Encyclopedie der Rechtswetenschap I
HOORCOLLEGE 1: Kelsen en Radbruch
Waarom is er recht?
Om de maatschappij te organiseren en om chaos te voorkomen. Het creëert orde. Recht
zorgt ook voor meer gelijkheid door gelijke gevallen gelijk te behandelen. Het recht kan
hiervoor zorgen door wetten uit te vaardigen waarin algemene regels staan die voor
iedereen gelijkelijk gelden. Los van wat die regels inhouden, zorgt dit voor gelijkheid.
Gelijkheid zorgt voor meer rechtvaardigheid. Het streven naar gelijkheid in de
samenleving is een streven naar meer rechtvaardigheid. Ongelijkheid van mensen is niet
altijd op een goede reden gebaseerd.
Is er nog een andere reden waarom er recht is? Een derde reden is bijvoorbeeld de
doelmatigheid: het efficiënter maken van de samenleving. De samenleving beter laten
functioneren door bijvoorbeeld de wetgeving. Het doel van het recht is dan bijvoorbeeld
maatschappelijk nut hebben.
Dit krijg je bijvoorbeeld als er geen recht is, dus dan wordt het een chaos. Er zijn ook
rechtsfilosofen die denken dat de samenleving er zonder recht ook nog goed uit kan
zien, zoals John Locke.
Basisfuncties van de rechtsorde (Radbruch)
Radbruch heeft nagedacht over de drie waarden van het recht: rechtszekerheid,
rechtvaardigheid en doelmatigheid. Het recht moet al die drie waarden verwezenlijken.
Wat hij dacht was: eigenlijk overvragen we het recht hiermee. Meestal zal het zijn dat
het recht wel een van die waarden vervult, maar die anderen niet kan vervullen.
Artikel 1 Gw en artikel 1 lid 1 GG (Duitse grondwet)
- Artikel 1 Grondwet: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke
gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging,
enz. is niet toegestaan.
- Artikel 1 Grundgesetz: Die Wurde des Menschen ist unantastbar. Sie zu achten
und zu schutzen ist Verplflichtung aller staatlichen Gewald.
Welke basisfuncties van recht komen het beste tot hun recht in een van deze twee
grondwetten? Het is natuurlijk rechtvaardigheid. Menselijke waardigheid waar het
Duitse artikel mee begint is natuurlijk de rechtvaardigheid.
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I
Spanning tussen doelmatigheid en rechtszekerheid/rechtvaardigheid:
martelen/afluisteren voor de goede zaak
Bijvoorbeeld martelen om bepaalde informatie om informatie over terroristische
aanslagen te voorkomen. Sommige politici zeggen dat dit doelmatig is. Het is namelijk
voor een groter doel om vele mensenlevens te redden. Maar is dit dan niet in strijd van
de rechtvaardigheid en rechtszekerheid van de persoon die gemarteld wordt?
Bij grootschalig afluisteren is het een zelfde spanning. Het is heel doelmatig als de
overheid alles van ons zou weten om misdaden op te lossen, maar doet afbreuk aan onze
privacy en dat is een fundamenteel recht. Dit is dus weer een voorbeeld van
doelmatigheid aan de ene kant en rechtvaardigheid en rechtszekerheid aan de andere
kant.
Spanning tussen rechtvaardigheid en rechtszekerheid/doelmatigheid: het
repareren en vergelden van historisch onrecht
Nelson Mandela wilde een verzoeningsproces tussen de blanke eenheid en de zwarte
bevolking die vele decennia onrecht achter de rug hadden. Het ging hier over teruggeven
van land die in de jaren 50 bijvoorbeeld waren verdreven. Maar hoe moest dat nou met
dat land? Als je het zou teruggegeven zouden de mensen die daar nu op leefden en
werkten ook moeten worden verdreven. Je zou dus bijvoorbeeld in het verleden onrecht
weg kunnen halen, maar dan heb je in het heden wel weer onrecht. Uiteindelijk is hier
weinig van stand gekomen, want de boeren die op die landen leefden waren vaak
blanken, en die werden goed beschermd.
Actuele voorstellen die spanningen (welke?) oproepen:
1. Hervormen van rechtsbijstand door invoering van een poortwachter die moet
bepalen of mensen met weinig geld in aanmerking komen voor een gang naar de
rechter.
