Jodendom
Een inleiding .............................................................................................................................. 2
Hoofdstuk 1: antiek Jodendom - ballingschap, diaspora, opstand ............................................. 4
Hoofdstuk 2: Halacha, het hek voor de Torah ......................................................................... 23
Hoodstuk 3: Jodendom in dialoog met christendom (vroege christendom tot laatantieke
Oudheid) .................................................................................................................................. 37
Hoofdstuk 3.1: Enkele perspectieven vanuit niet-Joodse hoek ............................................... 50
Hoofdstuk 4: Verlichting en emancipatie ............................................................................... 54
Hoofdstuk 5: De Joodse kalender en belangrijke plaatsen ...................................................... 58
Hoofdstuk 6: Aliyah en (post-)Zionisme ................................................................................. 66
Hoofdstuk 7: Spinoza en de joodse traditie ............................................................................. 72
Hoofdstuk 8: Antisemitisme in 19de eeuw West-Europa ......................................................... 83
Hoofdstuk 9: Vrouwen en hedendaags Jodendom ................................................................... 88
Hoofdstuk 10: Shoah en/of God - leven na de dood? .............................................................. 95
1
,Een inleiding
dinsdag 26 september 2023
13:01
• Kalender
o Halacha / "gaan" = de hele set van rite en regels die men moet meenemen op
het levenspad
o Aliyah = het idee van de terugkeer naar het beloofde land
o Vertelt wat we gaan ji qua thema's
o Eerste deel veel termen, tweede deel is lichter met veel gastsprekers
• Powerpoints zijn het belangrijkste
o Literatuur is extra of om dingen op te zoeken
o Termenlijst wordt aangevuld: veel Hebreeuwse en Griekse termen -> komt
sowieso op examen
Inleiding: quid?
• Viertal krachtlijnen die worden besproken doorheen de cursus
• Interessante spanning tussen ‘geschiedenis van het jodendom’ en ‘Joodse
geschiedenis’
o Joodse geschiedenis is eerder het perspectief van Joden op hun geschiedenis
o Voorbeeld: tradities blijven enorm belangrijk. Halacha is soms 2000 jaar oud
maar spelen vandaag de dag nog een grote rol. Dit met het idee dat de paden
die ze nu bewandelen dezelfde paden zijn die al bewandeld zijn.
1. Beperkte rol van de tijd en beleving
o Hagada van Pesach
• Boek
o Draaiboek voor viering van Joods Paasfeest
o Gebruikt op Seideravond
• Dit boek wordt gebruikt op een van de avonden van het Paasfeest.
o “In elke generatie is een mens verplicht om zichzelf te zien alsof hij zelf uit
Egypte is weggetrokken”
• Dit is een voorbeeld van de geschiedneis van vroeger die samenvalt
met de huidige tijd. Zaken uit het verleden vallen samen met nu, men
herleeft geschiedenis. = andere tijdsbeleving -> fundamenteel
belangrijk!!!
• Relatie tot historische ontwikkelingen
2. Afzondering van het Joodse volk
• Am kadosj (‘heilig’/afgezonderd)
o Interne oppositie: 1 Samuël 8
• Passage waar het Joodse volk stelt dat ze zijn afgezonderd waarbij ze
Samuel een menselijke koning vragen -> ookal is hun enige God de
koning.
2
, • Ze willen zijn zoals de andere volkeren en leidt dus tot interne
spanningen
o Vraag aanstelling koning om te worden zoals ‘andere volkeren’
• Uitzonderlijke/afzonderlijke positie brengt steeds interne en externe spanningen
met zich mee
o Ook opvallende resultaten, bv. architectuur en religiebeleving
• Interactie met andere religies maar toch een grote afzondering
o Dus krachtlijn cursus: beperkte rol van de tijdbeleving/traditie – historische
ontwikkelingen
3. Wie is Joods
• Verschillende joodse identiteiten
o Religieus, etnisch, seculier, …
• Interne visie en externe visie?
• Universeel of lokaal?
• Rol God? Is ‘God’ een vereiste voor de Joode identiteit?
o Niet echt -> ook niet religieuze joden
• Autobiografie Miriam Margolyes
o Ze beschrijft dat ze geboren is in een strenge orthodoxe familie
o Men mag op sabbat geen werk doen maar haar vader was zijn sleutel
vergeten en mocht niet aanbellen aan deur want dit was werk. -> zij vindt dit
vreemd
o Ik ben wel joods maar zonder het religieuze element en invulling -> iets dat
veel terugkomt in 20ste eeuw: in hoeverre speelt het religieuze een rol?
• Jacob Neusner
o Maakt tweedeling tussen de joodse religie en identiteit
• Klaas Smelik
o Zegt eigenlijk hetzelfde
• Het jodendom: geen monolitische entiteit
o Religieus criterium
• Seculiere Joden
• Religieuze Jodendom: Pluriform vanaf het begin en de hele oudheid
(zie infra, lessen oudheid). Bijvoorbeeld:
• Verschillende stromingen Oudheid
▪ Chassidisme, oorsprong 18de eeuw, reactie tegen sterk
juridische invulling van het geloof, nadruk op spiritualiteit,
sterk groeiend vandaag. Bijvoorbeeld:
▪ Substroming -> Loebavitsjer chassidim: pro-Israel
▪ Substroming -> Satmarer chassidim: anti-Israel
▪ Liberale of reformjodendom: ontstaan in de 19de eeuw, tal
van stromingen
▪ Orthodoxe Jodendom: met subgroepen, reactie tegen
reformjodendom
▪ Conservatieve Jodendom
o We kunnen dus niet zomaar spreken over 'het' jodendom: veel verschillende
identiteiten!
