INHOUDSOPGAVE RECHTSPSYCHOLOGIE (C01B5A)
AJ 2023-2024
Prof. dr. Lore Mergaerts
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
1. Een schets van de (rechts)psychologie
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
o Niet nieuw – psychologie kent lange traditie (vanaf ongeveer 19 e eeuw)
o Toepassingen van psychologie binnen het recht: Duitse roots
- Grondlegger: William Stern
Verwarring over waar precies ontstaan (Duitsland of Amerika) want verhuisd
naar Amerika
- Hugo Mûnsterberg sommige mensen denken dat hij grondlegger is
Belangrijk boek: ‘On the witness stand’
Probleem: bouwde zeer sterk voort op werk van Stern + was zeer kritisch tov
juristen
Rechtspsychologie in verdoeming geraakt in Amerika
o Focus op de feilbaarheid van het geheugen van getuigen en hun verklaringen
- Kleinschalige experimenten om aan te tonen dat wat we waarnemen en
onthouden niet per se perfect is en invloed kan hebben op wat we later verklaren
- Grondlegger van specifiek onderzoek: mock crime studies
Gaf les aan universiteit en zette misdrijf in scene en vroeg achteraf aan
studenten wat er precies gebeurd was => heel verschillende verhalen en
soms ook manifest foute verhalen
Ging na hoe dat mogelijk is
- Basis van psychologisch onderzoek binnen het recht
- Bood zichzelf aan als deskundige om advies te geven over verklaringen in
rechtszaken
o Doorwerking van rechtspsychologie
- In België niet zo makkelijk
- Grootste poot in Amerika en ook wel deels in Nederland
o Psychologie & recht: een geslaagd huwelijk?
o ‘Clash’ tussen psychologie & recht
- Descriptief (data) vs. prescriptief (regels) karakter
Moeilijk om goeie regels op te stellen wringt om op elkaar af te stemmen
- Onzekerheid (waarschijnlijkheden) vs. zekerheid & duidelijkheid
In de psychologie is nooit iets zeker en in recht normaal gezien wel
1
, Bv moeilijk om recidiverisico in te schatten nooit 100% zeker in
psychologisch rapport, men werkt met waarschijnlijkheidsgraden
Niet altijd zwart/wit in psychologie
- Globale focus/groepsniveau vs. individuele gevallen
Psychologie: enquête bij grote groep => uitspraak geldt voor die grote groep
Recht: meestal bij individuen (bv: hoe gaat verdachte daarop reageren of
klopt de verklaring van dat kind?)
1.2. Verschillende op het recht toegepaste en voor het recht relevante psychologische disciplines
o Vooral onderscheid tussen 2 disciplines van belang
- Rechtspsychologie
- Forensische psychologie
- (Criminologische psychologie)
o Wel wat overlap & raakvlakken
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
o Bestuderen van allerhande menselijke processen
- Gedrag onder ‘controle’ van het recht
Hoe interageren mensen met elkaar in het licht van procedures?
- Invloeden (welke en hoe)
Niet over impact van een specifieke rechtsregel, wel over reactie van
mensen als ze samenkomen in de context van recht
o Sterke focus op tekortkomingen/valkuilen bij bewijsgaring en justitiële besluitvorming
- Vanaf moment dat er iets gebeurt in realiteit, spelen er bepaalde invloeden
o Doelstellingen
- Informeren van juridische procedures en beslissingen
- Best practices en te vermijden praktijken in kaart brengen
o Brede focus
o Vooral ontwikkeld op het domein van het strafprocesrecht
- Bewijsgaring
- Besluitvorming
2
, o Maar ook andere rechtsdomeinen
o Verschillende rollen voor rechtspsychologen
- Wetenschappelijk onderzoek – descriptief, verklarend, evaluatief (hervorming)
- Getuigendeskundigenexpertise
- Adviserende rol (beleid)
1.4. De rol van de rechtspsychologie in het licht van verschillende rechtssystemen
o Hoofdzakelijk Angelsaksische traditie
o Minder sterk ontwikkeld in continentale landen
o Impact op invulling van het gevoerde onderzoek
1.4.1. De rechtspsychologie in Angelsaksische en overwegend accusatoire systemen
o Common law traditie
o Overwegend accusatoire procedure zelf bewijs aanbrengen
o Staat vs. actieve en autonome verdachte/beklaagde/beschuldigde
o Rechter als onpartijdige scheidsrechter: nadruk op debat ter terechtzitting
1.4.2. De rechtspsychologie in continentale en overwegend inquisitoire systemen
o Civil law traditie
o Politiële en justitiële autoriteiten actief betrokken bij onderzoek
o Veeleer passieve rol voor de partijen in het geding
o Nadruk op het vooronderzoek
1.4.3. De doorwerking van de rechtspsychologie in de Belgische strafprocedure
o Toegenomen wisselwerking tussen beide systemen, ook zichtbaar in België
- Accusatoire vs. inquisitoire procedure
- Belgische context: steeds meer accusatoire elementen in onze
inquisitoire procedure
het verhoor verandert in België: advocaat bij verhoor als voorbeeld
(onder invloed van Europese wetgeving)
o Toegenomen belang van inzichten uit Angelsaksische landen voor
continentale landen
o Maar …
- Beperkte implementatie in de praktijk
er wordt weinig moeite gedaan om die inzichten uit de
rechtspsychologie te implementeren
- Beperkte invloed op beleids(her)vorming/juridische procedures
rechtspsychologie speelt amper een rol in het beleid &
wetshervormingen
- Verklaringen?