We moeten naar een ander stelsel van gefinancierde rechtsbijstand. De minister vindt
het oude stelsel te duur geworden en wil dat we dit anders gaan organiseren. Er moet
een poortwachter komen, een soort loket, waar mensen met weinig geld daar naartoe
gaat en die beslist dan of een gang naar de rechter mogelijk is. Volgens de minister
Sander Dekker is dat een oplossing want het voorkomt lange procedures en op een
andere manier kan een probleem tot een oplossing gekomen worden.
Doelmatigheid en rechtvaardigheid: hij wil de rechtsbijstand hervormen om de
rechtsbijstand doelmatiger te maken. Aan de andere kant gaat dit ten koste van de
rechtvaardigheid. Mensen die weinig geld hebben moeten eerst toestemming krijgen
van die poortwachter. Mensen met genoeg geld hebben die drempel niet, want die
hoeven niet langs de poortwachter voor toestemming. Daar wordt dus een ongelijkheid
gecreëerd voor de toegang van de rechter.
Doelmatigheid en rechtszekerheid: in principe heeft iedereen het recht om een proces te
voeren, maar door deze maatregel wordt dat aangetast. Als je je rechten hebt, maar niet
een toegang tot een rechter hebt om die rechten uit te oefenen, kun je die rechten niet
halen. Dat tast je rechtszekerheid aan. Je wordt dan misschien wel terugverwezen naar
je huisbaas. Zij hebben dan niet meer de mogelijkheid hun probleem voor de rechter
voor te leggen.
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I
Alternatieven zijn prima, als je er vrijwillig voor kan kiezen. Dat is hier niet het geval
omdat je verplicht wordt je problemen zelf op te lossen en de weg naar de rechter niet
open staat als je door de poortwachter wordt afgewezen.
2. Nieuwe donorwet inzake donorregistratie: wie zelf geen keuze maakt, wordt
geacht ‘geen bezwaar’ te hebben.
De gedachte is door een wetsvoorstel van D66, Pia Dijkstra, is nu wet geworden. Het
komt erop neer dat als je niet zegt dat je niet wilt dat je organen na je dood beschikbaar
zijn, je automatisch wel donor wordt. Hier heeft de overheid een reclamecampagne voor
gemaakt: (Niet) Kiezen is een keuze.
Doelmatigheid en rechtszekerheid: want je wil zoveel mogelijk mensen als donor
registreren. Dat is een doelmatigheidsoverweging. Hier wordt een soort
zelfbeschikkingsrecht afgenomen. Er kan iets met je lichaam gebeurd worden als je dood
gaat terwijl je dit helemaal niet wilde. Als je nooit nieuwsberichten volgt en je weet van
niks en je komt onder een tram, dan kunnen je organen eruit worden gehaald voor een
ander. De bedoeling van de campagne is om iedereen te prikkelen om expliciet een
keuze te maken.
Vraag: Wat is recht?
Je zou kunnen zeggen dat het erg afhangt welke waarde je zelf belangrijk vindt. Dat is
heel belangrijk voor jouw antwoord op de vraag wat recht is. Het eerste antwoord is het
rechtspositivisme. Dit lijkt het accent te zetten op rechtszekerheid als basisfunctie van
het recht.
Rechtspositivisten vinden rechtszekerheid erg belangrijk. Hun hele idee van recht sluit
daarop aan. Een voorbeeld van een denker die dat belangrijk vindt is van Hans Kelsen.
Antwoord 1: het rechtspositivisme van Kelsen
- Recht is wat in de rechtsbronnen staat: de wet is zijn belangrijkste rechtsbron
- Gelding lager recht berust op hoger positief recht: Kelsen zegt stel er is een
bepaalde rechtsregel met een bepaalde gelding. Hoe komt het eigenlijk dat die
rechtsregel geldt? Maar waar ontleent hij die op? Kelsen zegt dan: een hogere
regeling. Uiteindelijk komt hij aan bij de Grondwet. Bij de Grondwet kom je niet
helemaal uit. Uiteindelijk moet je veronderstellen dat de Grondwet gewoon
geldend is, dit heet de zogenaamde Grundnurm.
- Kan geldend recht onwenselijk of immoreel zijn? Ja: op het moment dat het een
wet is die op de juiste wijze tot stand is gekomen, is het gewoon geldend recht.
