Inhoud
College 1: Ethiek (02-04).........................................................................................................................4
Kennisclip 1: Ethiek en de aard van morele problemen......................................................................4
Wat is ethiek?.................................................................................................................................4
Wanneer heb je een moreel probleem?.........................................................................................4
Over het morele oordeel................................................................................................................5
Kennisclip 2: Normatief ethische theorieën........................................................................................6
1. Consequentialisme.....................................................................................................................6
2. Deontologie (Kant)......................................................................................................................7
3. Deugdethiek (Aristoteles)...........................................................................................................7
Moreel oordelen en de metafoor van ‘The Ethical Iceberg’...........................................................8
Voorbeeldsituaties..........................................................................................................................9
Responsiecollege verdieping Normatief Ethische Theorieën............................................................11
Utilistische stromingen.................................................................................................................11
College 2: Eigenwaarde van dieren (03-04)..........................................................................................12
Kennisclip 3: Hebben dieren en planten eigenwaarde?....................................................................12
Integriteit van dieren....................................................................................................................12
Intrinsieke en instrumentele waarde............................................................................................12
4 morele grondhoudingen over eigenwaarde...............................................................................12
Kennisclip 4: Wanneer is een dierproef moreel toelaatbaar?...........................................................13
Waarom zou je dierproeven doen?...............................................................................................13
Waarom is het doen van dierproeven een moreel probleem?.....................................................13
De Wet en de 3 V’s........................................................................................................................13
Hoe moeten we als mensen wél omgaan met dieren?.................................................................14
Wanneer is een dierproef moreel toelaatbaar?............................................................................14
Responsiecollege..............................................................................................................................15
Lichtgevend konijn en mens: eigenwaarde, inschatten van integriteit.........................................15
Speciïsme......................................................................................................................................15
Cijfers............................................................................................................................................16
Afwegingsmodel en Nederlandse situatie....................................................................................17
Het wormenpracticum (Jonas van Nijnatten)...............................................................................17
College 3: Eigenwaarde van mensen (04-04)........................................................................................18
Kennisclip 5: Mag je wetenschappelijk onderzoek doen met mensen?............................................18
Geschiedenis – code van Neurenberg en Helsinki........................................................................18
Intrinsieke waarde van mensen....................................................................................................19
, De Wet..........................................................................................................................................19
Kennisclip 6: Over experimenten met embryo’s...............................................................................21
Verboden experimenten met mensen..........................................................................................21
Morele status van de mens...........................................................................................................21
Visies op beschermwaardigheid van embryo’s.............................................................................22
Responsiecollege..............................................................................................................................23
Milgram experiment.....................................................................................................................23
Respect voor de eigenwaarden van mensen................................................................................24
Experimentatie met menselijke embryo’s.....................................................................................24
Crispr Cas designer twins?............................................................................................................24
Hoe ga je om met morele diversiteit?...........................................................................................24
College 4: Eigenwaarde van planten en natuur (05-04)........................................................................25
Kennisclip DH 1: Biocentrisme en ecocentrisme...............................................................................25
Biocentrisme.................................................................................................................................25
Ecocentrisme................................................................................................................................25
Kennisclip DH 2: Mens-natuur grondhoudingen...............................................................................27
De heerser....................................................................................................................................27
De verlicht heerser........................................................................................................................27
De rentmeester.............................................................................................................................27
De partner....................................................................................................................................28
De participant...............................................................................................................................28
Responsiecollege..............................................................................................................................29
Kernpunten kennisclips.................................................................................................................29
Gedachte-experimenten...............................................................................................................29
College 5: Wetenschapsfilosofie (08-04)...............................................................................................30
