wordt dit nauw in de
gaten gehouden. De melkkwaliteit wordt doorgaans beoordeeld op het celgetal. Dit is het aantal
leukocyten en eventueel epitheelcellen per ml melk. Door invasie van bacteriën in de uier komen
chemotactische stoffen vrij, waardoor neutrofielen vanuit de bloedbaan worden aangetrokken.
Veehouders worden beboet als het geometrische gemiddelde van het tankmelkcelgetal boven de
400 000 cellen/ml komt.
De uier heeft een aantal natuurlijke afweermechanismen:
o De tepelkanaalbarrière: Dit bestaat uit intensieve celvernieuwing en verhoorning van het
plaveiselcelepitheel van het tepelkanaal, dit draagt bij aan het afsluiten van het slotgat. Een
wijder tepelkanaal en een afwijkende vorm van de speen of het slotgat zijn predisponerende
factoren.
o De melkstroom: De naar buiten gerichte stroom spoelt een deel van de bacteriën weg,
waardoor de kans op kolonisatie afneemt.
o De immunologische afweer: Hierbij spelen uiermacrofagen en neutrofielen de grootste rol.
Deze komen normaal maar beperkt voor in de melk. Eerst zullen de macrofagen in de uier
chemotactische stoffen produceren waarna de neutrofielen vanuit de perifere bloedstroom
zullen migreren. Beiden celtypen zullen ontstekingsmediatoren produceren die algemene
ziekteverschijnselen veroorzaken. De macrofagen en polymorfkernige leukocyten
fagocyteren grote delen van de bacteriën. De activering van leukocyten zorgt ook weer voor
recruitment van meer leukocyten. Deze migratie wordt weerspiegeld in het celgetal.
o Ook stoffen in de melk als de enzymen lactoperoxidase en lactoferrine spelen een rol bij de
afweer tegen mastits. Lactoferrine bindt ijzer en remt daarmee de groei van veel
bacteriesoorten.
Doordat voor de partus de melkproductie op gang komt, neemt de spanning op de uier toe. Bij
sommige dieren kan dit leiden tot het laten lopen van de melk, waardoor de beschermende werking
van het slotgat aanzienlijk minder wordt.
Klinische mastitis
Bij klinische mastitis kunnen we aan de melk verschillende veranderingen zien. Een waterig aspect,
enkele vlokjes tot grote slierten en brokken. Afwijkingen aan de uierhuid kunnen bestaan uit
roodheid, pijnlijkheid, zwelling en warmte. Het koecelgetal is bij klinische mastitis altijd sterk
verhoogd en bacteriologisch onderzoek van de melk verloopt vaak positief. Lokale verschijnselen
kunnen gepaard gaan met systemische verschijnselen. Om te bepalen welke bacterie
verantwoordelijk is, is het belangrijk om bacteriologisch onderzoek te doen voor de diagnostiek.
Subklinische mastitis
2
Ziekteleer samenvatting Melkklieren
11.1 Inleiding
In de anatomie van de melkklieren bestaan er grote verschillen tussen diersoorten. Ooien en geiten
hebben 2 van elkaar gescheiden klierpakketten met 1 speen per pakket. Merries hebben 2
klierpakketten per speen, dus 4 klierpakketten. Koeien hebben ook 4 klierpakketten maar dan wel
met ieder 1 speen. De zeug heeft 14 tot 16 klierpakketten, ook ieder voorzien van 1 speen. De hond
heeft 2 x 5 pakketten en de kat 2 x 4 pakketten met bijbehorende spenen.
11.2 klierweefsel
11.2.1 Mastitis
Mastitis is een onsteking van de melkklieren en is een verzamelnaam voor alle vormen van
ontsteking. Binnen deze term kan onderscheid worden gemaakt in ontsteking van de afvoergangen
(galactoforitis) en van het eigenlijke klierparenchym (parenchymateuze mastitis). Wanneer de
afwijkingen klinisch waarneembaar zijn spreken we van klinische mastitis, anders noemen we het
subklinische mastitis. De verschijnselen kunnen zowel acuut als chronisch zijn, waarbij vaak
intermitterende verschijnselen optreden of een purulent abcenderende verschijningsvorm op de
voorgrond treedt.
o Catarrale mastitis: De uier of het melkpakket voelt warm en gezwollen aan en het secreet is
afwijkend. Er kunnen enkele vlokjes in de melk zitten, of de melk kan helemaal niet meer op
melk lijken. Koorts, anorexie en verminderd melkgift zijn mogelijk. Als de ontsteking beperkt
blijft tot een galactoforitis, vertoont het dier meestal geen algemene ziekteverschijnselen.
o Fibrinonecrotiserende mastitis: De dieren tonen meestal systemische ziekteverschijnselen als
koorts, anorexie en mogelijk ook diarree en sepsis. Secreet is meestal erg afwijkend en heeft
alle kenmerken van melk verloren.
o Chronische mastitis: Deze kan zich sterk uitbreiden in het klierparenchym. Verschijnselen
worden afgewisseld met subklinische periodes. Soms zijn afwijkingen in de uier voelbaar.
o Purulente mastitis: Deze kan over gaan in een abcederende mastitis. Er zijn grote harde
verdikkingen in de melkklier te voelen. Secreet is taai en kan erg stinken.
De pathogenese en klinische verschijnselen zijn vrij gelijk tussen diersoorten. De consequenties zijn
tussen dieren wel erg verschillend. Bij lacterende dieren kan afwijkende melk gevaarlijk zijn voor de
nakomelingen (pijnlijkheid, niet genoeg melk). Bij dieren waarbij de melk voor humane consumptie
wordt gebruikt speelt de volksgezondheid ook een grote rol.