Het maakt niet uit wat er in staat, het is geldend positief recht. Ook al vind je het
inhoudelijk een waardeloze regel, kan het alsnog een geldende regel zijn omdat
het de vorm heeft van een wet. Er is een scheiding tussen wat rechtens geldt en
hoe de moraal luidt. Dat is een belangrijk punt voor Kelsen. Dat betekent ook dat
geldend recht immoreel en onwenselijk kan zijn. Moet je je hiervan ook aan
houden? Ja. Er zijn rechtspositivisten dat je iedere wet moet gehoorzamen. Maar
de meesten gaan niet zover. De meesten zeggen dat het een ding is om vast te
stellen dat het een geldende regel is. Het is een ander ding om te beslissen of jij je
houdt aan die wet. Dat is een persoonlijke beslissing (een gewetensbeslissing).
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I
- Rechters moeten voorspelbaar en apolitiek zijn: dichtbij de letter van de wet
blijven. De rechtspositivisten vinden vaak dat de rechters niet te veel vrijheid
moeten nemen van het geschreven recht, en moeten dichtbij de letter van de wet
blijven = grammaticale interpretatiemethode. Ook moeten ze apolitiek zijn. Ze
moeten niet hun eigen voorkeuren laten meewegen. Als hij zijn toga aandoet
moet hij vergeten op welke politieke partij hij stemt. Hij moet de wet toepassen
op concrete gevallen, maar op een neutrale manier zonder zijn eigen politieke
voorkeur daarin een rol te geven.
- Rechtswetenschap moet zuiver zijn; vrij van politiek en ideologie: volgens Kelsen
moest het saai onderwijs zijn. Het moest gaan over het positieve recht. De
rechtsbegrippen moeten geanalyseerd worden. Wat vooral niet gebeurd moet
worden is: vinden we dit wel een rechtvaardige wet? Is dit wel verstandig? Als
wij die vraag gaan stellen zijn wij weer bezig met politiek. Terwijl, zegt Kelsen:
rechtenstudenten moeten zich bezighouden met het uitleggen van positief recht
en zich niet bezighouden met of het een goede wet is. Dan moet je maar de
politiek in. Alleen dan kan de rechtswetenschap zuiver zijn. Radbruch was heel
lang ook rechtspositivist, maar een bijzondere want hij dacht wel over die
achterliggende waarde na.
Antwoord 2: de traditie van het natuurrecht
Bij de natuurrecht aanhangers, wordt een relatie gelegd tussen de gelding van recht en
wat rechtvaardig wordt gevonden.
- Recht is wat correspondeert met wat onveranderlijk goed en rechtvaardig is: de
natuurrechtdenker die zegt dat recht te maken moet hebben met iets wat
onveranderlijk goed en rechtvaardig is. Het moet beantwoorden aan een bepaald
ideaal da
- LEX INIUSTA NON EST LEX: een wet die evident in strijd is met fundamentele
eisen van gerechtigheid is geen geldend recht: een onrechtvaardig recht is geen
recht. Een onrechtvaardige wet is geen wet. Dat is een gedachte die in de traditie
van het natuurrecht heel vaak terugvindt. Op het moment dat een wet duidelijk
onrechtvaardig is, dan kan het ook geen geldend recht meer zijn. Dat is een
natuurrechtelijke gedachte. Het natuurrecht is heel oud. Het is een traditie van
duizenden jaren geleden.
De lange traditie van het natuurrecht
Recht is gebaseerd op een ‘onveranderlijke’ morele kern, waar de mens geen invloed op
heeft. Er zijn universele waarden waarvan wij denken dat die nog wel waar zijn.
Bijvoorbeeld normen die in religie gelden, zoals niet doden. Die vind je bij alle
godsdiensten terug. Dat is een norm van het natuurrecht, die heeft een onveranderlijke
morele kern. Als er dan een wet is die zegt dat je wel mag doden, dan zegt het
natuurrecht dus dat die wet niet geldend is, omdat hij ingaat tegen de wet dat je niet
mag doden.
- Hoe weten we dat die waarden bestaan?
- Hoe kunnen we die waarden kennen?