• Basisdefinitie 'Jood'
3
, o Strikt genomen: ‘Wie is Jood?’
o Geboren uit een Joodse moeder (Talmoed traktaat Kiddoesjim 68b)
o Of op officiële wijze tot het jodendom overgegaan
o Religieus of areligieus: gevoel van verbondenheid
• Kol Jisraël achiem = heel Israël – dat zijn broeders
• We zijn allemaal broeders en behoren tot hetzelfde volk maar
tegelijkertijd zien we bv dat verschillende stromingen andere
stromingen niet gaan accepteren
4. Lechajim - op het leven! -> een vrolijk leven
• Laatste krachtlijn cursus
• Jodendom is een vrolijke religie
o Bv. Kiddoesj-ritueel in vergelijking met eucharistie
• Kiddoesj: wijn delen op het leven -> het beperkt je niet het is in het
leven gebracht om een goed leven te lijden
o Falangisten: ‘Viva la Muerte!’
• Sterke katholieke beweging in Spanje: de gekruisigde Jezus en de
dood -> is iets heel vreemd binnen het jodendom
o Religie van het leven
o Pikoeach nefesj = redding van levensgevaar
• Joden die sabbat volgen mogen dus niet werken. Behalve als er een
levenbedreigende situatie is -> alle riten aan de kant want het leven
staat voorop
o Torah als garantie en richtsnoer voor het leven
Hoofdstuk 1: antiek Jodendom - ballingschap, diaspora,
opstand
dinsdag 26 september 2023
13:42
Term "Hebreeër" en "Jood"
- Gebod van leven gaat terug op oudtestamentische figuur Abraham
o Van Mesopotamië, Ur
o Opdracht God: jij bent uitverkoren -> ga naar Canaan.
▪ Abraham trekt naar dat Beloofde Land en hij krijgt twee zonen: Isaak
en Ismaël (voorouders Islam)
▪ Isaak zijn zoon is Jakob
- Abraham als “Hebreeër” (niet aangeduid als “Jood”) in de Torah
o Hebreeër -> volk Apiroe of Chabiroe
o Niet veel over geweten: rondtrekkend marginaal volk in de gebieden van
Canaan
- Term “Israëlieten”
4
, o Wetenschappelijke literatuur: volk Israël tussen Mozes en ballingschap (6de
eeuw)
• Het volk dus voor de Babylonische ballingschap
- Torah: Zonen van Israël (benee Jisraël)
o Israël: "strijder met God"
o Jakob wordt Jisraël genoemd omdat hij in een droom vecht met een engel of
God
o Jakob/Jisraël krijgt 12 zonen: Benjamin, Simon, Levi, Dan, Gadt, Naftali,
Ruben; Jozef, Zebulon, Asser, Issakar, Juda = 12 stammen van Israël
- Joodse identiteit sterk vanaf:
o Babylonische ballingschap (586-539 v.o.t.): ‘Joden’
o Ballingschap: bijzondere belangrijke episode in ontwikkeling Joodse identiteit
o Jood
• van Grieks Ioudaios en Hebreeuws Jehoedi
Oude israëlitische religie
- Historische context:
o Israël als volk: 1200 vot oudste attestatie
o Israël als onafhankelijke staat: 10de eeuw
o Moeilijkheid historisch-kritisch onderzoek –> theologische bijbel
- Israëlitische stammen met nationale God, naast andere goden uit het Kanaänitische
pantheon – talrijke sporen van andere goden in Hebreeuwse bijbel
o Niet monotheïstisch -> pas vanaf 6de eeuw
o Verschillende Goden: een nationale en verschillende bijgoden: geen
monotheïsme
Koninkrijk rond 1000 v.Chr, 12 stammen samen onder koningen David en Salomon
- 1550-1200 vot: Stadstaten in Kanaän schatplichtig aan Egypte
o Stelen van farao Merneptah (regeerperiode 1213-1203 vot) : Israël als
verslagen
- 1200-1000 vot: periode van aanhoudende conflicten, o.a. met de Filistijnen
(“zeevolk”) vestigden zich zuidelijke kust
- Periode van 1000 vot: einde periode van conflicten
▪ Valt samen met bijbelse geschiedenis over rijk David en Salomon
- 970-927 v.Chr: koning Salomon
o Na zijn koninkrijk: deelt in 2 : zuidelijk deel wordt Juda (met stammen Juda en
Benjamin) en noordelijk deel Israël (met alle andere 10 stammen)
o Bouwactiviteiten: eerste tempel onder Salomon
- Noordelijk koninkrijk Isaraël
o Eigen tradities, Torah,..
o Gerizim: berg met centrale plaats
o Samaritanen
▪ Eigen versie van Torah -> is zelf vandaag de dag nog actief
Ballingschapsideologie
- Joodse identiteit: nauwe band volk en land, verbondenheid met het land Israël
5
, o Verlang van Joden buiten het Beloofde Land om terug te keren: link met land
is enorm belangrijk
o Zoals bijvoorbeeld de wil om begraven te worden in het Beloofde Land
- Historische realiteit van ballingschappen integreren in Joodse identiteit
o Galoet (Hebreeuws) – Diaspora (Grieks)
o Diaspora = verzaaien over de wereld/ is van Gods plan
o Galoet = eerder millitaristisch, leger/volk dat Joden uit het Beloofde Land
wegnam
Eerste ballingschap: Assyrische (8ste eeuw)
- Vazalpolitiek van Tiglatpileser III (745-727 vot)
o Lijven verschillende koninkrijken in en worden vazalkoninkrijken: wel nog
enige onafhankelijkheid -> o.a. Noordelijk koninkrijk: Israël
o Economische handelingen enkel met Assyrisch heerschappij
o Vazalpolitiek: als je 1 keer in opstand komt wordt de koning vervangen maar
behoud je onafhankelijkheid als je 2 keer in opstand komt word je een
provincie en wordt iedereen verspreidt doorheen het rijk waardoor je geen
identiteit meer had.
- Israël komt in opstand: Assyriër Sargon II verwoest N-rijk Israël en deporteert
bevolking in 721-720 vot
o Israël komt in opstand en een deel van de populatie wordt gedeporteerd
over het rijk: niet in gemeenschap, iedereen wordt verspreid!