Mastitisverwekkers kunnen via het invaderen door het slotgat in het tepelkanaal en de uiercisterne
terecht komen. Maar ook hematogeen kunnen kiemen worden aangevoerd (sporadisch). Bij
beschadigingen aan het slotgat of slechte hygiëne kunnen de bacteriële kiemen makkelijk de uier
binnenkomen. De first line of defence van de uier bestaat uit het slotgat en het tepelkanaal, de
keratinelaag in het kanaal werkt bactericide. Daarnaast wordt het slotgat tijdens droogstand met een
keratine plug afgesloten en bevinden zich vetzuren op de huid en melkeiwitten in de melk die een
antibacteriële werking hebben. De tweede afweer lijn wordt gevormd door lymfocyten, neutrofielen
en macrofagen. Na binnendringen volgt in de meeste gevallen eerst een galactoforitis, waarna vanuit
de perifere melkgangen ook de alveolen betrokken kunnen raken (melkgangen verstopt). Wanneer
ook het mesenchym betrokken raakt, zwellen de uierlymfeknopen. Circulatiestoornissen kunnen tot
necrose van het klierweefsel leiden.
1
, Willemijn Bekkers
De meeste mastitiden zien we rond de partus omdat er dan veel veranderingen in de melkklier
plaatsvinden. De galactogenese komt op gang waardoor de dieren melk kunnen gaan lekken en de
keratine plug verloren gaat. Veranderingen in de hormoonhuishouding samen met stress van de
partus maken dat het puerperium een kwetsbare periode is. De meest voorkomende verwekkers zijn
streptokokken: S. agalactiae, S. dysgalactiae, S. uberis, en stafylokokken: S. aureus. Ook E. coli en
Klebsiella spp. kunnen oorzakelijk zijn. Mycoplasma is een veroorzaker van hematogene besmetting
net zoals tuberculose, brucellose, listeriose en leptospirose.
We zien vooral dat het melkklierpakket of de uier algemene ontstekingsverschijnselen vertoont
(warm, gezwollen, pijnlijk). Bij de zeug zit er veel bindweefsel om het klierpakket heen waardoor het
soms lastig te voelen is. De melk kan afwijken van vlokjes tot dikke fibrinopurulente slierten. Er
kunnen algemene verschijnselen als koorts, anorexie, diarree en minder melkgift mogelijk zijn.
Mastitis bij het rund
Mastitis komt veel voor bij het rund en geeft grote economische schade. Het is ondanks wereldwijd
onderzoek erg moeilijk om de incidentie van mastitis op nationaal niveau te verlagen. Er is daarnaast
ook een shift opgetreden van de oorzakelijke bacteriën van de koegebonden bacteriën naar
omgevingsbacteriën. Omdat koemelk voor humane consumptie wordt gebruikt wordt dit nauw in de
gaten gehouden. De melkkwaliteit wordt doorgaans beoordeeld op het celgetal. Dit is het aantal
leukocyten en eventueel epitheelcellen per ml melk. Door invasie van bacteriën in de uier komen
chemotactische stoffen vrij, waardoor neutrofielen vanuit de bloedbaan worden aangetrokken.
Veehouders worden beboet als het geometrische gemiddelde van het tankmelkcelgetal boven de
400 000 cellen/ml komt.
De uier heeft een aantal natuurlijke afweermechanismen:
o De tepelkanaalbarrière: Dit bestaat uit intensieve celvernieuwing en verhoorning van het
plaveiselcelepitheel van het tepelkanaal, dit draagt bij aan het afsluiten van het slotgat. Een
wijder tepelkanaal en een afwijkende vorm van de speen of het slotgat zijn predisponerende
factoren.
o De melkstroom: De naar buiten gerichte stroom spoelt een deel van de bacteriën weg,
waardoor de kans op kolonisatie afneemt.
o De immunologische afweer: Hierbij spelen uiermacrofagen en neutrofielen de grootste rol.
Deze komen normaal maar beperkt voor in de melk. Eerst zullen de macrofagen in de uier
chemotactische stoffen produceren waarna de neutrofielen vanuit de perifere bloedstroom
zullen migreren. Beiden celtypen zullen ontstekingsmediatoren produceren die algemene
ziekteverschijnselen veroorzaken. De macrofagen en polymorfkernige leukocyten
fagocyteren grote delen van de bacteriën. De activering van leukocyten zorgt ook weer voor
recruitment van meer leukocyten. Deze migratie wordt weerspiegeld in het celgetal.
o Ook stoffen in de melk als de enzymen lactoperoxidase en lactoferrine spelen een rol bij de
afweer tegen mastits. Lactoferrine bindt ijzer en remt daarmee de groei van veel
bacteriesoorten.
Doordat voor de partus de melkproductie op gang komt, neemt de spanning op de uier toe. Bij
sommige dieren kan dit leiden tot het laten lopen van de melk, waardoor de beschermende werking
van het slotgat aanzienlijk minder wordt.
Klinische mastitis
Bij klinische mastitis kunnen we aan de melk verschillende veranderingen zien. Een waterig aspect,
enkele vlokjes tot grote slierten en brokken. Afwijkingen aan de uierhuid kunnen bestaan uit
roodheid, pijnlijkheid, zwelling en warmte. Het koecelgetal is bij klinische mastitis altijd sterk
verhoogd en bacteriologisch onderzoek van de melk verloopt vaak positief. Lokale verschijnselen
kunnen gepaard gaan met systemische verschijnselen. Om te bepalen welke bacterie
verantwoordelijk is, is het belangrijk om bacteriologisch onderzoek te doen voor de diagnostiek.
Subklinische mastitis
2