Wat je dan ziet in de geschiedenis van het natuurrecht is dat je een verandering ziet:
HOORCOLLEGE 1: Kelsen en Radbruch
Waarom is er recht?
Om de maatschappij te organiseren en om chaos te voorkomen. Het creëert orde. Recht
zorgt ook voor meer gelijkheid door gelijke gevallen gelijk te behandelen. Het recht kan
hiervoor zorgen door wetten uit te vaardigen waarin algemene regels staan die voor
iedereen gelijkelijk gelden. Los van wat die regels inhouden, zorgt dit voor gelijkheid.
Gelijkheid zorgt voor meer rechtvaardigheid. Het streven naar gelijkheid in de
samenleving is een streven naar meer rechtvaardigheid. Ongelijkheid van mensen is niet
altijd op een goede reden gebaseerd.
Is er nog een andere reden waarom er recht is? Een derde reden is bijvoorbeeld de
doelmatigheid: het efficiënter maken van de samenleving. De samenleving beter laten
functioneren door bijvoorbeeld de wetgeving. Het doel van het recht is dan bijvoorbeeld
maatschappelijk nut hebben.
Dit krijg je bijvoorbeeld als er geen recht is, dus dan wordt het een chaos. Er zijn ook
rechtsfilosofen die denken dat de samenleving er zonder recht ook nog goed uit kan
zien, zoals John Locke.
Basisfuncties van de rechtsorde (Radbruch)
Radbruch heeft nagedacht over de drie waarden van het recht: rechtszekerheid,
rechtvaardigheid en doelmatigheid. Het recht moet al die drie waarden verwezenlijken.
Wat hij dacht was: eigenlijk overvragen we het recht hiermee. Meestal zal het zijn dat
het recht wel een van die waarden vervult, maar die anderen niet kan vervullen.
Artikel 1 Gw en artikel 1 lid 1 GG (Duitse grondwet)
- Artikel 1 Grondwet: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke
gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging,
enz. is niet toegestaan.
- Artikel 1 Grundgesetz: Die Wurde des Menschen ist unantastbar. Sie zu achten
und zu schutzen ist Verplflichtung aller staatlichen Gewald.
Welke basisfuncties van recht komen het beste tot hun recht in een van deze twee
grondwetten? Het is natuurlijk rechtvaardigheid. Menselijke waardigheid waar het
Duitse artikel mee begint is natuurlijk de rechtvaardigheid.
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I
Spanning tussen doelmatigheid en rechtszekerheid/rechtvaardigheid:
martelen/afluisteren voor de goede zaak
Bijvoorbeeld martelen om bepaalde informatie om informatie over terroristische
aanslagen te voorkomen. Sommige politici zeggen dat dit doelmatig is. Het is namelijk
voor een groter doel om vele mensenlevens te redden. Maar is dit dan niet in strijd van
de rechtvaardigheid en rechtszekerheid van de persoon die gemarteld wordt?
Bij grootschalig afluisteren is het een zelfde spanning. Het is heel doelmatig als de
overheid alles van ons zou weten om misdaden op te lossen, maar doet afbreuk aan onze
privacy en dat is een fundamenteel recht. Dit is dus weer een voorbeeld van
doelmatigheid aan de ene kant en rechtvaardigheid en rechtszekerheid aan de andere
kant.
Spanning tussen rechtvaardigheid en rechtszekerheid/doelmatigheid: het
repareren en vergelden van historisch onrecht
Nelson Mandela wilde een verzoeningsproces tussen de blanke eenheid en de zwarte
bevolking die vele decennia onrecht achter de rug hadden. Het ging hier over teruggeven
van land die in de jaren 50 bijvoorbeeld waren verdreven. Maar hoe moest dat nou met
dat land? Als je het zou teruggegeven zouden de mensen die daar nu op leefden en
werkten ook moeten worden verdreven. Je zou dus bijvoorbeeld in het verleden onrecht
weg kunnen halen, maar dan heb je in het heden wel weer onrecht. Uiteindelijk is hier
weinig van stand gekomen, want de boeren die op die landen leefden waren vaak
blanken, en die werden goed beschermd.
Actuele voorstellen die spanningen (welke?) oproepen:
1. Hervormen van rechtsbijstand door invoering van een poortwachter die moet
bepalen of mensen met weinig geld in aanmerking komen voor een gang naar de
rechter.
