1
Onderzoek relationele &
seksuele vorming op de
basisschool
(Scriptie)
Karel Bos
Naam: Karel Bos
Studentnummer: 665905
Datum: 02-06-2024
Schoolbegeleider: Colleen Clinton, Klaas-Jan Lammers en Diana Wester
Praktijkbegeleider: Merel Bechger
, 2
Voorwoord
In dit verslag vind je een onderzoek naar seksuele vorming en de islam op de basisschool. Ik ben
Karel Bos, vierdejaars pabo student aan de hogeschool InHolland te Alkmaar. Ik ben op dit moment
werkzaam als leerkracht groep 8 op de Goeman Borgesiusschool in Amsterdam Nieuw-west.
Voor mijn ontwikkeling als leerkracht is het waardevol om in staat te zijn tot het aanbieden van
relationele en seksuele vorming, rekening houdend met de islamitische achtergrond van veel van
onze leerlingen. De voordelen hiervan zijn namelijk talrijk voor zowel leerkrachten als leerlingen.
Dankzij kennis vanuit de theorie, hulp van experts en onderzoek in de praktijk ben ik in staat geweest
tot het geven van vorm en inhoud aan leerkrachten in de bovenbouw aan relationele en seksuele
vorming. Middels een lessenserie voor groep 7 en 8 die nog meerdere jaren kan worden toegepast.
Ik heb ontzettend veel voldoening gehaald uit het onderzoek omdat ik leerlingen goed heb kunnen
voorbereiden op de stap naar het voortgezet onderwijs. Daarnaast heeft het in positieve zin
bijgedragen aan mijn ontwikkeling als leerkracht. Hetgeen ik als lastig heb ervaren in het proces is het
vinden van de balans tussen mijn niet-religieuze idealen en de religieuze idealen van de leerlingen.
Tot slot wil ik STWT bedanken dat ik op een van hun scholen mijn onderzoek heb mogen uitvoeren. Ik
wil het voltallige team van de Goeman Borgesiusschool bedanken voor hun ondersteuning tijdens het
onderzoek. In het speciaal wil ik mijn praktijkbegeleider/duo Merel Bechger bedanken voor haar
ondersteuning in groep 8. Ook wil hier de directrice van de Goeman Borgesiusschool, Shanti Zentveld,
uitlichten. Ik wil haar bedanken voor haar betrokkenheid en ondersteuning bij mijn onderzoek.
Verder wil ik Marietje Beemsterboer en Colleen Clinton bedanken voor hun expertise. En als laatste
wil ik mijn schoolbegeleiders: Colleen Clinton, Diana Wester, Klaas-Jan Lammers en Wytske van der
Leij bedanken voor de begeleiding.
, 3
Inhoud
Voorwoord..........................................................................................................................................2
Verklaring vormvereisten en verwijswijzer ..........................................................................................6
Toelichtende tekst ...............................................................................................................................8
Hoofdstuk 1. Inleiding ....................................................................................................................... 11
1.1. Contextschets......................................................................................................................... 11
1.2. Leeswijzer .............................................................................................................................. 11
Hoofdstuk 2. Probleemstelling .......................................................................................................... 12
2.1. Aanleiding onderzoek ............................................................................................................. 12
2.2. Probleemstelling .................................................................................................................... 12
2.3. Doelstelling ............................................................................................................................ 13
2.4. Afbakening onderzoek ............................................................................................................ 13
Hoofdstuk 3. Hoofd en deelvragen .................................................................................................... 14
3.1 Theoretische deelvragen ......................................................................................................... 14
3.2. Praktijkdeelvragen .................................................................................................................. 14
3.3. Ontwerpvraag + evaluatievraag .............................................................................................. 14
Hoofdstuk 4. Methodologie/onderzoeksaanpak ................................................................................ 15
4.1. Theoretische deelvragen ........................................................................................................ 16
4.1.1. Theoretische deelvraag 1 ................................................................................................. 16
4.1.2. Theoretische deelvraag 2 ................................................................................................. 16
4.1.3. Theoretische deelvraag 3 ................................................................................................. 17
4.1.4. Theoretische deelvraag 4 ................................................................................................. 17
4.1.5. Theoretische deelvraag 5 ................................................................................................. 18
4.1.6. Theoretische deelvraag 6 ................................................................................................. 18
4.2. Methodologie praktijkdeelvragen ............................................................................................ 19
4.2.1 Praktijkdeelvraag 1. ........................................................................................................... 19
4.2.2 Praktijkdeelvraag 2. ........................................................................................................... 20
4.2.3 Praktijkdeelvraag 3. ........................................................................................................... 20
4.2.4 Praktijkdeelvraag 4. ........................................................................................................... 21
4.3. Betrouwbaarheid/validiteit praktijkdeelvragen ....................................................................... 22
