Nederlands samenvatting literatuurgeschiedenis 1800-1900
§1 Historische context
§1.1 Nationalisme en Imperialisme
- Na de nederlaag van Napoleon in 1815 streefde de mensen in Europa naar het herstel
van de politieke situatie van voor de Franse Revolutie (1789)
- Nationalisme en Imperialisme bepaalden de belangrijkste politieke ontwikkelingen in
Europa en in de wereld.
- Het nationalisme is een ideologie, dat is een manier van denken die niet zomaar
filosofie is, maar die mensen wil aanzetten tot handelen. De ideologie van het
nationalisme stelt dat iedere mens zich altijd moet laten leiden door de natie waartoe hij
behoort.
- Nationalisme zorgde ondermeer een rol bij de eenwording van Italië en Duitsland.
- Vanaf 1870 kwam het imperialisme op. Europese landen streefden naar gebieds- en
machtsuitbreiding in de koloniën, die geëxploiteerd werden vanwege de grondstoffen
voor de industrie in Europa.
- 19e Eeuw stond bekend om de rijke burgerij, de bourgeoisie. Een kleine welvarende
groep van kooplieden, bankiers en industriëlen.
- Door de opkomst van industrialisatie en het kapitalisme ontstonden nieuwe
arbeidsvormen, waarbij arbeiders als afhankelijke loonarbeiders in dienst waren van
ondernemers.
§1.2 Nederland en de moderniteit
- Koning Willem 1 (v.a. 1815)
- Koning Willem 2 (v.a. 1840)
- In 1848 werd de grondwet ingevoerd.
- Dingen die speelden in de maatschappij en die je terug zag in de literatuur:
• Nationaal gevoel / karakter
• Cultuurstelsel: In het kader van het cultuurstelsel moest een vijfde deel van de grond
bebouwd worden met door het gouvernement bepaalde producten.
• Opkomst massa cultuur
• Feminisme
• Verzuiling
- Het nationaal gevoel in Nederland werd gestimuleerd door de bevrijding van Napoleon
en door de afscheiding van de Belgen. Dit gevoel versterkte het besef van een eigen
nationaal karakter met als belangrijkste eigenschappen: huiselijkheid, godsdienstigheid,
vaderlandsliefde en vrijheidsverlangen.
- Belangrijke normen en waarden van de burgerlijke ideologie waren: Eer,
deugdzaamheid, respect voor gezag en godsdienst als hoogste goed. Centraal stonden
het gezin, de familie, de kerk, de eigen woon- en leefomgeving, het vaderland, het
vorstenhuis, veiligheid en geborgenheid.
- Door de modernisering nam de ontkerkelijking toe. Een belangrijke reactie op de
ontkerkelijking was de versteviging van het geloof door de verzuiling. Deze ontwikkeling
in eigen kring werd beschouwd als een vorm van emancipatie (Dat bijvoorbeeld de
katholieken zich ging organiseren met eigen partijen etc.).
- Eind negentiende eeuw kwam het feminisme op. Vrouwen gingen gelijke rechten
opeisen zoals recht op betaalde arbeid en actief en passief kiesrecht. Hiervan was
Aletta Jacobs (Van 1854 tot 1929) het boegbeeld.
, §2 Culturele context
§2.1 Filosofie en wetenschap
- Volgens het materialisme (Wetenschap) bepalen de materiële en economische
omstandigheden het bestaan van de mens.
- Karl Marx (Van 1818 tot 1883) stelde in zijn Communistisch Manifest dat de economie
bepalend voor het gehele leven was. Arbeidsdeling en het ontstaan van eigendom
leidden volgens Marx tot de vervreemding van de mens. Marx wees op een
maatschappelijke tweedeling in loonarbeiders (Het proletariaat) en de bourgeoisie (Het
kapitaal). Zijn opvattingen speelden een belangrijke rol in het socialisme en de
arbeidersbeweging.
- Auguste Comte (Van 1789 tot 1857) was de grondlegger van het positivisme. Het
uitgangspunt was dat het feitelijke datgene was wat men kon waarnemen of dat men
door experimenten kon bewijzen. Feiten dienden geordend en wetmatigheden moesten
opgesteld worden. De werkelijkheid zou dan te begrijpen, te beheersen en te sturen
zijn.
- Andere filosofen reageerden op wat zij als de crisis van de burgerlijke mens
beschouwden: De vervreemding en anonimiteit in de massa.