Kennisclip S1: Waarheidstheorie......................................................................................................30
Correspondentie theorie..............................................................................................................30
Coherentie theorie........................................................................................................................30
Pragmatische theorie....................................................................................................................30
Conventie theorie.........................................................................................................................31
Relativistische theorie...................................................................................................................31
Schema.........................................................................................................................................31
Kennisclip S2: Popper en Kuhn..........................................................................................................32
Kritiek van Karl Popper..................................................................................................................32
Thomas S. Kuhn............................................................................................................................33
Verschil Popper en Kuhn...............................................................................................................33
,Responsiecollege..................................................................................................................................34
Wanneer is iets waar (waarheidstheorieën)?...................................................................................34
Wat is wetenschap: Popper en Kuhn................................................................................................35
Poppers kritiek op standaardbeeld van wetenschap (empirische cyclus).....................................35
Thomas S. Kuhn (socioloog)..........................................................................................................36
Voorbeeld tentamenvraag...............................................................................................................37
College 6: Neurofilosofie (10-04)..........................................................................................................38
Kennisclip A1: Holisme-reductionisme-emergentie..........................................................................38
Voorbeeld: depressie....................................................................................................................38
Kennisclip A2: Perspectieven op het Menselijk Lichaam...................................................................41
Hoofdgestuurd lichaamsbeeld......................................................................................................41
Lichaam als ding............................................................................................................................41
Lichaam als persoon.....................................................................................................................41
Het zelfstandige lichaam...............................................................................................................41
Het relationele lichaam.................................................................................................................42
Voorbeeld: Deep Brain Stimulation...............................................................................................42
Responsiecollege..............................................................................................................................43
Reductionisme, holisme en emergentie.......................................................................................43
Lichaamsbeelden..........................................................................................................................44
College 7: Wetenschappelijke integriteit (09-04)..................................................................................45
Kennisclip 7: Waarom frauderen wetenschappers?..........................................................................45
Meer over normen in de wetenschap...........................................................................................45
Hoe komt het dat er fraude voorkomt in de wetenschap?...........................................................45
Financiering en waardevrije wetenschap......................................................................................46
College 8: Verantwoordelijkheid (11-04)..............................................................................................48
Kennisclip 8: Kun je verantwoordelijk zijn voor een pandemie?.......................................................48
Verantwoordelijkheid (meerdere vormen)...................................................................................48
Collectieve verantwoordelijkheid.................................................................................................49
Beroepscodes...............................................................................................................................49
Responsiecollege..............................................................................................................................51
Deugden in relatie tot je professie................................................................................................51
4 vormen van verantwoordelijkheid.............................................................................................51
Individuele, indirecte, collectieve verantwoordelijkheid..............................................................52
NIBI code......................................................................................................................................52
, College 1: Ethiek (02-04)
Kennisclip 1: Ethiek en de aard van morele problemen
Wat is ethiek?
Centrale vraagstelling in de ethiek: Wat is het juiste om te doen?
Belangrijke begrippen zijn:
Norm: concrete gedragsregel of handelingsvoorschrift, aanwijzingen en criteria van ons
handelen
o Bijvoorbeeld: wetboek, universele verklaring van de rechten van de mens
Waarde: belangrijke nastrevenswaardige eigenschappen, ervaringen of principes
o Bijvoorbeeld: geluk, vriendschap of eerlijkheid
o Een waarde kan je vertalen naar een norm (gedrag, bijv. niet liegen)
Moraal: het geheel van morele normen en waarden dat door een individu of binnen een
groep, instelling of cultuur als een belangrijke richtlijn voor het eigen handelen wordt
beschouwd
Ethiek: wetenschappelijke discipline die systematisch reflecteert op de moraal
Verschillende moralen:
Persoonssfeer moraal
o Normen en waarden die spelen in de persoonlijke levenssfeer
o Norm bijv: je mag je vrienden niet laten vallen
o Waarde bijv: betrouwbaarheid, loyaliteit, eerlijkheid
o Van toepassing op individuele persoonssfeer
Professionele moraal
o Professionele normen (beroepscodes)
o Norm bijv: je moet je proefdieren goed huisvesten
o Waarde bijv: respect voor eigenwaarde van dieren
o Toepassingsbereik: uitwisselbaar tussen verschillende professionals
Bedrijfsmoraal
o Bedrijfsnormen
o Norm bijv: wij doen alleen zaken met gecertificeerde leveranciers
o Waarde bijv: eerlijkheid
o Toepassingsbereik: de mensen binnen de organisatie
Publieke moraal
o Publieke normen: De Wet + de gewoonte
o Norm bijv: niet discrimineren
o Waarde bijv: gelijkheid
o Toepassingsbereik: alle burgers/inwoners
Moralen zijn dynamisch en voortdurend in ontwikkeling.
Wanneer heb je een moreel probleem?