Hoofdstuk 5. Theoretisch kader ......................................................................................................... 23
5.1. Relationele & seksuele vorming .............................................................................................. 23
5.1.1 Waarom relationele en seksuele vorming en niet bijvoorbeeld voorlichting? .................... 23
5.1.2. Het belang van relationele en seksuele vorming .............................................................. 24
Conclusie hoofdstuk 5.1. ............................................................................................................... 26
5.2. Relationele en seksuele vorming en de overheid .................................................................... 27
, 4
5.2.1. De wettelijke verplichting van het onderwijs .................................................................... 27
Conclusie hoofdstuk 5.2. ............................................................................................................... 30
5.3. Huidig aanbod relationele en seksuele vorming basisonderwijs .............................................. 31
5.3.1. de inzet van scholen ........................................................................................................ 31
5.3.2. Waar kan het beter? ........................................................................................................ 32
5.3.3. Bevorderende factoren .................................................................................................... 33
Conclusie hoofdstuk 5.3. ............................................................................................................... 34
5.4. Relationele en seksuele vorming en de islam .......................................................................... 34
5.4.1. De islamitische perceptie op relationele en seksuele vorming .......................................... 34
5.4.2. De belangrijkste onderwerpen volgens islamitische ouders .............................................. 36
5.4.3. Het huidige aanbod van relationele en seksuele vorming binnen de islam ....................... 36
Conclusie hoofdstuk 5.4. ............................................................................................................... 38
5.5. Wat neem ik mee voor mijn praktijkonderzoek? ..................................................................... 39
Hoofdstuk 6. Praktijkonderzoek ......................................................................................................... 41
6.1. Huidig aanbod relationele en seksuele vorming op de Goeman Borgesiusschool .................... 41
6.2. Ervaringen en adviezen........................................................................................................... 44
Vignet (verhaal) 1 ...................................................................................................................... 44
Vignet (verhaal) 2 ...................................................................................................................... 44
6.3. Nieuw aanbod ........................................................................................................................ 49
6.4. Wat vinden leerlingen ............................................................................................................ 54
6.5. De islamitische perceptie........................................................................................................ 61
6.5.1. El Kadisia ......................................................................................................................... 65
Hoofdstuk 7. Conclusie praktijkonderzoek ......................................................................................... 68
Hoofdstuk 8. Samenhang .................................................................................................................. 71
Hoofdstuk 9. Evaluatie lessenserie .................................................................................................... 74
9.1. Introductie lessenserie ........................................................................................................... 74
9.2. Evaluatie lessenserie .............................................................................................................. 75
Hoofdstuk 10. Conclusie onderzoek .................................................................................................. 77
10.1. Conclusie .............................................................................................................................. 77
10.2. Wat heeft het opgeleverd ..................................................................................................... 78
Hoofdstuk 11. Discussie onderzoek ................................................................................................... 80
Hoofdstuk 12. Onderzoekend vermogen ........................................................................................... 81
12.1. Het onderzoeksproces .......................................................................................................... 81
Oriënteren ................................................................................................................................ 81
Richten...................................................................................................................................... 81
Plannen..................................................................................................................................... 82
Onderzoek relationele &
seksuele vorming op de
basisschool
(Scriptie)
Karel Bos
Naam: Karel Bos
Studentnummer: 665905
Datum: 02-06-2024
Schoolbegeleider: Colleen Clinton, Klaas-Jan Lammers en Diana Wester
Praktijkbegeleider: Merel Bechger
, 2
Voorwoord
In dit verslag vind je een onderzoek naar seksuele vorming en de islam op de basisschool. Ik ben
Karel Bos, vierdejaars pabo student aan de hogeschool InHolland te Alkmaar. Ik ben op dit moment
werkzaam als leerkracht groep 8 op de Goeman Borgesiusschool in Amsterdam Nieuw-west.