- Nu ook opstand in Juda: Assyriër Sennacharib valt Juda binnen in 701 -> Juda
vazalstaat
o Koning Josia (van Juda) komt nog eens in opstand
- Verovering door Egypte (Neko II) die Assyrië te hulp komt
o Slag bij Megiddo (609): Josia komt om
Eerste Babylonische Ballingschap
- Twee fasen
o 597 en 586
- Assyrië verovert door Babylon
o Kort daarop: Babylonische vazalstaat
- Koning Jojakim (Juda) schijn-onderdanig en komt in opstand tegen Babylon
- Nebuchadnezzar II voert oorlog tegen Juda
- Jojakim komt om, zoon Jojakin geeft zich over in 597 aan Babylon
o Eerste ballingschap naar Babel in 585 v.Chr: Jojakin, notabelen, soldaten en
handwerklieden verbannen naar Babylon
- Juda krijgt nieuwe vazalvorst: Sedekia (Jojakins oom): uit op tweede opstand
o = definitieve Babylonische strafactie tegen Juda; plundering stad, nieuwe
deportatie (586)
- Koninkrijk Juda à Babylonische provincie
o Gouverneur: Gedalja
o Wordt vermoord à derde deportatie
Ballingschap in Babel
- Cruciaal verschil Assyrische en Babylonische ballingschap
6
, o Assyrisch: over verschillende delen van het rijk
o Babylonisch: gedeporteerden bij elkaar in één landstreek = kans om zich te
(her)organiseren
- Cruciaal gebleken voor ontwikkeling Joodse identiteit
o Ontwikkeling ballingschapstheologie cf. Jeremia
o Besnijdenis (Briet Mila) = verbintenis met God
o Spijswetten
o Sjabbat: was wel al gebruikeijk in Juda maar niet iedereen volgde dit niet zo
streng op
o Monotheïsme
• Hiervoor had men wel een hoofdgod (nationale god) maar eerder een
polytheïstisch beeld). Het idee begint op te komen dat de God niet
echt een lokale, nationale God is maar eerder een God die kan
meereizen, alomtegenwoordig is en krachtiger dan voordien gedacht.
Het idee van 1 heel machtige God begint te overheersen.
o Dus nieuw verstaan van God
• Er is maar één God, God van Israël
o Jesaja 44:6 (tweede helft, zesde eeuw vot)
• Zo zegt de Eeuwige, de koning van Israël en zijn verlosser,
• De eeuwige Tsevaot
• Ik ben de eerste
• En ik ben de laatste
• En buiten Mij zijn er geen goden!
Monotheïsme
- Besnijdenis/Spijswetten/Sjabbat (zie lessen volgende weken)
- Monotheïsme ≠ monolatrie
▪ Belangrijk: monotheïsme komt wellicht pas vrij laat tot stand en
wordt op vroegere overleveringen geprojecteerd.
- Voor periode tussen ongeveer 1000 tot 586 vot en zelfs daarna: geen strikt
monotheïsme
- Monotheïsme – God
- Naam God? Niet uitgesproken
o Je spreekt van de eeuwige of de heer
o Jod – Hee – Waw – Hee
o 4 letters van JHWH
o Men spreekt dan eerder over
• ‘Adonai’ = ‘de Heer’
• ‘Ha-Shem’ = ‘De Naam’
o Nederlandstalig Jodendom: ‘de Eeuwige’, ‘de God van Israël’
- JHWH/Eeuwige eerst als ‘nationale/militaire god’ tussen andere goden
o Naast Kanaänitische scheppersgod El, weergod Hadad, godinnen Asjera,
Astarte en Anat
o JHWH en EL vallen na een tijd samen
o Ontwikkeling tot enige Godjehoeda
7
,Enkele opvallende bronnen:
- Al in 5de eeuw Joodse gemeenschap in Egypte
o Joodse gemeenschap op Elephantine (eiland op de Nijl)
o Inzamelactie zilver voor ‘God’ en andere goden
o In papyri naam God: J – H – W (drie letters)
o Nog andere goden vereerd:
▪ Anat-Betel
▪ Esem-Betel
▪ Cherem-Betel
o Representatief voor heel jodendom in 5de eeuw? Kijken naar enkele andere
bronnen
- Inscripties uit Chirbet el-Qom (ca. 725 vot)
o Archeologische opgravingen in 1967
o Inhoud inscriptie: Urijahu die verlost is van zijn vijanden door JHWH via Zijn
Asjeria
▪ Asjera: oorspronkelijk de naam van een godin, vrouw van de
Kanaänitische Oppergod El
▪ Ook aanduiding van symbool voor vruchtbaarheid en vrouwelijke
seksualiteit: ‘heilige boom’ of ‘paal’ à symbool in Oud Israël vaak in de
buurt van een altaar gezet
o Volgens Tora: God van Israël net ver van ‘afgodencultus’ Asjera gehouden
o Opgelet dus met interpretatie Beresjiet/Genesis: monotheïsme niet zo oud
als men zou denken op basis van parallellen uit Nabije Oosten, belang van
redactielagen
- Teksten uit Kuntillet’ Adjrud
o 1975-1976: opgravingen (gebied toen onder Israëlitisch bestuur)
o Gebouw ontdekt uit ca. 800 vot
▪ Religieus centrum ten behoeve van de mensen die met karavaan door
dit gebied reisden? Onzeker
o Tekstvondsten waarvan één groep met tekeningen die op voorraadkruik met
rode inkt zijn aangebracht
o Een van de teksten: “Zei … Spreek tot … en tot Jaw’asa en … Ik heb jullie
gezegd bij JHWH van Samaria en Zijn Asjera!”
o Verafgoden van polytheïme: dus ook nog zeker geen monotheïsme
Ballingschapsideologie
- Boek Jeremia: alle hoop gevestigd op ballingen
o Hoe komt het dat er 1 god is die zo machtig is dat een volk zo kan laten
lijden?
