Examen geschiedenis vwo 2018
Contextonderwerp: Verlichtingsideeën en democratische revoluties (1650-1848)
Verlichtingsideeën
Tot in de 16e eeuw werd gedacht dat de aarde het midden van het heelal was, dit was o.a. het
christelijke beeld (Goddelijke schepping in het midden) en van bv. Aristoteles
- de Pool Copernicus was eerste die, op grond van berekeningen, stelde dat aarde om zon draaide =>
werd na zijn dood in 1543 gepubliceerd
=> eerst werden z’n ideeën als absurd afgedaan, maar later kreeg het steeds meer aanhangers en
bevestiging: Johan Kepler en Galileo Galilei bevestigden de theorie
=> Copernicus’ ideeën waren begin wetenschappelijke revolutie
Galilei bouwde betere telescopen en kon zo zelf waarnemen dat dingen niet klopten, ook ontdekte hij
het landschap van de maan en dat er manen om Jupiter cirkelden
- de gedachte dat de aarde maar een stipje in de kosmos is, drong zich steeds verder op
Galilei’s ontdekkingen brachten hem in conflict met de katholieke kerk
- boek van Copernicus, Revolutionibus, kwam op kerkelijke lijst van verboden boeken en Galilei mocht
hem niet langer verdedigen => dat deed hij toch
=> moest voorkomen bij inquisitie en hem werd verteld dat, als hij zich niet distantieerde van
bepaalde ideeën, hij op brandstapel zou eindigen. Dat deed hij
=> pas in 1992 bevestigde katholieke kerk dat Galilei gelijk had
Galilei onderzocht naast de kosmos, ook de manier waarop voorwerpen voortbewegen
- zijn ideeën op dit gebied werden veel verder uitgewerkt door wetenschapper Newton
=> hij ontdekte de zwaartekracht en kon zo nog beter verdedigen dat aarde om zon draait
=> dankzij wetenschappelijk revolutie ontstond nieuw wereldbeeld
In oudheid en middeleeuwen voerden wetenschappers geen experimenten uit en werden
waarnemingen gewantrouwd: de renaissance gaf impuls aan wetenschappelijk denken
- Leonardo da Vinci voerde wel al veel originele experimenten uit, later deed ook Galilei dat, naast
hem ook Francis Bacon, terwijl René Descartes vond dat je enkel aan wiskunde echt vast kon houden
Experimenten en systematische waarnemingen gingen grote rol spelen in wetenschap
- uitvinding van instrumenten als tele- en microscopen maakten waarnemingen preciezer
=> veel onderzoek, naar bv. planten, dieren en ook menselijk lichaam
=> Van Leeuwenhoek ontdekte micro-organismen met microscoop en Huygens ontwikkelde o.a. het
slingeruurwerk
Wetenschappelijke revolutie gevolg van realisatie dat wetenschap praktisch gezien nut had
- o.a. voor oorlog en scheepvaart: precieze zeekaarten, snelheid van kogels en vuurkracht van
kanonnen en geweren kon worden vergroot
=> deze ontwikkelingen zorgden voor militair overwicht van Europeanen in de wereld, maar ook om
eigen opstandige edelen onder de duim te krijgen
=> deze verbeterde militaire technologie zorgde ook voor meer oorlogsslachtoffers
Overheden gingen meer geld stoppen in onderzoek en brachten wetenschappers bij elkaar, zodat ze
samen ideeën konden uitwisselen
- ook verschenen er wetenschappelijke tijdschriften waardoor ideeën, uitvindingen en kennis gedeeld
konden worden
=> wetenschappelijke revolutie stemde mensen positief: mens was dan niet centrum van de
schepping, maar leek met verstand wel onbegrensde mogelijkheden te hebben
=> zo maakt wetenschappelijke revolutie (17e eeuw) verlichting (18e eeuw) mogelijk
,Examen geschiedenis vwo 2018
18de eeuw - Verlichting: Tijd van het Rationalisme
=> gevolg van de wetenschappelijke revolutie (17de eeuw), was gebaseerd op empirisme en
rationalisme; belangrijke figuren als Galilei, Copernicus en Newton
Verschil empirisme en rationalisme
- empirisme: eerst waarnemen en dan idee vormen