geen grote namen? Niet nodig?
3
, meestal geboost door grote fouten die in een strafprocedure aan het
licht komen => dan pas schiet politiek wakker
2. De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van onderzoek
2.1. De rechtspsychologie als empirische wetenschap
o In kaart brengen van bepaalde fenomenen/praktijken
bv: hoe ervaart een kind geweld, hoe proberen ambtenaren in kaart te brengen of
een asielzoeker de waarheid spreekt, …
o Op basis van het systematisch bestuderen ervan
o Systematisch: op basis van een methode
- Gestandaardiseerde manier om fenomenen te bestuderen
- Gestructureerd
- Objectief eigen achtergrond en vooroordelen uitschakelen
o Fundamenteel onderzoek: theorievorming
o Toegepast onderzoek: werkelijkheid veranderen – meer praktijkgericht
bv: om interviewprotocol op te stellen
2.2. De rechtspsychologie: een overwegend kwantitatief experimentele traditie
o Rechtspsychologie: vooral kwantitatieve benadering
o Voor- & nadelen:
- Kwantitatief onderzoek grote kans dat als je veel data hebt, je een vrij
algemeen geldende uitkomst zal krijgen meer in de breedte iets vaststellen +
gaat snel & is veel objectiever omdat je als onderzoeker geen actieve rol hebt in
het onderzoek
Maar: fouten zijn zeker mogelijk hangt sterk af van de kwaliteit van je vragen
Wel mogelijk om onderzoek makkelijk opnieuw te doen
4
AJ 2023-2024
Prof. dr. Lore Mergaerts
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
1. Een schets van de (rechts)psychologie
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
o Niet nieuw – psychologie kent lange traditie (vanaf ongeveer 19 e eeuw)
o Toepassingen van psychologie binnen het recht: Duitse roots
- Grondlegger: William Stern
Verwarring over waar precies ontstaan (Duitsland of Amerika) want verhuisd
naar Amerika
- Hugo Mûnsterberg sommige mensen denken dat hij grondlegger is
Belangrijk boek: ‘On the witness stand’
Probleem: bouwde zeer sterk voort op werk van Stern + was zeer kritisch tov
juristen
Rechtspsychologie in verdoeming geraakt in Amerika
o Focus op de feilbaarheid van het geheugen van getuigen en hun verklaringen
- Kleinschalige experimenten om aan te tonen dat wat we waarnemen en
onthouden niet per se perfect is en invloed kan hebben op wat we later verklaren
- Grondlegger van specifiek onderzoek: mock crime studies
Gaf les aan universiteit en zette misdrijf in scene en vroeg achteraf aan
studenten wat er precies gebeurd was => heel verschillende verhalen en
soms ook manifest foute verhalen
Ging na hoe dat mogelijk is
- Basis van psychologisch onderzoek binnen het recht
- Bood zichzelf aan als deskundige om advies te geven over verklaringen in
rechtszaken
o Doorwerking van rechtspsychologie
- In België niet zo makkelijk
- Grootste poot in Amerika en ook wel deels in Nederland
o Psychologie & recht: een geslaagd huwelijk?
o ‘Clash’ tussen psychologie & recht
- Descriptief (data) vs. prescriptief (regels) karakter
Moeilijk om goeie regels op te stellen wringt om op elkaar af te stemmen
- Onzekerheid (waarschijnlijkheden) vs. zekerheid & duidelijkheid
In de psychologie is nooit iets zeker en in recht normaal gezien wel
1
, Bv moeilijk om recidiverisico in te schatten nooit 100% zeker in
psychologisch rapport, men werkt met waarschijnlijkheidsgraden
Niet altijd zwart/wit in psychologie
- Globale focus/groepsniveau vs. individuele gevallen
Psychologie: enquête bij grote groep => uitspraak geldt voor die grote groep
Recht: meestal bij individuen (bv: hoe gaat verdachte daarop reageren of
klopt de verklaring van dat kind?)