- = theologische redenering na historische gebeurtenis
- Ideologie in drie stappen:
o A. Ballingschap is deel van Gods plan, Gods straf
o B. Troostgevende (?) gedachte: God is de enige die zo sterk is (niet de
Babyloniërs, noch hun goden)
o C. God neemt maatregelen om toekomst te verzekeren met kleine
minderheid (ballingen)
- Deze ideologie is fundamenteel ook voor latere ‘Galoet’ doorheen de geschiedenis
8
, o = men is “balling”
o Idee dat Joodse identiteit ontstaan is in context van ballingschap
o Wordt duidelijk in gebruiken, cf. Hagada van Pesach
- Ontwikkeling in Joodse religieuze zin, maar later ook in seculiere zin
o Vandaar doorheen geschiedenis: verschillende pogingen om terug naar land
Israël te trekken en einde te maken aan ‘ballingschap’
o Maar: ‘balling’-aspect wordt iets fundamenteel aan de Joodse ID: is dit
zomaar dan weer ‘op te lossen’ door naar land Israël te gaan?
Perzische tijd (539-332 vot)
- Nieuwe opkomst van grootmacht: Perzische Rijk
- Laatste Babylonische heerser Nabonidus (en zoon Belsassar)
o Voorgesteld als ‘excentrieke’ heerser
o Conflict met eigen priesters van staatsheiligdommen (voorliefde voor
maangod Sin in plaats van cultus stadsgod Mardoek)
- Perzische koning Cyrus verovert Babylon: opheffing alle ballingschappen?
o ‘Cyruscilinder’ bewaard: “Ik verzamelde ook alle vroegere inwoners en liet
hen terugkeren naar hun woonplaatsen.”
o Vandaar idee dat Cyrus ballingschap heeft opgeheven -> niet waar, er keert
maar klein deel terug
o Verplaatste cultusvoorwerpen: terug naar oorspronkelijke tempels
o Ballingschap opgeheven (maar Babelse gemeenschap is blijven bestaan tot in
20ste eeuw)
o En historisch wel correct? Indruk is dat terugkeer pas na Cyrus is begonnen,
en in verschillende golven
- Hoe verliep die terugkeer?
o In Juda oorspronkelijke cultus verdergezet (offercultus, op restanten Eerste
Tempel)
o Religieuze en economische spanningen, socio-politieke problemen
▪ Heropbouw Tempel tussen 520 en 515
o Vanaf tweede helft 5de eeuw: twee belangrijke Perzische gezanten in
Jeruzalem = Ezra en Nehemia
▪ Ezra: zevende jaar van Perzische koning Artachsasta
▪ Nehemia: twintigste jaar van Artachsasta
▪ Artaxerxes wou van Jeruzalem een versterkte brucht maken -> meer
aandacht voor Jeruzalem
▪ Ezra en Nehemia moesten die nieuwe ideeën meebrengen naar
Jeruzalem -> waren wss politieke gezanten
▪ Toch voorzichtigheid bij Ezra (eventueel 7de jaar van Artaxerxes II
Mnemon = 398)
- Ezra en Nehemia
o Hun optreden in Jeruzalem (vrij onbelangrijk op dat moment) te begrijpen in
context van militaire spanningen tussen Perzische Rijk en Athene/Egypte
▪ Bv. Inaros (Libische vorst) in 460 vot in opstand, gesteund door
Athene en Attisch-Delische Zeebond
o Perzische macht in oostelijke Middellandse Zeebekken: dient versterkt
▪ Belangrijke rol voor Jeruzalem
9
, o Ezra
▪ Ook religieuze betekenis en gevolgen
• Babylonisch-Joodse vernieuwingen worden doorgevoerd in
Jeruzalem
• Brief van Perzische koning in boek Ezra: Terugkeer ballingen
bevorderen, situatie in Jehoed onderzoeken, rechtspraak
reorganiseren
• Ezra: vooral bekend wegens verbod op gemengde huwelijken
en nadruk leggen op Torah-studie
o Joodse mannen mochten niet met niet-Joodse
vrouwen trouwen
o Bestaande huwelijken ontsloten
o Op naar een geslotener Joodse gemeenschap
o Nehemia
▪ Vooral bekend om:
• Herbouwen van muren van Jeruzalem
• Segregatiepolitiek: Joodse gemeenschap scherper afgebakend
• Actief bestrijden van sociale wantoestanden
• Strikte doorvoering van Torah
• Strikter doorvoeren van Sjabbat
o Jeruzalem: sterkere stad, tempelstaat onder gezag van hogepriester
o En scherpere afbakening van Joodse volk => sterker conflict met
Samaria/vroeger-Israël
Hellenistische en Romeinse Tijd ( 332 vot - 380 not)
- Alexander de Grote (356-323)
o Invloed Griekse cultuur in ongekende stroomversnelling
o Dood Alexander dG
▪ Enorme rijk valt uiteen
▪ Strijd onder ‘diadochen’ (opvolgers)
- Jeruzalem behorend tot Ptolemaïsche rijk
o Hogepriesters bijgestaan door een raad van oudsten (Grieks: Gerousia)
waaruit later Sanhedrin ontstaan is
o Voorvaderlijke wetten bleven
o Ptolemaïsche rijk: goedgeorganiseerde staat
- Derde Syrische Oorlog: machtsverschuiving
o Machtsstrijd: Ptolemaeën en Seleuciden
de
- 2 eeuw v.Chr: Jeruzalem behorend tot Seleucidische rijk:
o Zet in op Hellenistische cultuur om samenhang te bevorderen
o Cultuur = machtsinstrument
o Seleucidische rijk: bonte verzameling van volkeren, steden, landstreken
zonder echte samenhang
- Seleuciden willen ook rijk uitbreiden naar zuiden
o Veldslag Paneas (Banjas, aan de Jordaan) in 198 vot
▪ Strijdtoneel voor een veldslag tegen Ptolemaeën
o Fenicië en Judea bij Seleuciden
o Romeinen steunen Ptolemeeën tegen Seleucidische Rijk
10
Een inleiding .............................................................................................................................. 2
Hoofdstuk 1: antiek Jodendom - ballingschap, diaspora, opstand ............................................. 4
Hoofdstuk 2: Halacha, het hek voor de Torah ......................................................................... 23
Hoodstuk 3: Jodendom in dialoog met christendom (vroege christendom tot laatantieke
Oudheid) .................................................................................................................................. 37
Hoofdstuk 3.1: Enkele perspectieven vanuit niet-Joodse hoek ............................................... 50
Hoofdstuk 4: Verlichting en emancipatie ............................................................................... 54
Hoofdstuk 5: De Joodse kalender en belangrijke plaatsen ...................................................... 58
Hoofdstuk 6: Aliyah en (post-)Zionisme ................................................................................. 66
Hoofdstuk 7: Spinoza en de joodse traditie ............................................................................. 72
Hoofdstuk 8: Antisemitisme in 19de eeuw West-Europa ......................................................... 83
Hoofdstuk 9: Vrouwen en hedendaags Jodendom ................................................................... 88
Hoofdstuk 10: Shoah en/of God - leven na de dood? .............................................................. 95
1
,Een inleiding
dinsdag 26 september 2023
13:01
• Kalender
o Halacha / "gaan" = de hele set van rite en regels die men moet meenemen op
het levenspad
o Aliyah = het idee van de terugkeer naar het beloofde land
o Vertelt wat we gaan ji qua thema's
o Eerste deel veel termen, tweede deel is lichter met veel gastsprekers
• Powerpoints zijn het belangrijkste
o Literatuur is extra of om dingen op te zoeken
o Termenlijst wordt aangevuld: veel Hebreeuwse en Griekse termen -> komt
sowieso op examen
Inleiding: quid?