Er zijn 4 oorzaken voor het ontstaan van een moreel probleem:
Botsende normen
Verschuivende waarden
College 1: Ethiek (02-04).........................................................................................................................4
Kennisclip 1: Ethiek en de aard van morele problemen......................................................................4
Wat is ethiek?.................................................................................................................................4
Wanneer heb je een moreel probleem?.........................................................................................4
Over het morele oordeel................................................................................................................5
Kennisclip 2: Normatief ethische theorieën........................................................................................6
1. Consequentialisme.....................................................................................................................6
2. Deontologie (Kant)......................................................................................................................7
3. Deugdethiek (Aristoteles)...........................................................................................................7
Moreel oordelen en de metafoor van ‘The Ethical Iceberg’...........................................................8
Voorbeeldsituaties..........................................................................................................................9
Responsiecollege verdieping Normatief Ethische Theorieën............................................................11
Utilistische stromingen.................................................................................................................11
College 2: Eigenwaarde van dieren (03-04)..........................................................................................12
Kennisclip 3: Hebben dieren en planten eigenwaarde?....................................................................12
Integriteit van dieren....................................................................................................................12
Intrinsieke en instrumentele waarde............................................................................................12
4 morele grondhoudingen over eigenwaarde...............................................................................12
Kennisclip 4: Wanneer is een dierproef moreel toelaatbaar?...........................................................13
Waarom zou je dierproeven doen?...............................................................................................13
Waarom is het doen van dierproeven een moreel probleem?.....................................................13
De Wet en de 3 V’s........................................................................................................................13
Hoe moeten we als mensen wél omgaan met dieren?.................................................................14
Wanneer is een dierproef moreel toelaatbaar?............................................................................14
Responsiecollege..............................................................................................................................15
Lichtgevend konijn en mens: eigenwaarde, inschatten van integriteit.........................................15
Speciïsme......................................................................................................................................15
Cijfers............................................................................................................................................16
Afwegingsmodel en Nederlandse situatie....................................................................................17
Het wormenpracticum (Jonas van Nijnatten)...............................................................................17
College 3: Eigenwaarde van mensen (04-04)........................................................................................18
Kennisclip 5: Mag je wetenschappelijk onderzoek doen met mensen?............................................18
Geschiedenis – code van Neurenberg en Helsinki........................................................................18
Intrinsieke waarde van mensen....................................................................................................19
, De Wet..........................................................................................................................................19
Kennisclip 6: Over experimenten met embryo’s...............................................................................21
Verboden experimenten met mensen..........................................................................................21
Morele status van de mens...........................................................................................................21
Visies op beschermwaardigheid van embryo’s.............................................................................22
Responsiecollege..............................................................................................................................23
Milgram experiment.....................................................................................................................23
Respect voor de eigenwaarden van mensen................................................................................24
Experimentatie met menselijke embryo’s.....................................................................................24
Crispr Cas designer twins?............................................................................................................24
Hoe ga je om met morele diversiteit?...........................................................................................24
College 4: Eigenwaarde van planten en natuur (05-04)........................................................................25
Kennisclip DH 1: Biocentrisme en ecocentrisme...............................................................................25
Biocentrisme.................................................................................................................................25
Ecocentrisme................................................................................................................................25
Kennisclip DH 2: Mens-natuur grondhoudingen...............................................................................27
De heerser....................................................................................................................................27
De verlicht heerser........................................................................................................................27
De rentmeester.............................................................................................................................27
De partner....................................................................................................................................28
De participant...............................................................................................................................28
Responsiecollege..............................................................................................................................29
Kernpunten kennisclips.................................................................................................................29
Gedachte-experimenten...............................................................................................................29
College 5: Wetenschapsfilosofie (08-04)...............................................................................................30