We moeten naar een ander stelsel van gefinancierde rechtsbijstand. De minister vindt
het oude stelsel te duur geworden en wil dat we dit anders gaan organiseren. Er moet
een poortwachter komen, een soort loket, waar mensen met weinig geld daar naartoe
gaat en die beslist dan of een gang naar de rechter mogelijk is. Volgens de minister
Sander Dekker is dat een oplossing want het voorkomt lange procedures en op een
andere manier kan een probleem tot een oplossing gekomen worden.
Doelmatigheid en rechtvaardigheid: hij wil de rechtsbijstand hervormen om de
rechtsbijstand doelmatiger te maken. Aan de andere kant gaat dit ten koste van de
rechtvaardigheid. Mensen die weinig geld hebben moeten eerst toestemming krijgen
van die poortwachter. Mensen met genoeg geld hebben die drempel niet, want die
hoeven niet langs de poortwachter voor toestemming. Daar wordt dus een ongelijkheid
gecreëerd voor de toegang van de rechter.
Doelmatigheid en rechtszekerheid: in principe heeft iedereen het recht om een proces te
voeren, maar door deze maatregel wordt dat aangetast. Als je je rechten hebt, maar niet
een toegang tot een rechter hebt om die rechten uit te oefenen, kun je die rechten niet
halen. Dat tast je rechtszekerheid aan. Je wordt dan misschien wel terugverwezen naar
je huisbaas. Zij hebben dan niet meer de mogelijkheid hun probleem voor de rechter
voor te leggen.
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I
Alternatieven zijn prima, als je er vrijwillig voor kan kiezen. Dat is hier niet het geval
omdat je verplicht wordt je problemen zelf op te lossen en de weg naar de rechter niet
open staat als je door de poortwachter wordt afgewezen.
2. Nieuwe donorwet inzake donorregistratie: wie zelf geen keuze maakt, wordt
geacht ‘geen bezwaar’ te hebben.
De gedachte is door een wetsvoorstel van D66, Pia Dijkstra, is nu wet geworden. Het
komt erop neer dat als je niet zegt dat je niet wilt dat je organen na je dood beschikbaar
zijn, je automatisch wel donor wordt. Hier heeft de overheid een reclamecampagne voor
gemaakt: (Niet) Kiezen is een keuze.
Doelmatigheid en rechtszekerheid: want je wil zoveel mogelijk mensen als donor
registreren. Dat is een doelmatigheidsoverweging. Hier wordt een soort
zelfbeschikkingsrecht afgenomen. Er kan iets met je lichaam gebeurd worden als je dood
gaat terwijl je dit helemaal niet wilde. Als je nooit nieuwsberichten volgt en je weet van
niks en je komt onder een tram, dan kunnen je organen eruit worden gehaald voor een
ander. De bedoeling van de campagne is om iedereen te prikkelen om expliciet een
keuze te maken.
Vraag: Wat is recht?
Je zou kunnen zeggen dat het erg afhangt welke waarde je zelf belangrijk vindt. Dat is
heel belangrijk voor jouw antwoord op de vraag wat recht is. Het eerste antwoord is het
rechtspositivisme. Dit lijkt het accent te zetten op rechtszekerheid als basisfunctie van
het recht.
Rechtspositivisten vinden rechtszekerheid erg belangrijk. Hun hele idee van recht sluit
daarop aan. Een voorbeeld van een denker die dat belangrijk vindt is van Hans Kelsen.
Antwoord 1: het rechtspositivisme van Kelsen
- Recht is wat in de rechtsbronnen staat: de wet is zijn belangrijkste rechtsbron
- Gelding lager recht berust op hoger positief recht: Kelsen zegt stel er is een
bepaalde rechtsregel met een bepaalde gelding. Hoe komt het eigenlijk dat die
rechtsregel geldt? Maar waar ontleent hij die op? Kelsen zegt dan: een hogere
regeling. Uiteindelijk komt hij aan bij de Grondwet. Bij de Grondwet kom je niet
helemaal uit. Uiteindelijk moet je veronderstellen dat de Grondwet gewoon
geldend is, dit heet de zogenaamde Grundnurm.
- Kan geldend recht onwenselijk of immoreel zijn? Ja: op het moment dat het een
wet is die op de juiste wijze tot stand is gekomen, is het gewoon geldend recht.