• Viertal krachtlijnen die worden besproken doorheen de cursus
• Interessante spanning tussen ‘geschiedenis van het jodendom’ en ‘Joodse
geschiedenis’
o Joodse geschiedenis is eerder het perspectief van Joden op hun geschiedenis
o Voorbeeld: tradities blijven enorm belangrijk. Halacha is soms 2000 jaar oud
maar spelen vandaag de dag nog een grote rol. Dit met het idee dat de paden
die ze nu bewandelen dezelfde paden zijn die al bewandeld zijn.
1. Beperkte rol van de tijd en beleving
o Hagada van Pesach
• Boek
o Draaiboek voor viering van Joods Paasfeest
o Gebruikt op Seideravond
• Dit boek wordt gebruikt op een van de avonden van het Paasfeest.
o “In elke generatie is een mens verplicht om zichzelf te zien alsof hij zelf uit
Egypte is weggetrokken”
• Dit is een voorbeeld van de geschiedneis van vroeger die samenvalt
met de huidige tijd. Zaken uit het verleden vallen samen met nu, men
herleeft geschiedenis. = andere tijdsbeleving -> fundamenteel
belangrijk!!!
• Relatie tot historische ontwikkelingen
2. Afzondering van het Joodse volk
• Am kadosj (‘heilig’/afgezonderd)
o Interne oppositie: 1 Samuël 8
• Passage waar het Joodse volk stelt dat ze zijn afgezonderd waarbij ze
Samuel een menselijke koning vragen -> ookal is hun enige God de
koning.
2
, • Ze willen zijn zoals de andere volkeren en leidt dus tot interne
spanningen
o Vraag aanstelling koning om te worden zoals ‘andere volkeren’
• Uitzonderlijke/afzonderlijke positie brengt steeds interne en externe spanningen
met zich mee
o Ook opvallende resultaten, bv. architectuur en religiebeleving
• Interactie met andere religies maar toch een grote afzondering
o Dus krachtlijn cursus: beperkte rol van de tijdbeleving/traditie – historische
ontwikkelingen
3. Wie is Joods
• Verschillende joodse identiteiten
o Religieus, etnisch, seculier, …
• Interne visie en externe visie?
• Universeel of lokaal?
• Rol God? Is ‘God’ een vereiste voor de Joode identiteit?
o Niet echt -> ook niet religieuze joden
• Autobiografie Miriam Margolyes
o Ze beschrijft dat ze geboren is in een strenge orthodoxe familie
o Men mag op sabbat geen werk doen maar haar vader was zijn sleutel
vergeten en mocht niet aanbellen aan deur want dit was werk. -> zij vindt dit
vreemd
o Ik ben wel joods maar zonder het religieuze element en invulling -> iets dat
veel terugkomt in 20ste eeuw: in hoeverre speelt het religieuze een rol?
• Jacob Neusner
o Maakt tweedeling tussen de joodse religie en identiteit
• Klaas Smelik
o Zegt eigenlijk hetzelfde
• Het jodendom: geen monolitische entiteit
o Religieus criterium
• Seculiere Joden
• Religieuze Jodendom: Pluriform vanaf het begin en de hele oudheid
(zie infra, lessen oudheid). Bijvoorbeeld:
• Verschillende stromingen Oudheid
▪ Chassidisme, oorsprong 18de eeuw, reactie tegen sterk
juridische invulling van het geloof, nadruk op spiritualiteit,
sterk groeiend vandaag. Bijvoorbeeld:
▪ Substroming -> Loebavitsjer chassidim: pro-Israel
▪ Substroming -> Satmarer chassidim: anti-Israel
▪ Liberale of reformjodendom: ontstaan in de 19de eeuw, tal
van stromingen
▪ Orthodoxe Jodendom: met subgroepen, reactie tegen
reformjodendom
▪ Conservatieve Jodendom
o We kunnen dus niet zomaar spreken over 'het' jodendom: veel verschillende
identiteiten!