Voor mijn ontwikkeling als leerkracht is het waardevol om in staat te zijn tot het aanbieden van
relationele en seksuele vorming, rekening houdend met de islamitische achtergrond van veel van
onze leerlingen. De voordelen hiervan zijn namelijk talrijk voor zowel leerkrachten als leerlingen.
Dankzij kennis vanuit de theorie, hulp van experts en onderzoek in de praktijk ben ik in staat geweest
tot het geven van vorm en inhoud aan leerkrachten in de bovenbouw aan relationele en seksuele
vorming. Middels een lessenserie voor groep 7 en 8 die nog meerdere jaren kan worden toegepast.
Ik heb ontzettend veel voldoening gehaald uit het onderzoek omdat ik leerlingen goed heb kunnen
voorbereiden op de stap naar het voortgezet onderwijs. Daarnaast heeft het in positieve zin
bijgedragen aan mijn ontwikkeling als leerkracht. Hetgeen ik als lastig heb ervaren in het proces is het
vinden van de balans tussen mijn niet-religieuze idealen en de religieuze idealen van de leerlingen.
Tot slot wil ik STWT bedanken dat ik op een van hun scholen mijn onderzoek heb mogen uitvoeren. Ik
wil het voltallige team van de Goeman Borgesiusschool bedanken voor hun ondersteuning tijdens het
onderzoek. In het speciaal wil ik mijn praktijkbegeleider/duo Merel Bechger bedanken voor haar
ondersteuning in groep 8. Ook wil hier de directrice van de Goeman Borgesiusschool, Shanti Zentveld,
uitlichten. Ik wil haar bedanken voor haar betrokkenheid en ondersteuning bij mijn onderzoek.
Verder wil ik Marietje Beemsterboer en Colleen Clinton bedanken voor hun expertise. En als laatste
wil ik mijn schoolbegeleiders: Colleen Clinton, Diana Wester, Klaas-Jan Lammers en Wytske van der
Leij bedanken voor de begeleiding.
, 3
Inhoud
Voorwoord..........................................................................................................................................2
Verklaring vormvereisten en verwijswijzer ..........................................................................................6
Toelichtende tekst ...............................................................................................................................8
Hoofdstuk 1. Inleiding ....................................................................................................................... 11
1.1. Contextschets......................................................................................................................... 11
1.2. Leeswijzer .............................................................................................................................. 11
Hoofdstuk 2. Probleemstelling .......................................................................................................... 12
2.1. Aanleiding onderzoek ............................................................................................................. 12
2.2. Probleemstelling .................................................................................................................... 12
2.3. Doelstelling ............................................................................................................................ 13
2.4. Afbakening onderzoek ............................................................................................................ 13
Hoofdstuk 3. Hoofd en deelvragen .................................................................................................... 14
3.1 Theoretische deelvragen ......................................................................................................... 14
3.2. Praktijkdeelvragen .................................................................................................................. 14
3.3. Ontwerpvraag + evaluatievraag .............................................................................................. 14
Hoofdstuk 4. Methodologie/onderzoeksaanpak ................................................................................ 15
4.1. Theoretische deelvragen ........................................................................................................ 16
4.1.1. Theoretische deelvraag 1 ................................................................................................. 16
4.1.2. Theoretische deelvraag 2 ................................................................................................. 16
4.1.3. Theoretische deelvraag 3 ................................................................................................. 17
4.1.4. Theoretische deelvraag 4 ................................................................................................. 17
4.1.5. Theoretische deelvraag 5 ................................................................................................. 18
4.1.6. Theoretische deelvraag 6 ................................................................................................. 18
4.2. Methodologie praktijkdeelvragen ............................................................................................ 19
4.2.1 Praktijkdeelvraag 1. ........................................................................................................... 19
4.2.2 Praktijkdeelvraag 2. ........................................................................................................... 20
4.2.3 Praktijkdeelvraag 3. ........................................................................................................... 20
4.2.4 Praktijkdeelvraag 4. ........................................................................................................... 21
4.3. Betrouwbaarheid/validiteit praktijkdeelvragen ....................................................................... 22
Hoofdstuk 5. Theoretisch kader ......................................................................................................... 23
5.1. Relationele & seksuele vorming .............................................................................................. 23
5.1.1 Waarom relationele en seksuele vorming en niet bijvoorbeeld voorlichting? .................... 23
5.1.2. Het belang van relationele en seksuele vorming .............................................................. 24
Conclusie hoofdstuk 5.1. ............................................................................................................... 26
5.2. Relationele en seksuele vorming en de overheid .................................................................... 27
, 4
5.2.1. De wettelijke verplichting van het onderwijs .................................................................... 27
Conclusie hoofdstuk 5.2. ............................................................................................................... 30
5.3. Huidig aanbod relationele en seksuele vorming basisonderwijs .............................................. 31
5.3.1. de inzet van scholen ........................................................................................................ 31
5.3.2. Waar kan het beter? ........................................................................................................ 32
5.3.3. Bevorderende factoren .................................................................................................... 33
Conclusie hoofdstuk 5.3. ............................................................................................................... 34
5.4. Relationele en seksuele vorming en de islam .......................................................................... 34
5.4.1. De islamitische perceptie op relationele en seksuele vorming .......................................... 34
5.4.2. De belangrijkste onderwerpen volgens islamitische ouders .............................................. 36
5.4.3. Het huidige aanbod van relationele en seksuele vorming binnen de islam ....................... 36
Conclusie hoofdstuk 5.4. ............................................................................................................... 38
5.5. Wat neem ik mee voor mijn praktijkonderzoek? ..................................................................... 39
Hoofdstuk 6. Praktijkonderzoek ......................................................................................................... 41
6.1. Huidig aanbod relationele en seksuele vorming op de Goeman Borgesiusschool .................... 41
6.2. Ervaringen en adviezen........................................................................................................... 44
Vignet (verhaal) 1 ...................................................................................................................... 44
Vignet (verhaal) 2 ...................................................................................................................... 44
6.3. Nieuw aanbod ........................................................................................................................ 49
6.4. Wat vinden leerlingen ............................................................................................................ 54
6.5. De islamitische perceptie........................................................................................................ 61
6.5.1. El Kadisia ......................................................................................................................... 65
Hoofdstuk 7. Conclusie praktijkonderzoek ......................................................................................... 68
Hoofdstuk 8. Samenhang .................................................................................................................. 71
Hoofdstuk 9. Evaluatie lessenserie .................................................................................................... 74
9.1. Introductie lessenserie ........................................................................................................... 74
9.2. Evaluatie lessenserie .............................................................................................................. 75
Hoofdstuk 10. Conclusie onderzoek .................................................................................................. 77
10.1. Conclusie .............................................................................................................................. 77
10.2. Wat heeft het opgeleverd ..................................................................................................... 78
Hoofdstuk 11. Discussie onderzoek ................................................................................................... 80
Hoofdstuk 12. Onderzoekend vermogen ........................................................................................... 81
12.1. Het onderzoeksproces .......................................................................................................... 81
Oriënteren ................................................................................................................................ 81
Richten...................................................................................................................................... 81
Plannen..................................................................................................................................... 82