- rationalisme: eerst idee vormen en dan waarnemen
Verschil wetenschappers en verlichters
- wetenschappers: bezig met natuur, aarde, heelal et cetera
- verlichters: bezig met mens en maatschappij
Verlichtingsdenken was zeer positief ingesteld: ‘met gezond verstand konden alle problemen in
maatschappij worden opgelost’
vb. - tot 18de eeuw werd ongeluk toegeschreven aan bovennatuurlijke krachten (goden, heksen etc.),
daarna - met verlichting en wetenschappelijke revolutie - werd meer gezocht naar oorzaken
- misdadigers werden niet meer eindeloos gepijnigd als straf, maar juist opgesloten en na een tijd
een tweede kans gegeven (nieuwe strafbenadering n.a.v. Verlichting)
Verlichtingsdenkers en -ideeën
Thomas Hobbes (ENG, 17de eeuw): pessimistisch mensbeeld
- ‘Homo homini lupus’ (De mens is voor de mens een wolf)
=> zonder sterke leiding gaat samenleven tussen mensen fout
=> was voorstander van absoluut vorst (nog niet echte Verlichting dus; bleef vasthouden aan oude
denkbeelden van absolutisme in 17de eeuw
John Locke (ENG, 17de eeuw): optimistisch mensbeeld
- ieder mens wordt geboren als tabula rasa (onbeschreven blad): voor creëren goed mens is
opvoeding nodig en voor creëren goed burger is onderwijs nodig
- voorstander van constitutionele monarchie: koningschap moest berusten op steun van volk; slechte
koningen moesten kunnen worden afgezet
=> sociaal contract tussen heerser en volk, inhoud:
volk staat vrijwillig macht af en in ruil daarvoor moet vorst goed voor volk zorgen
=> sinds 1688 (Glorious Revolution) was in ENG al sprake van zo’n sociaal contract en constitutionele
monarchie
Montesquieu (FR, 18de eeuw): trias politica (scheiding machten); misbruik macht voorkomen
=> hij leeft in FR van absolutisme en verzet zich hiertegen, scheiding van 3 machten:
1. Uitvoerende macht koning, ministers
2. Wetgevende macht gekozen volksvertegenwoordiging; parlement, in NL ook ministers want
kunnen wetsvoorstellen doen
3. Rechterlijke macht: onafhankelijke rechters; worden voor het leven benoemd
Voltaire (FR, 18de eeuw): grote kritiek op absolutisme van zijn tijd; bewonderde, net als Montesquieu,
constitutionele monarchie met parlementair stelsel van ENG
=> hij uitte deze kritiek, naast het belachelijk maken van veel belangrijke personen en autoriteiten,
onder andere in z’n boek Candide
- Voltaire was geen democraat: hij wilde macht voor goed opgeleide burgerij; niet voor gewoon volk,
want: te dom
=> Voltaire werd raadgever van moderne despoten (modern, want: beste voor volk), bv. Katherina de
Grote van Rusland en Frederik de Grote van Pruisen
, Examen geschiedenis vwo 2018
Diderot (FR, 18de eeuw): werkte mee aan de Encyclopédie; gaf politiek advies
D’Alembert (FR, 18de eeuw): werkte mee aan de Encyclopédie; gaf ook politiek advies
Jean-Jacques Rousseau (FR, 18de eeuw): neemt idee van sociaal contract (Locke) over en geeft er
radicale draai aan:
- algemene volkswil is bepalend voor beleid regering: groot deel volk zou inspraak krijgen, kun je zien
als voorloper democratie
=> maar ook bezwaren: omdat meerderheid gold, werd minderheid niet gehoord; leidde later tot
dictators
bv. Robespierre t.t.v. Franse Revolutie: maakte veelvuldig gebruik van guillotine om (politieke)
tegenstanders uit de weg te ruimen
- opvoedingsideeën: ondergebracht in boek ‘Emilie” (masculien ingesteld, gold alleen voor mannen;
vrouwen moesten huishouden doen)
=> kinderen moesten zelf in natuur onderzoek doen en voor hen relevante kennis vergaren
Voordeel: goed voor zelfstandigheid en motivatie
Nadeel: keuze valt meestal op onderwerpen die je makkelijk/interessant vindt (omvang van kennis
neemt af)
Adam Smith (ENG, 18de eeuw): grondlegger economisch denken:
1776 - Wealth of Nations
- “Welvaart wordt bevorderd door hebzucht”
=> “rationeel mogelijk nastreven eigenbelang leidt tot verhoging welvaart hele samenleving”
- lonen en prijzen zouden via vrijemarktmechanisme tot stand moeten komen: vraag-aanbod
=> kleine rol overheid in economie: geen bemoeienis met vrije handel (zwaar tegen protectionisme
en mercantilisme)
“Marktmechanisme is onzichtbare hand achter economie”
Verlichtingsideeën op godsdienstig gebied
Deïsme: God heeft aarde geschapen, maar houdt zich er nu niet meer mee bezig
=> volgens Verlichtingsdenkers, bv. Voltaire, moest er godsdienstige vrede en tolerantie zijn
Democratische revoluties
Verenigde Staten van Amerika
Amerikaanse staatsinrichting
Amerikaanse grondwet gebaseerd op Montesquieu (trias politica; checks-and-balances)
=> vastgelegd in grondwet:
Uitvoerende macht: president (staats-/regeringshoofd, opperbevelhebber marine en leger)
- president benoemt hoge ambtenaren, ministers en rechters
=> bij benoeming rechters van Hooggerechtshof (Supreme Court) toestemming Senaat nodig
=> andere beperking op functie president: max. 2x verkiesbaar
- president heeft ook een beetje rechterlijke macht: opschortend vetorecht
=> na gebruik van dit veto moet Senaat tweederdemeerderheid voor wetsvoorstel hebben
Wetgevende macht: het Congres (Senaat en Huis van Afgevaardigden)
- Senaat: vooral bezig met internationale politiek en benoemingen van president
- Huis van Afgevaardigden: vooral bezig met binnenlandse politiek
Recht van Impeachment: Congres heeft het recht om slechte, zwakke president af te zetten
bv. Nixon in 1974, na Watergateschandaal
Rechterlijke macht: Supreme Court; Hooggerechtshof met 9 rechters
- belangrijkste recht van Supreme Court: wetten mogen aan grondwet getoetst worden; als ze daar
strijdig mee zijn, gaan ze niet door
Contextonderwerp: Verlichtingsideeën en democratische revoluties (1650-1848)
Verlichtingsideeën
Tot in de 16e eeuw werd gedacht dat de aarde het midden van het heelal was, dit was o.a. het
christelijke beeld (Goddelijke schepping in het midden) en van bv. Aristoteles
- de Pool Copernicus was eerste die, op grond van berekeningen, stelde dat aarde om zon draaide =>
werd na zijn dood in 1543 gepubliceerd
=> eerst werden z’n ideeën als absurd afgedaan, maar later kreeg het steeds meer aanhangers en
bevestiging: Johan Kepler en Galileo Galilei bevestigden de theorie
=> Copernicus’ ideeën waren begin wetenschappelijke revolutie
Galilei bouwde betere telescopen en kon zo zelf waarnemen dat dingen niet klopten, ook ontdekte hij
het landschap van de maan en dat er manen om Jupiter cirkelden
- de gedachte dat de aarde maar een stipje in de kosmos is, drong zich steeds verder op
Galilei’s ontdekkingen brachten hem in conflict met de katholieke kerk
- boek van Copernicus, Revolutionibus, kwam op kerkelijke lijst van verboden boeken en Galilei mocht
hem niet langer verdedigen => dat deed hij toch
=> moest voorkomen bij inquisitie en hem werd verteld dat, als hij zich niet distantieerde van
bepaalde ideeën, hij op brandstapel zou eindigen. Dat deed hij
=> pas in 1992 bevestigde katholieke kerk dat Galilei gelijk had
Galilei onderzocht naast de kosmos, ook de manier waarop voorwerpen voortbewegen
- zijn ideeën op dit gebied werden veel verder uitgewerkt door wetenschapper Newton
=> hij ontdekte de zwaartekracht en kon zo nog beter verdedigen dat aarde om zon draait
=> dankzij wetenschappelijk revolutie ontstond nieuw wereldbeeld
In oudheid en middeleeuwen voerden wetenschappers geen experimenten uit en werden
waarnemingen gewantrouwd: de renaissance gaf impuls aan wetenschappelijk denken