• Basisdefinitie 'Jood'
3
, o Strikt genomen: ‘Wie is Jood?’
o Geboren uit een Joodse moeder (Talmoed traktaat Kiddoesjim 68b)
o Of op officiële wijze tot het jodendom overgegaan
o Religieus of areligieus: gevoel van verbondenheid
• Kol Jisraël achiem = heel Israël – dat zijn broeders
• We zijn allemaal broeders en behoren tot hetzelfde volk maar
tegelijkertijd zien we bv dat verschillende stromingen andere
stromingen niet gaan accepteren
4. Lechajim - op het leven! -> een vrolijk leven
• Laatste krachtlijn cursus
• Jodendom is een vrolijke religie
o Bv. Kiddoesj-ritueel in vergelijking met eucharistie
• Kiddoesj: wijn delen op het leven -> het beperkt je niet het is in het
leven gebracht om een goed leven te lijden
o Falangisten: ‘Viva la Muerte!’
• Sterke katholieke beweging in Spanje: de gekruisigde Jezus en de
dood -> is iets heel vreemd binnen het jodendom
o Religie van het leven
o Pikoeach nefesj = redding van levensgevaar
• Joden die sabbat volgen mogen dus niet werken. Behalve als er een
levenbedreigende situatie is -> alle riten aan de kant want het leven
staat voorop
o Torah als garantie en richtsnoer voor het leven
Hoofdstuk 1: antiek Jodendom - ballingschap, diaspora,
opstand
dinsdag 26 september 2023
13:42
Term "Hebreeër" en "Jood"
- Gebod van leven gaat terug op oudtestamentische figuur Abraham
o Van Mesopotamië, Ur
o Opdracht God: jij bent uitverkoren -> ga naar Canaan.
▪ Abraham trekt naar dat Beloofde Land en hij krijgt twee zonen: Isaak
en Ismaël (voorouders Islam)
▪ Isaak zijn zoon is Jakob
- Abraham als “Hebreeër” (niet aangeduid als “Jood”) in de Torah
o Hebreeër -> volk Apiroe of Chabiroe
o Niet veel over geweten: rondtrekkend marginaal volk in de gebieden van
Canaan
- Term “Israëlieten”
4
, o Wetenschappelijke literatuur: volk Israël tussen Mozes en ballingschap (6de
eeuw)
• Het volk dus voor de Babylonische ballingschap
- Torah: Zonen van Israël (benee Jisraël)
o Israël: "strijder met God"
o Jakob wordt Jisraël genoemd omdat hij in een droom vecht met een engel of
God
o Jakob/Jisraël krijgt 12 zonen: Benjamin, Simon, Levi, Dan, Gadt, Naftali,
Ruben; Jozef, Zebulon, Asser, Issakar, Juda = 12 stammen van Israël
- Joodse identiteit sterk vanaf:
o Babylonische ballingschap (586-539 v.o.t.): ‘Joden’
o Ballingschap: bijzondere belangrijke episode in ontwikkeling Joodse identiteit
o Jood
• van Grieks Ioudaios en Hebreeuws Jehoedi
Oude israëlitische religie
- Historische context:
o Israël als volk: 1200 vot oudste attestatie
o Israël als onafhankelijke staat: 10de eeuw
o Moeilijkheid historisch-kritisch onderzoek –> theologische bijbel
- Israëlitische stammen met nationale God, naast andere goden uit het Kanaänitische
pantheon – talrijke sporen van andere goden in Hebreeuwse bijbel
o Niet monotheïstisch -> pas vanaf 6de eeuw
o Verschillende Goden: een nationale en verschillende bijgoden: geen
monotheïsme
Koninkrijk rond 1000 v.Chr, 12 stammen samen onder koningen David en Salomon
- 1550-1200 vot: Stadstaten in Kanaän schatplichtig aan Egypte
o Stelen van farao Merneptah (regeerperiode 1213-1203 vot) : Israël als
verslagen
- 1200-1000 vot: periode van aanhoudende conflicten, o.a. met de Filistijnen
(“zeevolk”) vestigden zich zuidelijke kust
- Periode van 1000 vot: einde periode van conflicten
▪ Valt samen met bijbelse geschiedenis over rijk David en Salomon
- 970-927 v.Chr: koning Salomon
o Na zijn koninkrijk: deelt in 2 : zuidelijk deel wordt Juda (met stammen Juda en
Benjamin) en noordelijk deel Israël (met alle andere 10 stammen)
o Bouwactiviteiten: eerste tempel onder Salomon
- Noordelijk koninkrijk Isaraël
o Eigen tradities, Torah,..
o Gerizim: berg met centrale plaats
o Samaritanen
▪ Eigen versie van Torah -> is zelf vandaag de dag nog actief
Ballingschapsideologie
- Joodse identiteit: nauwe band volk en land, verbondenheid met het land Israël
5
, o Verlang van Joden buiten het Beloofde Land om terug te keren: link met land
is enorm belangrijk
o Zoals bijvoorbeeld de wil om begraven te worden in het Beloofde Land
- Historische realiteit van ballingschappen integreren in Joodse identiteit
o Galoet (Hebreeuws) – Diaspora (Grieks)
o Diaspora = verzaaien over de wereld/ is van Gods plan
o Galoet = eerder millitaristisch, leger/volk dat Joden uit het Beloofde Land
wegnam
Eerste ballingschap: Assyrische (8ste eeuw)
- Vazalpolitiek van Tiglatpileser III (745-727 vot)
o Lijven verschillende koninkrijken in en worden vazalkoninkrijken: wel nog
enige onafhankelijkheid -> o.a. Noordelijk koninkrijk: Israël
o Economische handelingen enkel met Assyrisch heerschappij
o Vazalpolitiek: als je 1 keer in opstand komt wordt de koning vervangen maar
behoud je onafhankelijkheid als je 2 keer in opstand komt word je een
provincie en wordt iedereen verspreidt doorheen het rijk waardoor je geen
identiteit meer had.
- Israël komt in opstand: Assyriër Sargon II verwoest N-rijk Israël en deporteert
bevolking in 721-720 vot
o Israël komt in opstand en een deel van de populatie wordt gedeporteerd
over het rijk: niet in gemeenschap, iedereen wordt verspreid!
