GROEPSPLAN GEDRAG IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS
20. Escalatie van gedrag: herkennen en handelen
20.1 De cyclus van acting out
Acting-out-gedrag: Een cyclus waarbij escalerend gedrag te herkennen is. Bestaat uit de volgende
fasen:
1. Fase 1: Basisrust.
Er heerst een prettige sfeer in de klas. Het is er rustig, en er wordt gewerkt.
2. Fase 2: Trigger.
Trigger: Een prikkel die de basisrust verstoord. ‘Iets’ trekt de aandacht van de leerling.
De leraar benoemt direct wat hij ziet of denkt te zien. Voordelen:
De leerling voelt zich begrepen/gehoord.
Uitgestelde aandacht: De docent benoemt hoe hij zal handelen en wat de leerling kan
verwachten.
3. Fase 3: Agitatie.
De leerling schiet vanuit de basisrust in een negatieve stemming. Sommige leerlingen worden
actiever, anderen passiever. Kenmerkend is dat de leerling niet zo goed weet wat hij met de
situatie aan moet (ongerichtheid).
Het is de taak van de docent om de trigger te identificeren en de neutraliseren, bijvoorbeeld
door de leerling af te leiden door een onverwachte vraag te stellen. Belangrijk is om de emotie te
herkennen en dat er alternatief gedrag wordt gesuggereerd.
4. Fase 4: Versnelling.
Het ongerichte gedrag wordt vervangen door geconcentreerd, gericht gedrag. De leerling zoekt
contact met leraar of leerlingen. Met leerlingen van wie bekend is dat zij het risico lopen op
gedragsescalatie wordt er een preventiegesprek mee gevoerd.
Bij het geval van escalatie:
De leraar loopt langzaam naar de leerling, lichaamshouding en mimiek neutraal.
Op gepaste afstand blijven staan.
De leerling aan de afspraak herinneren, omdraaien en weglopen.
Bij de leerlingen die gewenst gedrag laten zien positief gedrag bekrachtigen.
Als het gedrag van de leerling niet verandert de leerling de keuze geven.
5. Fase 5: Uitbarsting.
De leerling heeft geen controle meer over eigen gedrag, gedachten en emoties. Soms is het
gedrag zo heftig dat de veiligheid in het geding is.
De leraar heeft van tevoren een plan gemaakt hoe hij handelt als het gedrag echt escaleert,
bijvoorbeeld een evacuatie.
6. Fase 6: De-escalatie.
Het gedrag van de leerling wordt minder intens.
Het is belangrijk om de leerling af te zonderen van de klas en toezicht te houden, om
aanvaringen te voorkomen. Geef de leerling een taak met een rustgevend, herhalend element.
7. Fase 7: Herstel.
De leerling is tot rust gekomen en de emoties zijn weer stabiel.
De cyclus wordt afgesloten met een kort gesprek (debriefing) over hoe het zo uit de hand kon
lopen. De consequentie wordt toegepast.
20. Escalatie van gedrag: herkennen en handelen
20.1 De cyclus van acting out
Acting-out-gedrag: Een cyclus waarbij escalerend gedrag te herkennen is. Bestaat uit de volgende
fasen:
1. Fase 1: Basisrust.
Er heerst een prettige sfeer in de klas. Het is er rustig, en er wordt gewerkt.
2. Fase 2: Trigger.
Trigger: Een prikkel die de basisrust verstoord. ‘Iets’ trekt de aandacht van de leerling.
De leraar benoemt direct wat hij ziet of denkt te zien. Voordelen:
De leerling voelt zich begrepen/gehoord.
Uitgestelde aandacht: De docent benoemt hoe hij zal handelen en wat de leerling kan
verwachten.
3. Fase 3: Agitatie.
De leerling schiet vanuit de basisrust in een negatieve stemming. Sommige leerlingen worden
actiever, anderen passiever. Kenmerkend is dat de leerling niet zo goed weet wat hij met de
situatie aan moet (ongerichtheid).
Het is de taak van de docent om de trigger te identificeren en de neutraliseren, bijvoorbeeld
door de leerling af te leiden door een onverwachte vraag te stellen. Belangrijk is om de emotie te
herkennen en dat er alternatief gedrag wordt gesuggereerd.
4. Fase 4: Versnelling.
Het ongerichte gedrag wordt vervangen door geconcentreerd, gericht gedrag. De leerling zoekt
contact met leraar of leerlingen. Met leerlingen van wie bekend is dat zij het risico lopen op
gedragsescalatie wordt er een preventiegesprek mee gevoerd.
Bij het geval van escalatie:
De leraar loopt langzaam naar de leerling, lichaamshouding en mimiek neutraal.
Op gepaste afstand blijven staan.
De leerling aan de afspraak herinneren, omdraaien en weglopen.
Bij de leerlingen die gewenst gedrag laten zien positief gedrag bekrachtigen.
Als het gedrag van de leerling niet verandert de leerling de keuze geven.
5. Fase 5: Uitbarsting.
De leerling heeft geen controle meer over eigen gedrag, gedachten en emoties. Soms is het
gedrag zo heftig dat de veiligheid in het geding is.
De leraar heeft van tevoren een plan gemaakt hoe hij handelt als het gedrag echt escaleert,
bijvoorbeeld een evacuatie.
6. Fase 6: De-escalatie.
Het gedrag van de leerling wordt minder intens.
Het is belangrijk om de leerling af te zonderen van de klas en toezicht te houden, om
aanvaringen te voorkomen. Geef de leerling een taak met een rustgevend, herhalend element.
7. Fase 7: Herstel.
De leerling is tot rust gekomen en de emoties zijn weer stabiel.
De cyclus wordt afgesloten met een kort gesprek (debriefing) over hoe het zo uit de hand kon
lopen. De consequentie wordt toegepast.