- Leonardo da Vinci voerde wel al veel originele experimenten uit, later deed ook Galilei dat, naast
hem ook Francis Bacon, terwijl René Descartes vond dat je enkel aan wiskunde echt vast kon houden
Experimenten en systematische waarnemingen gingen grote rol spelen in wetenschap
- uitvinding van instrumenten als tele- en microscopen maakten waarnemingen preciezer
=> veel onderzoek, naar bv. planten, dieren en ook menselijk lichaam
=> Van Leeuwenhoek ontdekte micro-organismen met microscoop en Huygens ontwikkelde o.a. het
slingeruurwerk
Wetenschappelijke revolutie gevolg van realisatie dat wetenschap praktisch gezien nut had
- o.a. voor oorlog en scheepvaart: precieze zeekaarten, snelheid van kogels en vuurkracht van
kanonnen en geweren kon worden vergroot
=> deze ontwikkelingen zorgden voor militair overwicht van Europeanen in de wereld, maar ook om
eigen opstandige edelen onder de duim te krijgen
=> deze verbeterde militaire technologie zorgde ook voor meer oorlogsslachtoffers
Overheden gingen meer geld stoppen in onderzoek en brachten wetenschappers bij elkaar, zodat ze
samen ideeën konden uitwisselen
- ook verschenen er wetenschappelijke tijdschriften waardoor ideeën, uitvindingen en kennis gedeeld
konden worden
=> wetenschappelijke revolutie stemde mensen positief: mens was dan niet centrum van de
schepping, maar leek met verstand wel onbegrensde mogelijkheden te hebben
=> zo maakt wetenschappelijke revolutie (17e eeuw) verlichting (18e eeuw) mogelijk
,Examen geschiedenis vwo 2018
18de eeuw - Verlichting: Tijd van het Rationalisme
=> gevolg van de wetenschappelijke revolutie (17de eeuw), was gebaseerd op empirisme en
rationalisme; belangrijke figuren als Galilei, Copernicus en Newton
Verschil empirisme en rationalisme
- empirisme: eerst waarnemen en dan idee vormen
- rationalisme: eerst idee vormen en dan waarnemen
Verschil wetenschappers en verlichters
- wetenschappers: bezig met natuur, aarde, heelal et cetera
- verlichters: bezig met mens en maatschappij
Verlichtingsdenken was zeer positief ingesteld: ‘met gezond verstand konden alle problemen in
maatschappij worden opgelost’
vb. - tot 18de eeuw werd ongeluk toegeschreven aan bovennatuurlijke krachten (goden, heksen etc.),
daarna - met verlichting en wetenschappelijke revolutie - werd meer gezocht naar oorzaken
- misdadigers werden niet meer eindeloos gepijnigd als straf, maar juist opgesloten en na een tijd
een tweede kans gegeven (nieuwe strafbenadering n.a.v. Verlichting)
Verlichtingsdenkers en -ideeën
Thomas Hobbes (ENG, 17de eeuw): pessimistisch mensbeeld
- ‘Homo homini lupus’ (De mens is voor de mens een wolf)
=> zonder sterke leiding gaat samenleven tussen mensen fout
=> was voorstander van absoluut vorst (nog niet echte Verlichting dus; bleef vasthouden aan oude
denkbeelden van absolutisme in 17de eeuw
John Locke (ENG, 17de eeuw): optimistisch mensbeeld
- ieder mens wordt geboren als tabula rasa (onbeschreven blad): voor creëren goed mens is
opvoeding nodig en voor creëren goed burger is onderwijs nodig
- voorstander van constitutionele monarchie: koningschap moest berusten op steun van volk; slechte
koningen moesten kunnen worden afgezet
=> sociaal contract tussen heerser en volk, inhoud:
volk staat vrijwillig macht af en in ruil daarvoor moet vorst goed voor volk zorgen
=> sinds 1688 (Glorious Revolution) was in ENG al sprake van zo’n sociaal contract en constitutionele
monarchie
Montesquieu (FR, 18de eeuw): trias politica (scheiding machten); misbruik macht voorkomen
=> hij leeft in FR van absolutisme en verzet zich hiertegen, scheiding van 3 machten:
1. Uitvoerende macht koning, ministers