Het maakt niet uit wat er in staat, het is geldend positief recht. Ook al vind je het
inhoudelijk een waardeloze regel, kan het alsnog een geldende regel zijn omdat
het de vorm heeft van een wet. Er is een scheiding tussen wat rechtens geldt en
hoe de moraal luidt. Dat is een belangrijk punt voor Kelsen. Dat betekent ook dat
geldend recht immoreel en onwenselijk kan zijn. Moet je je hiervan ook aan
houden? Ja. Er zijn rechtspositivisten dat je iedere wet moet gehoorzamen. Maar
de meesten gaan niet zover. De meesten zeggen dat het een ding is om vast te
stellen dat het een geldende regel is. Het is een ander ding om te beslissen of jij je
houdt aan die wet. Dat is een persoonlijke beslissing (een gewetensbeslissing).
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I
- Rechters moeten voorspelbaar en apolitiek zijn: dichtbij de letter van de wet
blijven. De rechtspositivisten vinden vaak dat de rechters niet te veel vrijheid
moeten nemen van het geschreven recht, en moeten dichtbij de letter van de wet
blijven = grammaticale interpretatiemethode. Ook moeten ze apolitiek zijn. Ze
moeten niet hun eigen voorkeuren laten meewegen. Als hij zijn toga aandoet
moet hij vergeten op welke politieke partij hij stemt. Hij moet de wet toepassen
op concrete gevallen, maar op een neutrale manier zonder zijn eigen politieke
voorkeur daarin een rol te geven.
- Rechtswetenschap moet zuiver zijn; vrij van politiek en ideologie: volgens Kelsen
moest het saai onderwijs zijn. Het moest gaan over het positieve recht. De
rechtsbegrippen moeten geanalyseerd worden. Wat vooral niet gebeurd moet
worden is: vinden we dit wel een rechtvaardige wet? Is dit wel verstandig? Als
wij die vraag gaan stellen zijn wij weer bezig met politiek. Terwijl, zegt Kelsen:
rechtenstudenten moeten zich bezighouden met het uitleggen van positief recht
en zich niet bezighouden met of het een goede wet is. Dan moet je maar de
politiek in. Alleen dan kan de rechtswetenschap zuiver zijn. Radbruch was heel
lang ook rechtspositivist, maar een bijzondere want hij dacht wel over die
achterliggende waarde na.
Antwoord 2: de traditie van het natuurrecht
Bij de natuurrecht aanhangers, wordt een relatie gelegd tussen de gelding van recht en
wat rechtvaardig wordt gevonden.
- Recht is wat correspondeert met wat onveranderlijk goed en rechtvaardig is: de
natuurrechtdenker die zegt dat recht te maken moet hebben met iets wat
onveranderlijk goed en rechtvaardig is. Het moet beantwoorden aan een bepaald
ideaal da
- LEX INIUSTA NON EST LEX: een wet die evident in strijd is met fundamentele
eisen van gerechtigheid is geen geldend recht: een onrechtvaardig recht is geen
recht. Een onrechtvaardige wet is geen wet. Dat is een gedachte die in de traditie
van het natuurrecht heel vaak terugvindt. Op het moment dat een wet duidelijk
onrechtvaardig is, dan kan het ook geen geldend recht meer zijn. Dat is een
natuurrechtelijke gedachte. Het natuurrecht is heel oud. Het is een traditie van
duizenden jaren geleden.
De lange traditie van het natuurrecht
Recht is gebaseerd op een ‘onveranderlijke’ morele kern, waar de mens geen invloed op
heeft. Er zijn universele waarden waarvan wij denken dat die nog wel waar zijn.
Bijvoorbeeld normen die in religie gelden, zoals niet doden. Die vind je bij alle
godsdiensten terug. Dat is een norm van het natuurrecht, die heeft een onveranderlijke
morele kern. Als er dan een wet is die zegt dat je wel mag doden, dan zegt het
natuurrecht dus dat die wet niet geldend is, omdat hij ingaat tegen de wet dat je niet
mag doden.
- Hoe weten we dat die waarden bestaan?
- Hoe kunnen we die waarden kennen?
Wat je dan ziet in de geschiedenis van het natuurrecht is dat je een verandering ziet:
