POLITICOLOGIE : UNIVERSITEIT ANTWERPEN EMILIE BORMANS
● HOOFDSTUK 1 : POLITIEK
- belang
politiek : impact op dagelijks leven + het beperkt sturen/maakbaarheid vd SL (DUS : !
afspraken)
op papier <3 : raadpleging bij onenigheid bv. debat bij onenigheid over rookverbod op terrassen
→ nuance : nationale politiek verliest zijn greep (bv. macht van grote bedrijven zoals id VS waar
Musk vriend is met Trump en als ondemocratisch verkozen lid veel te zeggen heeft)
brede def. politiek : alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
→ politiek bestuderen = ! : regelmaat ontdekken in pol. fenomenen & complexe fenom.
vereenvoudigen/formaliseren & patronen ontdekken door te vgl via 2 wijzes
1) groot aantal observaties
2) selectie van beperkt aantal specifieke gevallen
→ politiek = ordenen en besturen ve SL = overal waar er regels bestaan
‘politiek’ : afgeleid van grieks woord ‘politeia / politikia’
→ politiek = ordenen en besturen ve territoriaal afgebakende samenleving
(staatsinrichting & instellingen, conflict/samenwerking, beleid)
territoriaal niet-territoriaal
omvattend + dwingend (niet afwijken ! = niet functioneel + vrijblijvend (mag je van
aan ontsnappen) afwijken)
vb. gemeente, Verenigde naties, landen vb. bedrijven, scholen, verenigingen, kerk
- RECHTEN VOLGT UIT POLITIEK
⤷ nieuw seksueel strafrecht : strengere straffen voor verkrachting dmv betoging →
betogingen gaan worden omgezet in een straffer strafR
- RECHT BEGRENSD/VERSNELT POLITIEK
⤷ begrenzen : GwH vernietigd eindtermen in secundair onderwijs (bv. principe vd Rstaat die
burgers beschermt tegen individuele vrijheden)
⤷ versnellen : politici kunnen geen beslissing nemen zonder hiervoor een grondwettelijk
principe is
- RECHTSSYSTEEM IS MACHTSFACTOR + HET RECHT IS IDEOLOGISCH
GEKLEURD
⤷ rechters die beleid conservatiever gaan interpreteren dan oorspronkelijk initieel door
wetgever bedoeld was (bv. abortuswet)
⤷ (bv. klimaatzaken)
- RECHT WORDT POLITIEK GEBRUIKT
⤷ men probeert iets op agenda te zetten, niet gelukt maar wilt dat er meer wordt gehandeld
om alsnog je gelijk te behalen (bv. klimaatzaken)
⇒ evolutie reikwijdte van politiek
● 19E EEUW : NACHTWAKERSSTAAT
politiek = beperkte aangelegenheid
° staat : zorgt voor basisregels/burgerlijke rechten/vrijheden ⇒ rechtbank + politie waken
MAAR staat niet verantwoordelijk voor soc. voorzien., owijs, econom. regulering
° garandeert bescherming van grenzen ⇒ defensie + buitenlandse zaken
° belastingen innen voor financiering ervan
, ● 20E EEUW : SOCIALE WELVAARTSSTAAT
MAAR : vraag naar nieuwe aspecten door staat regelen (! sociale rechten) : staat actief
betrokken
⤷ arbeidersbeweging : wilde beschermende maatregelen die gevolgen van vrij economisch
verkeer moest inperken
OOK : optreden in onderwijs, gezondheid, werkgelegenheid : <3 herverdelen vd welvaart
● 21E EEUW : REGULERENDE STAAT
politiek = allesomvattende impact op dagelijks leven (bv. omgang met persoonsgeg., privacy)
→ R opstellen om econom. en MS leven te sturen => ZO : marktfalen corrigeren,
monopolies voorkomen, publieke belangen beschermen
↔ ruimtelijke onteigening vd staat - Luc Huyse
⇒ evolutie in politieke cultuur : politieke cultuur/onze MSij als grondslag : behoeften id SL,
grenzen tss privé en publiek
= belang aan onderscheid privé en publiek
MAAR : vraag naar nieuwe aspecten door staat regelen
⤷ privé = sfeer waarin politiek niet aanwezig is/mag zijn
bv. relaties mensen onderling zoals homohuwelijk
MAAR : roken met kinderen op achterbank = publiek WANT gezondheid vd kinderen
● HOOFDSTUK 2 : MACHTSUITOEFENING
macht = centraal concept + nodig in territoriale afgebakende samenleving (<3 organisatie) +
nodig in niet-territoriale samenleving
!!! belangrijk omwille van normatief gegeven : ‘wie oefent macht uit’ / ‘is de macht
rechtvaardig?’
- wat is macht : bindende regels
= politieke regelgeving kan alleen functioneren ALS : opgelegd aan leden vd SL
gevolgen van niet-naleving : sancties, dwangmiddelen
⤷ burgerlijke ongehoorzaamheid : publieke, niet gewelddadige en bewuste daad die
ingaat tegen wet + doel om wijziging in beleid/wetgeving te realiseren
1) vorm v. protest
2) vreedzaam
3) aanvaarden v. gevolgen niet-naleving v. bindende regels
(bv. Rosa Parks, ‘just stop oil’ klimaatactivisten, boerenprotesten)
MENS : volgt regels zonder na te denken (geïnternaliseerd) : bv. rijden met gordel
→ regels opleggen + afdwingen dmv machtsuitoefening
→ macht = kenmerk van sociale relaties : vloeit voort uit sociale relaties die zo zijn
gestructureerd dat men geweld/dwang kan veronderstellen bij niet-naleving
HOE MACHT METEN? = power debate tussen…
ROBERT DAHL MAX WEBER
macht = actor A heeft mogelijkheid om te macht = mogelijkheid/vermogen van actor om
zorgen dat actor B een handeling verricht die B wil op te leggen aan anderen, ook tegen
anders niet zou verrichten eventuele weerstand in
⇒ handeling B is niet noodzakelijk in ⇒ gezag als legitiem aanvaarde
overeenstemming met wat A wilt machtsuitoefening
⇒ macht wordt uitgeoefend binnen sociale
relaties/context
● 3 vormen van gezag (WEBER)
1) traditioneel gezag : respect voor traditie en gewoonte (erfopvolging/koning
, 2) charismatisch gezag : berust op persoonlijke eig. vd machthebber (bv.
gezag van De Wever)
3) rationeel-legalistisch gezag : berust op respect voor regels (bv.
verkiezingen die verdeling vd macht beslist obv regels = aanvaarding ook al is
dit niet persoonlijke voorkeur)
LEGITIEME MACHTSUITOEF. UIT RESPECT VR REGELS : schmidt/scharpf
● INPUT
→ verkiezingen = moment om voorkeuren te laten horen + moment van reflectie of men het
tevreden is met beleid dat werd gevoerd
● THROUGHPUT
→ kwaliteit besluitvormingsprocedures = het beleid
● OUTPUT
= ‘is wat we hebben welvaartvermogend?’ / ‘lost dit de problemen op waarvoor beleid werd
uitgevaardigd?’
● 3 faces of power - Steven Lukes
1) power of decision-making / beslissen en bevelen
⇒ iemand : besl. nemen, uitvoeren, straffen opleggen
⇒ ‘naakte’ machtsuitoefening, de meest zichtbare vorm van macht
bv. maximumsnelheid (sneller rijden = boete)
2) non-decision-making power / agenda-setting (Bachrach & Baratz)
⇒ prioriteit van thema's op politieke agenda
POSITIEF = aandacht generen, zichtbaar bv. buurtbewoners suggereren dat er langzaam
gereden zou moeten worden
NEGATIEF = verhinderen dat andere thema's worden behandeld, onzichtbaar bv. bedrijf
aangeklaagd naar gebrek aan normen voor luchtverontreiniging : geen spoor van enige
activiteit werd gevonden
3) ideological power / ideologische hegemonie
⇒ onzichtbare vorm van macht : mens voelt zich onvrij vh keuzemglheden zonder dat we
expliciet kunnen achterhalen wie/wat hen verhindert bep. handelingen te verrichten
⇒ bestaande orde niet ter discussie wordt gesteld = als zelfsprekend geaccepteerd
⇒ in iedere SL = cultureel kader : waarbinnen bepaalde dingen gedacht en gezegd worden
+ waarbinnen sommige ideeën en overtuigingen normaal/legitiem zijn en andere niet
bv. nauwelijks protest tegen oneerlijke handelsverhoudingen met het Zuiden
→ Amartya Sen
ongelijkheid = macht waardoor mensen niet al hun mogelijkheden ontwikkelen DUS geen
‘echte’ vrijheid hebben
mens = geneigd vrijheid op meest optimale wijze te beleven DOOR al hun capaciteiten te
benutten
, ‘echte vrije mensen’ : lezen, cultuur beoefenen, bijscholen… → DIT doen mensen niet DUS
geen ‘echte vrijheid’ → onderdrukking van mensen
● macht meten
macht aantonen + bewijzen is moeilijk
1) veel machtsuitoefening is onzichtbaar
⇒ VAAK anticipatie op gevolgen van acties
⇒ agendasetting en ideologische hegemonie
2) beslissingen komen tot stand als gevolg v.e. machtsstrijd tussen groot aantal
actoren : leggen samen spelregels vd SL vast = wisselwerking
⇒ causaliteit macht aantonen/vaststellen is moeilijk
⇒ macht van 1 actor isoleren is problematisch (bv. coalitieregering)
3) macht is vaak alleen negatief (veto players)
● proces van staatsvorming
1) concentratie van machtsmiddelen
staat : concentreert veel macht
VROEGER : ‘concurrent’ overheid (bv. kerk/adel) verloren aan macht ⇒ pol. systemen
kregen vrijspel <3
2) verwerving van legitimiteit
overheid dient aanvaard te w. als geldige gezagsdrager → deze legitimiteit : heeft staat
moeten veroveren tkv andere gezagsbronnen
3) depersonalisatie van gezag
:( legitimiteit niet meer afhankelijk vh charisma/populariteit van 1 bepaalde leider
:) MAAR legitimiteit = bepaald door geheel van regels en instellingen
4) homogenisering
politieke streven naar regels op eenzelfde manier toe te passen op gehele grondgebied
WANT : bevolking, taal, cultuur = vallen onder 1 staat
⇒ EINDRESULTAAT PROCES : moderne natiestaat
→ er valt niet aan staatsmacht te ontkomen; steeds politiek aanwezig waar mens
samenleeft
→ staat = ‘human community that successfully claims the monopoly of the legitimate use of
physical force within a given territory’ (weber)
overheidsregulering = bindend karakter
⤷ in moderne samenleving : staat = heeft ‘monopolie op legitiem geweld’ ⇒ staat als
enige geweld mag gebruiken om regels vd SL op te leggen + af te dwingen
geweld gebruiken ≠ privé taak → uitgevoerd w. door staat
UITZ. : recht op wettelijke zelfverdediging
MAAR : in sommige landen : wel sprake van…
- privatisering vd ordeHH (bv. dure villawijken = eigen bewakingsagenten)
staten : neiging om geweldsmonopolie streng te bewaken → is de kern vd staat
- geweld vd staat moet proportioneel zijn tav daden
bv. overvaller moet harder aangepakt w. dan straatbetogers
- geweld beperkt blijven tot datgene wat strikt nodig is om legitiem doel te bereiken
bv. dader overval opgepakt? = geweld/foltering stopt direct
● HOOFDSTUK 1 : POLITIEK
- belang
politiek : impact op dagelijks leven + het beperkt sturen/maakbaarheid vd SL (DUS : !
afspraken)
op papier <3 : raadpleging bij onenigheid bv. debat bij onenigheid over rookverbod op terrassen
→ nuance : nationale politiek verliest zijn greep (bv. macht van grote bedrijven zoals id VS waar
Musk vriend is met Trump en als ondemocratisch verkozen lid veel te zeggen heeft)
brede def. politiek : alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
→ politiek bestuderen = ! : regelmaat ontdekken in pol. fenomenen & complexe fenom.
vereenvoudigen/formaliseren & patronen ontdekken door te vgl via 2 wijzes
1) groot aantal observaties
2) selectie van beperkt aantal specifieke gevallen
→ politiek = ordenen en besturen ve SL = overal waar er regels bestaan
‘politiek’ : afgeleid van grieks woord ‘politeia / politikia’
→ politiek = ordenen en besturen ve territoriaal afgebakende samenleving
(staatsinrichting & instellingen, conflict/samenwerking, beleid)
territoriaal niet-territoriaal
omvattend + dwingend (niet afwijken ! = niet functioneel + vrijblijvend (mag je van
aan ontsnappen) afwijken)
vb. gemeente, Verenigde naties, landen vb. bedrijven, scholen, verenigingen, kerk
- RECHTEN VOLGT UIT POLITIEK
⤷ nieuw seksueel strafrecht : strengere straffen voor verkrachting dmv betoging →
betogingen gaan worden omgezet in een straffer strafR
- RECHT BEGRENSD/VERSNELT POLITIEK
⤷ begrenzen : GwH vernietigd eindtermen in secundair onderwijs (bv. principe vd Rstaat die
burgers beschermt tegen individuele vrijheden)
⤷ versnellen : politici kunnen geen beslissing nemen zonder hiervoor een grondwettelijk
principe is
- RECHTSSYSTEEM IS MACHTSFACTOR + HET RECHT IS IDEOLOGISCH
GEKLEURD
⤷ rechters die beleid conservatiever gaan interpreteren dan oorspronkelijk initieel door
wetgever bedoeld was (bv. abortuswet)
⤷ (bv. klimaatzaken)
- RECHT WORDT POLITIEK GEBRUIKT
⤷ men probeert iets op agenda te zetten, niet gelukt maar wilt dat er meer wordt gehandeld
om alsnog je gelijk te behalen (bv. klimaatzaken)
⇒ evolutie reikwijdte van politiek
● 19E EEUW : NACHTWAKERSSTAAT
politiek = beperkte aangelegenheid
° staat : zorgt voor basisregels/burgerlijke rechten/vrijheden ⇒ rechtbank + politie waken
MAAR staat niet verantwoordelijk voor soc. voorzien., owijs, econom. regulering
° garandeert bescherming van grenzen ⇒ defensie + buitenlandse zaken
° belastingen innen voor financiering ervan
, ● 20E EEUW : SOCIALE WELVAARTSSTAAT
MAAR : vraag naar nieuwe aspecten door staat regelen (! sociale rechten) : staat actief
betrokken
⤷ arbeidersbeweging : wilde beschermende maatregelen die gevolgen van vrij economisch
verkeer moest inperken
OOK : optreden in onderwijs, gezondheid, werkgelegenheid : <3 herverdelen vd welvaart
● 21E EEUW : REGULERENDE STAAT
politiek = allesomvattende impact op dagelijks leven (bv. omgang met persoonsgeg., privacy)
→ R opstellen om econom. en MS leven te sturen => ZO : marktfalen corrigeren,
monopolies voorkomen, publieke belangen beschermen
↔ ruimtelijke onteigening vd staat - Luc Huyse
⇒ evolutie in politieke cultuur : politieke cultuur/onze MSij als grondslag : behoeften id SL,
grenzen tss privé en publiek
= belang aan onderscheid privé en publiek
MAAR : vraag naar nieuwe aspecten door staat regelen
⤷ privé = sfeer waarin politiek niet aanwezig is/mag zijn
bv. relaties mensen onderling zoals homohuwelijk
MAAR : roken met kinderen op achterbank = publiek WANT gezondheid vd kinderen
● HOOFDSTUK 2 : MACHTSUITOEFENING
macht = centraal concept + nodig in territoriale afgebakende samenleving (<3 organisatie) +
nodig in niet-territoriale samenleving
!!! belangrijk omwille van normatief gegeven : ‘wie oefent macht uit’ / ‘is de macht
rechtvaardig?’