1.2. Verschillende op het recht toegepaste en voor het recht relevante psychologische disciplines
o Vooral onderscheid tussen 2 disciplines van belang
- Rechtspsychologie
- Forensische psychologie
- (Criminologische psychologie)
o Wel wat overlap & raakvlakken
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
o Bestuderen van allerhande menselijke processen
- Gedrag onder ‘controle’ van het recht
Hoe interageren mensen met elkaar in het licht van procedures?
- Invloeden (welke en hoe)
Niet over impact van een specifieke rechtsregel, wel over reactie van
mensen als ze samenkomen in de context van recht
o Sterke focus op tekortkomingen/valkuilen bij bewijsgaring en justitiële besluitvorming
- Vanaf moment dat er iets gebeurt in realiteit, spelen er bepaalde invloeden
o Doelstellingen
- Informeren van juridische procedures en beslissingen
- Best practices en te vermijden praktijken in kaart brengen
o Brede focus
o Vooral ontwikkeld op het domein van het strafprocesrecht
- Bewijsgaring
- Besluitvorming
2
, o Maar ook andere rechtsdomeinen
o Verschillende rollen voor rechtspsychologen
- Wetenschappelijk onderzoek – descriptief, verklarend, evaluatief (hervorming)
- Getuigendeskundigenexpertise
- Adviserende rol (beleid)
1.4. De rol van de rechtspsychologie in het licht van verschillende rechtssystemen
o Hoofdzakelijk Angelsaksische traditie
o Minder sterk ontwikkeld in continentale landen
o Impact op invulling van het gevoerde onderzoek
1.4.1. De rechtspsychologie in Angelsaksische en overwegend accusatoire systemen
o Common law traditie
o Overwegend accusatoire procedure zelf bewijs aanbrengen
o Staat vs. actieve en autonome verdachte/beklaagde/beschuldigde
o Rechter als onpartijdige scheidsrechter: nadruk op debat ter terechtzitting
1.4.2. De rechtspsychologie in continentale en overwegend inquisitoire systemen
o Civil law traditie
o Politiële en justitiële autoriteiten actief betrokken bij onderzoek
o Veeleer passieve rol voor de partijen in het geding
o Nadruk op het vooronderzoek
1.4.3. De doorwerking van de rechtspsychologie in de Belgische strafprocedure
o Toegenomen wisselwerking tussen beide systemen, ook zichtbaar in België
- Accusatoire vs. inquisitoire procedure
- Belgische context: steeds meer accusatoire elementen in onze
inquisitoire procedure
het verhoor verandert in België: advocaat bij verhoor als voorbeeld
(onder invloed van Europese wetgeving)
o Toegenomen belang van inzichten uit Angelsaksische landen voor
continentale landen
o Maar …
- Beperkte implementatie in de praktijk
er wordt weinig moeite gedaan om die inzichten uit de
rechtspsychologie te implementeren
- Beperkte invloed op beleids(her)vorming/juridische procedures
rechtspsychologie speelt amper een rol in het beleid &
wetshervormingen
- Verklaringen?
geen grote namen? Niet nodig?
3
, meestal geboost door grote fouten die in een strafprocedure aan het
licht komen => dan pas schiet politiek wakker
2. De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van onderzoek
2.1. De rechtspsychologie als empirische wetenschap
o In kaart brengen van bepaalde fenomenen/praktijken
bv: hoe ervaart een kind geweld, hoe proberen ambtenaren in kaart te brengen of
een asielzoeker de waarheid spreekt, …
o Op basis van het systematisch bestuderen ervan
o Systematisch: op basis van een methode
- Gestandaardiseerde manier om fenomenen te bestuderen
- Gestructureerd
- Objectief eigen achtergrond en vooroordelen uitschakelen
o Fundamenteel onderzoek: theorievorming
o Toegepast onderzoek: werkelijkheid veranderen – meer praktijkgericht
bv: om interviewprotocol op te stellen
2.2. De rechtspsychologie: een overwegend kwantitatief experimentele traditie
o Rechtspsychologie: vooral kwantitatieve benadering
o Voor- & nadelen:
- Kwantitatief onderzoek grote kans dat als je veel data hebt, je een vrij
algemeen geldende uitkomst zal krijgen meer in de breedte iets vaststellen +
gaat snel & is veel objectiever omdat je als onderzoeker geen actieve rol hebt in
het onderzoek
Maar: fouten zijn zeker mogelijk hangt sterk af van de kwaliteit van je vragen
Wel mogelijk om onderzoek makkelijk opnieuw te doen
4