- Nu ook opstand in Juda: Assyriër Sennacharib valt Juda binnen in 701 -> Juda
vazalstaat
o Koning Josia (van Juda) komt nog eens in opstand
- Verovering door Egypte (Neko II) die Assyrië te hulp komt
o Slag bij Megiddo (609): Josia komt om
Eerste Babylonische Ballingschap
- Twee fasen
o 597 en 586
- Assyrië verovert door Babylon
o Kort daarop: Babylonische vazalstaat
- Koning Jojakim (Juda) schijn-onderdanig en komt in opstand tegen Babylon
- Nebuchadnezzar II voert oorlog tegen Juda
- Jojakim komt om, zoon Jojakin geeft zich over in 597 aan Babylon
o Eerste ballingschap naar Babel in 585 v.Chr: Jojakin, notabelen, soldaten en
handwerklieden verbannen naar Babylon
- Juda krijgt nieuwe vazalvorst: Sedekia (Jojakins oom): uit op tweede opstand
o = definitieve Babylonische strafactie tegen Juda; plundering stad, nieuwe
deportatie (586)
- Koninkrijk Juda à Babylonische provincie
o Gouverneur: Gedalja
o Wordt vermoord à derde deportatie
Ballingschap in Babel
- Cruciaal verschil Assyrische en Babylonische ballingschap
6
, o Assyrisch: over verschillende delen van het rijk
o Babylonisch: gedeporteerden bij elkaar in één landstreek = kans om zich te
(her)organiseren
- Cruciaal gebleken voor ontwikkeling Joodse identiteit
o Ontwikkeling ballingschapstheologie cf. Jeremia
o Besnijdenis (Briet Mila) = verbintenis met God
o Spijswetten
o Sjabbat: was wel al gebruikeijk in Juda maar niet iedereen volgde dit niet zo
streng op
o Monotheïsme
• Hiervoor had men wel een hoofdgod (nationale god) maar eerder een
polytheïstisch beeld). Het idee begint op te komen dat de God niet
echt een lokale, nationale God is maar eerder een God die kan
meereizen, alomtegenwoordig is en krachtiger dan voordien gedacht.
Het idee van 1 heel machtige God begint te overheersen.
o Dus nieuw verstaan van God
• Er is maar één God, God van Israël
o Jesaja 44:6 (tweede helft, zesde eeuw vot)
• Zo zegt de Eeuwige, de koning van Israël en zijn verlosser,
• De eeuwige Tsevaot
• Ik ben de eerste
• En ik ben de laatste
• En buiten Mij zijn er geen goden!
Monotheïsme
- Besnijdenis/Spijswetten/Sjabbat (zie lessen volgende weken)
- Monotheïsme ≠ monolatrie
▪ Belangrijk: monotheïsme komt wellicht pas vrij laat tot stand en
wordt op vroegere overleveringen geprojecteerd.
- Voor periode tussen ongeveer 1000 tot 586 vot en zelfs daarna: geen strikt
monotheïsme
- Monotheïsme – God
- Naam God? Niet uitgesproken
o Je spreekt van de eeuwige of de heer
o Jod – Hee – Waw – Hee
o 4 letters van JHWH
o Men spreekt dan eerder over
• ‘Adonai’ = ‘de Heer’
• ‘Ha-Shem’ = ‘De Naam’
o Nederlandstalig Jodendom: ‘de Eeuwige’, ‘de God van Israël’
- JHWH/Eeuwige eerst als ‘nationale/militaire god’ tussen andere goden
o Naast Kanaänitische scheppersgod El, weergod Hadad, godinnen Asjera,
Astarte en Anat
o JHWH en EL vallen na een tijd samen
o Ontwikkeling tot enige Godjehoeda
7
,Enkele opvallende bronnen:
- Al in 5de eeuw Joodse gemeenschap in Egypte
o Joodse gemeenschap op Elephantine (eiland op de Nijl)
o Inzamelactie zilver voor ‘God’ en andere goden
o In papyri naam God: J – H – W (drie letters)
o Nog andere goden vereerd:
▪ Anat-Betel
▪ Esem-Betel
▪ Cherem-Betel
o Representatief voor heel jodendom in 5de eeuw? Kijken naar enkele andere
bronnen
- Inscripties uit Chirbet el-Qom (ca. 725 vot)
o Archeologische opgravingen in 1967
o Inhoud inscriptie: Urijahu die verlost is van zijn vijanden door JHWH via Zijn
Asjeria
▪ Asjera: oorspronkelijk de naam van een godin, vrouw van de
Kanaänitische Oppergod El
▪ Ook aanduiding van symbool voor vruchtbaarheid en vrouwelijke
seksualiteit: ‘heilige boom’ of ‘paal’ à symbool in Oud Israël vaak in de
buurt van een altaar gezet
o Volgens Tora: God van Israël net ver van ‘afgodencultus’ Asjera gehouden
o Opgelet dus met interpretatie Beresjiet/Genesis: monotheïsme niet zo oud
als men zou denken op basis van parallellen uit Nabije Oosten, belang van
redactielagen
- Teksten uit Kuntillet’ Adjrud
o 1975-1976: opgravingen (gebied toen onder Israëlitisch bestuur)
o Gebouw ontdekt uit ca. 800 vot
▪ Religieus centrum ten behoeve van de mensen die met karavaan door
dit gebied reisden? Onzeker
o Tekstvondsten waarvan één groep met tekeningen die op voorraadkruik met
rode inkt zijn aangebracht
o Een van de teksten: “Zei … Spreek tot … en tot Jaw’asa en … Ik heb jullie
gezegd bij JHWH van Samaria en Zijn Asjera!”
o Verafgoden van polytheïme: dus ook nog zeker geen monotheïsme
Ballingschapsideologie
- Boek Jeremia: alle hoop gevestigd op ballingen
o Hoe komt het dat er 1 god is die zo machtig is dat een volk zo kan laten
lijden?
- = theologische redenering na historische gebeurtenis
- Ideologie in drie stappen:
o A. Ballingschap is deel van Gods plan, Gods straf
o B. Troostgevende (?) gedachte: God is de enige die zo sterk is (niet de
Babyloniërs, noch hun goden)
o C. God neemt maatregelen om toekomst te verzekeren met kleine
minderheid (ballingen)
- Deze ideologie is fundamenteel ook voor latere ‘Galoet’ doorheen de geschiedenis
8
, o = men is “balling”
o Idee dat Joodse identiteit ontstaan is in context van ballingschap
o Wordt duidelijk in gebruiken, cf. Hagada van Pesach
- Ontwikkeling in Joodse religieuze zin, maar later ook in seculiere zin
o Vandaar doorheen geschiedenis: verschillende pogingen om terug naar land
Israël te trekken en einde te maken aan ‘ballingschap’
o Maar: ‘balling’-aspect wordt iets fundamenteel aan de Joodse ID: is dit
zomaar dan weer ‘op te lossen’ door naar land Israël te gaan?
Perzische tijd (539-332 vot)
- Nieuwe opkomst van grootmacht: Perzische Rijk
- Laatste Babylonische heerser Nabonidus (en zoon Belsassar)
o Voorgesteld als ‘excentrieke’ heerser
o Conflict met eigen priesters van staatsheiligdommen (voorliefde voor
maangod Sin in plaats van cultus stadsgod Mardoek)
- Perzische koning Cyrus verovert Babylon: opheffing alle ballingschappen?
o ‘Cyruscilinder’ bewaard: “Ik verzamelde ook alle vroegere inwoners en liet
hen terugkeren naar hun woonplaatsen.”
o Vandaar idee dat Cyrus ballingschap heeft opgeheven -> niet waar, er keert
maar klein deel terug
o Verplaatste cultusvoorwerpen: terug naar oorspronkelijke tempels
o Ballingschap opgeheven (maar Babelse gemeenschap is blijven bestaan tot in
20ste eeuw)
o En historisch wel correct? Indruk is dat terugkeer pas na Cyrus is begonnen,
en in verschillende golven
- Hoe verliep die terugkeer?
o In Juda oorspronkelijke cultus verdergezet (offercultus, op restanten Eerste
Tempel)
o Religieuze en economische spanningen, socio-politieke problemen
▪ Heropbouw Tempel tussen 520 en 515
o Vanaf tweede helft 5de eeuw: twee belangrijke Perzische gezanten in
Jeruzalem = Ezra en Nehemia
▪ Ezra: zevende jaar van Perzische koning Artachsasta
▪ Nehemia: twintigste jaar van Artachsasta
▪ Artaxerxes wou van Jeruzalem een versterkte brucht maken -> meer
aandacht voor Jeruzalem
▪ Ezra en Nehemia moesten die nieuwe ideeën meebrengen naar
Jeruzalem -> waren wss politieke gezanten
▪ Toch voorzichtigheid bij Ezra (eventueel 7de jaar van Artaxerxes II
Mnemon = 398)
- Ezra en Nehemia
o Hun optreden in Jeruzalem (vrij onbelangrijk op dat moment) te begrijpen in
context van militaire spanningen tussen Perzische Rijk en Athene/Egypte
▪ Bv. Inaros (Libische vorst) in 460 vot in opstand, gesteund door
Athene en Attisch-Delische Zeebond
o Perzische macht in oostelijke Middellandse Zeebekken: dient versterkt
▪ Belangrijke rol voor Jeruzalem
9
, o Ezra
▪ Ook religieuze betekenis en gevolgen
• Babylonisch-Joodse vernieuwingen worden doorgevoerd in
Jeruzalem
• Brief van Perzische koning in boek Ezra: Terugkeer ballingen
bevorderen, situatie in Jehoed onderzoeken, rechtspraak
reorganiseren
• Ezra: vooral bekend wegens verbod op gemengde huwelijken
en nadruk leggen op Torah-studie
o Joodse mannen mochten niet met niet-Joodse
vrouwen trouwen
o Bestaande huwelijken ontsloten
o Op naar een geslotener Joodse gemeenschap
o Nehemia
▪ Vooral bekend om:
• Herbouwen van muren van Jeruzalem
• Segregatiepolitiek: Joodse gemeenschap scherper afgebakend
• Actief bestrijden van sociale wantoestanden
• Strikte doorvoering van Torah
• Strikter doorvoeren van Sjabbat
o Jeruzalem: sterkere stad, tempelstaat onder gezag van hogepriester
o En scherpere afbakening van Joodse volk => sterker conflict met
Samaria/vroeger-Israël
Hellenistische en Romeinse Tijd ( 332 vot - 380 not)
- Alexander de Grote (356-323)
o Invloed Griekse cultuur in ongekende stroomversnelling
o Dood Alexander dG
▪ Enorme rijk valt uiteen
▪ Strijd onder ‘diadochen’ (opvolgers)
- Jeruzalem behorend tot Ptolemaïsche rijk
o Hogepriesters bijgestaan door een raad van oudsten (Grieks: Gerousia)
waaruit later Sanhedrin ontstaan is
o Voorvaderlijke wetten bleven
o Ptolemaïsche rijk: goedgeorganiseerde staat
- Derde Syrische Oorlog: machtsverschuiving
o Machtsstrijd: Ptolemaeën en Seleuciden
de
- 2 eeuw v.Chr: Jeruzalem behorend tot Seleucidische rijk:
o Zet in op Hellenistische cultuur om samenhang te bevorderen
o Cultuur = machtsinstrument
o Seleucidische rijk: bonte verzameling van volkeren, steden, landstreken
zonder echte samenhang
- Seleuciden willen ook rijk uitbreiden naar zuiden
o Veldslag Paneas (Banjas, aan de Jordaan) in 198 vot
▪ Strijdtoneel voor een veldslag tegen Ptolemaeën
o Fenicië en Judea bij Seleuciden
o Romeinen steunen Ptolemeeën tegen Seleucidische Rijk
10