2. Wetgevende macht gekozen volksvertegenwoordiging; parlement, in NL ook ministers want
kunnen wetsvoorstellen doen
3. Rechterlijke macht: onafhankelijke rechters; worden voor het leven benoemd
Voltaire (FR, 18de eeuw): grote kritiek op absolutisme van zijn tijd; bewonderde, net als Montesquieu,
constitutionele monarchie met parlementair stelsel van ENG
=> hij uitte deze kritiek, naast het belachelijk maken van veel belangrijke personen en autoriteiten,
onder andere in z’n boek Candide
- Voltaire was geen democraat: hij wilde macht voor goed opgeleide burgerij; niet voor gewoon volk,
want: te dom
=> Voltaire werd raadgever van moderne despoten (modern, want: beste voor volk), bv. Katherina de
Grote van Rusland en Frederik de Grote van Pruisen
, Examen geschiedenis vwo 2018
Diderot (FR, 18de eeuw): werkte mee aan de Encyclopédie; gaf politiek advies
D’Alembert (FR, 18de eeuw): werkte mee aan de Encyclopédie; gaf ook politiek advies
Jean-Jacques Rousseau (FR, 18de eeuw): neemt idee van sociaal contract (Locke) over en geeft er
radicale draai aan:
- algemene volkswil is bepalend voor beleid regering: groot deel volk zou inspraak krijgen, kun je zien
als voorloper democratie
=> maar ook bezwaren: omdat meerderheid gold, werd minderheid niet gehoord; leidde later tot
dictators
bv. Robespierre t.t.v. Franse Revolutie: maakte veelvuldig gebruik van guillotine om (politieke)
tegenstanders uit de weg te ruimen
- opvoedingsideeën: ondergebracht in boek ‘Emilie” (masculien ingesteld, gold alleen voor mannen;
vrouwen moesten huishouden doen)
=> kinderen moesten zelf in natuur onderzoek doen en voor hen relevante kennis vergaren
Voordeel: goed voor zelfstandigheid en motivatie
Nadeel: keuze valt meestal op onderwerpen die je makkelijk/interessant vindt (omvang van kennis
neemt af)
Adam Smith (ENG, 18de eeuw): grondlegger economisch denken:
1776 - Wealth of Nations
- “Welvaart wordt bevorderd door hebzucht”
=> “rationeel mogelijk nastreven eigenbelang leidt tot verhoging welvaart hele samenleving”
- lonen en prijzen zouden via vrijemarktmechanisme tot stand moeten komen: vraag-aanbod
=> kleine rol overheid in economie: geen bemoeienis met vrije handel (zwaar tegen protectionisme
en mercantilisme)
“Marktmechanisme is onzichtbare hand achter economie”
Verlichtingsideeën op godsdienstig gebied
Deïsme: God heeft aarde geschapen, maar houdt zich er nu niet meer mee bezig
=> volgens Verlichtingsdenkers, bv. Voltaire, moest er godsdienstige vrede en tolerantie zijn
Democratische revoluties
Verenigde Staten van Amerika
Amerikaanse staatsinrichting
Amerikaanse grondwet gebaseerd op Montesquieu (trias politica; checks-and-balances)
=> vastgelegd in grondwet:
Uitvoerende macht: president (staats-/regeringshoofd, opperbevelhebber marine en leger)
- president benoemt hoge ambtenaren, ministers en rechters
=> bij benoeming rechters van Hooggerechtshof (Supreme Court) toestemming Senaat nodig
=> andere beperking op functie president: max. 2x verkiesbaar
- president heeft ook een beetje rechterlijke macht: opschortend vetorecht
=> na gebruik van dit veto moet Senaat tweederdemeerderheid voor wetsvoorstel hebben
Wetgevende macht: het Congres (Senaat en Huis van Afgevaardigden)
- Senaat: vooral bezig met internationale politiek en benoemingen van president
- Huis van Afgevaardigden: vooral bezig met binnenlandse politiek
Recht van Impeachment: Congres heeft het recht om slechte, zwakke president af te zetten
bv. Nixon in 1974, na Watergateschandaal
Rechterlijke macht: Supreme Court; Hooggerechtshof met 9 rechters
- belangrijkste recht van Supreme Court: wetten mogen aan grondwet getoetst worden; als ze daar
strijdig mee zijn, gaan ze niet door