- Friedrich Nietzsche (Van 1844 tot 1900) zag zichzelf als vernietiger van alle
zekerheden. Volgens hem waren waarheden illusies, waarvan de mensen vergeten
waren dat het illusies waren. Daar moest een einde aan komen. Dit was mogelijk voor
de Übermensch: Hij die bevrijd was van conventies en gegeven waarden. Dit is de
mens die zijn vervreemde leven achter zich kan laten. Voorwaarde daartoe was een
radicale afwending van alle bestaande waarden en omverwerping van vastgeroeste
vooroordelen.
- De natuurwetenschappen streefden naar het opstellen van wetmatigheden. Dit streven
kwam vooral in de natuurkunde en in de biologie. Charles Darwin (Van 1809 tot 1882)
was de grondlegger van de evolutietheorie. Wetenschappers streefden ernaar causale
verbanden tussen oorzaak en gevolg te kunnen benoemen.
§2.2 Kunst in de negentiende eeuw
- Kunst werd koopwaar. Doordat de opdrachtgevers wegvielen werden kunstenaars vrij in
stijl- en onderwerpskeuze. Er kwam een tweedeling in groepen kunstenaars: Zij die
zich aanpasten aan de smaak en voorkeur van het publiek en kunstenaars die kozen
voor artistieke vrijheid en zich keerden tegen de smaak van het grote publiek.Deze
laatste groep kunstenaars kwam nu tegenover de burgerij te staan, als een antiburger.
- De functie van kunst veranderde ook door de uitvinding van de fotografie. Hierdoor
werden kunstenaars zo uitgedaagd zich af te keren van de traditionele
werkelijkheidsweergave. Daar ligt de basis voor moderne kunst. Vincent van Gogh was
een wegbereider van de moderne kunst.
§2.3 Romantiek
- Stroming waarbij de kunstenaar zijn eigen gevoelens uit.
- Persoonlijke originele kunst.
- Kenmerkend voor de romantiek was verder de persoonlijkheidscultus: De kunstenaar
beschouwde zichzelf als een ‘ziener’ die in staat was zich zeer persoonlijk en origineel
uit te drukken.
- De romanticus leefde in onvrede met de hem omringende werkelijkheid. Hij leed aan
Sehnsucht, dit is een verlangen dat in het leven zelf niet te bevredigen was. De
Sehnsucht kwam voort uit de ervaring dat er een kloof was tussen ideaal en
werkelijkheid. Gevolgen hiervan waren het romantisch leiden (Weltschmerz) en
melancholie.
§1 Historische context
§1.1 Nationalisme en Imperialisme
- Na de nederlaag van Napoleon in 1815 streefde de mensen in Europa naar het herstel
van de politieke situatie van voor de Franse Revolutie (1789)
- Nationalisme en Imperialisme bepaalden de belangrijkste politieke ontwikkelingen in
Europa en in de wereld.
- Het nationalisme is een ideologie, dat is een manier van denken die niet zomaar
filosofie is, maar die mensen wil aanzetten tot handelen. De ideologie van het
nationalisme stelt dat iedere mens zich altijd moet laten leiden door de natie waartoe hij
behoort.
- Nationalisme zorgde ondermeer een rol bij de eenwording van Italië en Duitsland.
- Vanaf 1870 kwam het imperialisme op. Europese landen streefden naar gebieds- en
machtsuitbreiding in de koloniën, die geëxploiteerd werden vanwege de grondstoffen
voor de industrie in Europa.
- 19e Eeuw stond bekend om de rijke burgerij, de bourgeoisie. Een kleine welvarende
groep van kooplieden, bankiers en industriëlen.
- Door de opkomst van industrialisatie en het kapitalisme ontstonden nieuwe
arbeidsvormen, waarbij arbeiders als afhankelijke loonarbeiders in dienst waren van
ondernemers.
§1.2 Nederland en de moderniteit
- Koning Willem 1 (v.a. 1815)
- Koning Willem 2 (v.a. 1840)
- In 1848 werd de grondwet ingevoerd.
- Dingen die speelden in de maatschappij en die je terug zag in de literatuur:
• Nationaal gevoel / karakter
• Cultuurstelsel: In het kader van het cultuurstelsel moest een vijfde deel van de grond
bebouwd worden met door het gouvernement bepaalde producten.
• Opkomst massa cultuur
• Feminisme
• Verzuiling
- Het nationaal gevoel in Nederland werd gestimuleerd door de bevrijding van Napoleon
en door de afscheiding van de Belgen. Dit gevoel versterkte het besef van een eigen
nationaal karakter met als belangrijkste eigenschappen: huiselijkheid, godsdienstigheid,
vaderlandsliefde en vrijheidsverlangen.
- Belangrijke normen en waarden van de burgerlijke ideologie waren: Eer,
deugdzaamheid, respect voor gezag en godsdienst als hoogste goed. Centraal stonden
het gezin, de familie, de kerk, de eigen woon- en leefomgeving, het vaderland, het
vorstenhuis, veiligheid en geborgenheid.
- Door de modernisering nam de ontkerkelijking toe. Een belangrijke reactie op de
ontkerkelijking was de versteviging van het geloof door de verzuiling. Deze ontwikkeling
in eigen kring werd beschouwd als een vorm van emancipatie (Dat bijvoorbeeld de
katholieken zich ging organiseren met eigen partijen etc.).
- Eind negentiende eeuw kwam het feminisme op. Vrouwen gingen gelijke rechten
opeisen zoals recht op betaalde arbeid en actief en passief kiesrecht. Hiervan was
Aletta Jacobs (Van 1854 tot 1929) het boegbeeld.
, §2 Culturele context
§2.1 Filosofie en wetenschap
- Volgens het materialisme (Wetenschap) bepalen de materiële en economische
omstandigheden het bestaan van de mens.
- Karl Marx (Van 1818 tot 1883) stelde in zijn Communistisch Manifest dat de economie
bepalend voor het gehele leven was. Arbeidsdeling en het ontstaan van eigendom
leidden volgens Marx tot de vervreemding van de mens. Marx wees op een
maatschappelijke tweedeling in loonarbeiders (Het proletariaat) en de bourgeoisie (Het
kapitaal). Zijn opvattingen speelden een belangrijke rol in het socialisme en de
arbeidersbeweging.
- Auguste Comte (Van 1789 tot 1857) was de grondlegger van het positivisme. Het
uitgangspunt was dat het feitelijke datgene was wat men kon waarnemen of dat men
door experimenten kon bewijzen. Feiten dienden geordend en wetmatigheden moesten
opgesteld worden. De werkelijkheid zou dan te begrijpen, te beheersen en te sturen
zijn.
- Andere filosofen reageerden op wat zij als de crisis van de burgerlijke mens
beschouwden: De vervreemding en anonimiteit in de massa.
- Friedrich Nietzsche (Van 1844 tot 1900) zag zichzelf als vernietiger van alle
zekerheden. Volgens hem waren waarheden illusies, waarvan de mensen vergeten
waren dat het illusies waren. Daar moest een einde aan komen. Dit was mogelijk voor
de Übermensch: Hij die bevrijd was van conventies en gegeven waarden. Dit is de
mens die zijn vervreemde leven achter zich kan laten. Voorwaarde daartoe was een
radicale afwending van alle bestaande waarden en omverwerping van vastgeroeste
vooroordelen.
- De natuurwetenschappen streefden naar het opstellen van wetmatigheden. Dit streven
kwam vooral in de natuurkunde en in de biologie. Charles Darwin (Van 1809 tot 1882)
was de grondlegger van de evolutietheorie. Wetenschappers streefden ernaar causale
verbanden tussen oorzaak en gevolg te kunnen benoemen.
§2.2 Kunst in de negentiende eeuw
- Kunst werd koopwaar. Doordat de opdrachtgevers wegvielen werden kunstenaars vrij in
stijl- en onderwerpskeuze. Er kwam een tweedeling in groepen kunstenaars: Zij die
zich aanpasten aan de smaak en voorkeur van het publiek en kunstenaars die kozen
voor artistieke vrijheid en zich keerden tegen de smaak van het grote publiek.Deze
laatste groep kunstenaars kwam nu tegenover de burgerij te staan, als een antiburger.
- De functie van kunst veranderde ook door de uitvinding van de fotografie. Hierdoor
werden kunstenaars zo uitgedaagd zich af te keren van de traditionele
werkelijkheidsweergave. Daar ligt de basis voor moderne kunst. Vincent van Gogh was
een wegbereider van de moderne kunst.
§2.3 Romantiek
- Stroming waarbij de kunstenaar zijn eigen gevoelens uit.
- Persoonlijke originele kunst.
- Kenmerkend voor de romantiek was verder de persoonlijkheidscultus: De kunstenaar
beschouwde zichzelf als een ‘ziener’ die in staat was zich zeer persoonlijk en origineel
uit te drukken.
- De romanticus leefde in onvrede met de hem omringende werkelijkheid. Hij leed aan
Sehnsucht, dit is een verlangen dat in het leven zelf niet te bevredigen was. De
Sehnsucht kwam voort uit de ervaring dat er een kloof was tussen ideaal en
werkelijkheid. Gevolgen hiervan waren het romantisch leiden (Weltschmerz) en
melancholie.