Kennisclip S1: Waarheidstheorie......................................................................................................30
Correspondentie theorie..............................................................................................................30
Coherentie theorie........................................................................................................................30
Pragmatische theorie....................................................................................................................30
Conventie theorie.........................................................................................................................31
Relativistische theorie...................................................................................................................31
Schema.........................................................................................................................................31
Kennisclip S2: Popper en Kuhn..........................................................................................................32
Kritiek van Karl Popper..................................................................................................................32
Thomas S. Kuhn............................................................................................................................33
Verschil Popper en Kuhn...............................................................................................................33
,Responsiecollege..................................................................................................................................34
Wanneer is iets waar (waarheidstheorieën)?...................................................................................34
Wat is wetenschap: Popper en Kuhn................................................................................................35
Poppers kritiek op standaardbeeld van wetenschap (empirische cyclus).....................................35
Thomas S. Kuhn (socioloog)..........................................................................................................36
Voorbeeld tentamenvraag...............................................................................................................37
College 6: Neurofilosofie (10-04)..........................................................................................................38
Kennisclip A1: Holisme-reductionisme-emergentie..........................................................................38
Voorbeeld: depressie....................................................................................................................38
Kennisclip A2: Perspectieven op het Menselijk Lichaam...................................................................41
Hoofdgestuurd lichaamsbeeld......................................................................................................41
Lichaam als ding............................................................................................................................41
Lichaam als persoon.....................................................................................................................41
Het zelfstandige lichaam...............................................................................................................41
Het relationele lichaam.................................................................................................................42
Voorbeeld: Deep Brain Stimulation...............................................................................................42
Responsiecollege..............................................................................................................................43
Reductionisme, holisme en emergentie.......................................................................................43
Lichaamsbeelden..........................................................................................................................44
College 7: Wetenschappelijke integriteit (09-04)..................................................................................45
Kennisclip 7: Waarom frauderen wetenschappers?..........................................................................45
Meer over normen in de wetenschap...........................................................................................45
Hoe komt het dat er fraude voorkomt in de wetenschap?...........................................................45
Financiering en waardevrije wetenschap......................................................................................46
College 8: Verantwoordelijkheid (11-04)..............................................................................................48
Kennisclip 8: Kun je verantwoordelijk zijn voor een pandemie?.......................................................48
Verantwoordelijkheid (meerdere vormen)...................................................................................48
Collectieve verantwoordelijkheid.................................................................................................49
Beroepscodes...............................................................................................................................49
Responsiecollege..............................................................................................................................51
Deugden in relatie tot je professie................................................................................................51
4 vormen van verantwoordelijkheid.............................................................................................51
Individuele, indirecte, collectieve verantwoordelijkheid..............................................................52
NIBI code......................................................................................................................................52
, College 1: Ethiek (02-04)
Kennisclip 1: Ethiek en de aard van morele problemen
Wat is ethiek?
Centrale vraagstelling in de ethiek: Wat is het juiste om te doen?
Belangrijke begrippen zijn:
Norm: concrete gedragsregel of handelingsvoorschrift, aanwijzingen en criteria van ons
handelen
o Bijvoorbeeld: wetboek, universele verklaring van de rechten van de mens
Waarde: belangrijke nastrevenswaardige eigenschappen, ervaringen of principes
o Bijvoorbeeld: geluk, vriendschap of eerlijkheid
o Een waarde kan je vertalen naar een norm (gedrag, bijv. niet liegen)
Moraal: het geheel van morele normen en waarden dat door een individu of binnen een
groep, instelling of cultuur als een belangrijke richtlijn voor het eigen handelen wordt
beschouwd
Ethiek: wetenschappelijke discipline die systematisch reflecteert op de moraal
Verschillende moralen:
Persoonssfeer moraal
o Normen en waarden die spelen in de persoonlijke levenssfeer
o Norm bijv: je mag je vrienden niet laten vallen
o Waarde bijv: betrouwbaarheid, loyaliteit, eerlijkheid
o Van toepassing op individuele persoonssfeer
Professionele moraal
o Professionele normen (beroepscodes)
o Norm bijv: je moet je proefdieren goed huisvesten
o Waarde bijv: respect voor eigenwaarde van dieren
o Toepassingsbereik: uitwisselbaar tussen verschillende professionals
Bedrijfsmoraal
o Bedrijfsnormen
o Norm bijv: wij doen alleen zaken met gecertificeerde leveranciers
o Waarde bijv: eerlijkheid
o Toepassingsbereik: de mensen binnen de organisatie
Publieke moraal
o Publieke normen: De Wet + de gewoonte
o Norm bijv: niet discrimineren
o Waarde bijv: gelijkheid
o Toepassingsbereik: alle burgers/inwoners
Moralen zijn dynamisch en voortdurend in ontwikkeling.
Wanneer heb je een moreel probleem?
Er zijn 4 oorzaken voor het ontstaan van een moreel probleem:
Botsende normen
Verschuivende waarden