- wat is macht : bindende regels
= politieke regelgeving kan alleen functioneren ALS : opgelegd aan leden vd SL
gevolgen van niet-naleving : sancties, dwangmiddelen
⤷ burgerlijke ongehoorzaamheid : publieke, niet gewelddadige en bewuste daad die
ingaat tegen wet + doel om wijziging in beleid/wetgeving te realiseren
1) vorm v. protest
2) vreedzaam
3) aanvaarden v. gevolgen niet-naleving v. bindende regels
(bv. Rosa Parks, ‘just stop oil’ klimaatactivisten, boerenprotesten)
MENS : volgt regels zonder na te denken (geïnternaliseerd) : bv. rijden met gordel
→ regels opleggen + afdwingen dmv machtsuitoefening
→ macht = kenmerk van sociale relaties : vloeit voort uit sociale relaties die zo zijn
gestructureerd dat men geweld/dwang kan veronderstellen bij niet-naleving
HOE MACHT METEN? = power debate tussen…
ROBERT DAHL MAX WEBER
macht = actor A heeft mogelijkheid om te macht = mogelijkheid/vermogen van actor om
zorgen dat actor B een handeling verricht die B wil op te leggen aan anderen, ook tegen
anders niet zou verrichten eventuele weerstand in
⇒ handeling B is niet noodzakelijk in ⇒ gezag als legitiem aanvaarde
overeenstemming met wat A wilt machtsuitoefening
⇒ macht wordt uitgeoefend binnen sociale
relaties/context
● 3 vormen van gezag (WEBER)
1) traditioneel gezag : respect voor traditie en gewoonte (erfopvolging/koning
, 2) charismatisch gezag : berust op persoonlijke eig. vd machthebber (bv.
gezag van De Wever)
3) rationeel-legalistisch gezag : berust op respect voor regels (bv.
verkiezingen die verdeling vd macht beslist obv regels = aanvaarding ook al is
dit niet persoonlijke voorkeur)
LEGITIEME MACHTSUITOEF. UIT RESPECT VR REGELS : schmidt/scharpf
● INPUT
→ verkiezingen = moment om voorkeuren te laten horen + moment van reflectie of men het
tevreden is met beleid dat werd gevoerd
● THROUGHPUT
→ kwaliteit besluitvormingsprocedures = het beleid
● OUTPUT
= ‘is wat we hebben welvaartvermogend?’ / ‘lost dit de problemen op waarvoor beleid werd
uitgevaardigd?’
● 3 faces of power - Steven Lukes
1) power of decision-making / beslissen en bevelen
⇒ iemand : besl. nemen, uitvoeren, straffen opleggen
⇒ ‘naakte’ machtsuitoefening, de meest zichtbare vorm van macht
bv. maximumsnelheid (sneller rijden = boete)
2) non-decision-making power / agenda-setting (Bachrach & Baratz)
⇒ prioriteit van thema's op politieke agenda
POSITIEF = aandacht generen, zichtbaar bv. buurtbewoners suggereren dat er langzaam
gereden zou moeten worden
NEGATIEF = verhinderen dat andere thema's worden behandeld, onzichtbaar bv. bedrijf
aangeklaagd naar gebrek aan normen voor luchtverontreiniging : geen spoor van enige
activiteit werd gevonden
3) ideological power / ideologische hegemonie
⇒ onzichtbare vorm van macht : mens voelt zich onvrij vh keuzemglheden zonder dat we
expliciet kunnen achterhalen wie/wat hen verhindert bep. handelingen te verrichten
⇒ bestaande orde niet ter discussie wordt gesteld = als zelfsprekend geaccepteerd
⇒ in iedere SL = cultureel kader : waarbinnen bepaalde dingen gedacht en gezegd worden
+ waarbinnen sommige ideeën en overtuigingen normaal/legitiem zijn en andere niet
bv. nauwelijks protest tegen oneerlijke handelsverhoudingen met het Zuiden
→ Amartya Sen
ongelijkheid = macht waardoor mensen niet al hun mogelijkheden ontwikkelen DUS geen
‘echte’ vrijheid hebben
mens = geneigd vrijheid op meest optimale wijze te beleven DOOR al hun capaciteiten te
benutten
, ‘echte vrije mensen’ : lezen, cultuur beoefenen, bijscholen… → DIT doen mensen niet DUS
geen ‘echte vrijheid’ → onderdrukking van mensen
● macht meten
macht aantonen + bewijzen is moeilijk
1) veel machtsuitoefening is onzichtbaar
⇒ VAAK anticipatie op gevolgen van acties
⇒ agendasetting en ideologische hegemonie
2) beslissingen komen tot stand als gevolg v.e. machtsstrijd tussen groot aantal
actoren : leggen samen spelregels vd SL vast = wisselwerking
⇒ causaliteit macht aantonen/vaststellen is moeilijk
⇒ macht van 1 actor isoleren is problematisch (bv. coalitieregering)
3) macht is vaak alleen negatief (veto players)
● proces van staatsvorming
1) concentratie van machtsmiddelen
staat : concentreert veel macht
VROEGER : ‘concurrent’ overheid (bv. kerk/adel) verloren aan macht ⇒ pol. systemen
kregen vrijspel <3
2) verwerving van legitimiteit
overheid dient aanvaard te w. als geldige gezagsdrager → deze legitimiteit : heeft staat
moeten veroveren tkv andere gezagsbronnen
3) depersonalisatie van gezag
:( legitimiteit niet meer afhankelijk vh charisma/populariteit van 1 bepaalde leider
:) MAAR legitimiteit = bepaald door geheel van regels en instellingen
4) homogenisering
politieke streven naar regels op eenzelfde manier toe te passen op gehele grondgebied
WANT : bevolking, taal, cultuur = vallen onder 1 staat
⇒ EINDRESULTAAT PROCES : moderne natiestaat
→ er valt niet aan staatsmacht te ontkomen; steeds politiek aanwezig waar mens
samenleeft
→ staat = ‘human community that successfully claims the monopoly of the legitimate use of
physical force within a given territory’ (weber)
overheidsregulering = bindend karakter
⤷ in moderne samenleving : staat = heeft ‘monopolie op legitiem geweld’ ⇒ staat als
enige geweld mag gebruiken om regels vd SL op te leggen + af te dwingen
geweld gebruiken ≠ privé taak → uitgevoerd w. door staat
UITZ. : recht op wettelijke zelfverdediging
MAAR : in sommige landen : wel sprake van…
- privatisering vd ordeHH (bv. dure villawijken = eigen bewakingsagenten)
staten : neiging om geweldsmonopolie streng te bewaken → is de kern vd staat
- geweld vd staat moet proportioneel zijn tav daden
bv. overvaller moet harder aangepakt w. dan straatbetogers
- geweld beperkt blijven tot datgene wat strikt nodig is om legitiem doel te bereiken
bv. dader overval opgepakt? = geweld/foltering stopt direct
