Samenvattingen Pedagogiek Meer dan onderwijs
Hoofdstuk 1
1.1
Idealen: hoe zorg ik ervoor dat kinderen zich veilig voelen op school, hoe zorg ik ervoor dat ze goed
onderwijs krijgen, wat wil ik kinderen eigenlijk leren en hoe wil ik dat hun leren?
Lea Dasberg gaat er vanuit dat het onderwij s de taak heeft mensen te helpen bij menswording, dat
wil zeggen om zowel meelopen als dwarsligger te worden:
- Meeloper: in de betekenis van kennismaken en meelopen met de bestaande
ontwikkelingen, kennisnemen van nieuwe inzichten, vaardigheden leren om je in de
samenleving goed te kunnen redden en daaraan constructief te kunnen bijdragen.
- Dwarsligger: in de betekenis van kritisch leren kijken naar de bestaande ontwikkelingen en
nieuwe inzichten in de huidige samenleving. Daarbij gaat het om het vormen van een eigen
mening, het ontwikkelen van het vermogen anders te durven zijn.
Micha de Winter houdt zich bezig met onderwijs en onderzoek op het gebied van jeugdbeleid,
jeugdzorg en maatschappelijke opvoedingsprocessen.
- Beter maatschappelijk opvoeden: de samenleving een gemeenschappelijke
verantwoordelijkheid heeft voor het grootbrengen van de nieuwe generatie.
Biesta zegt dat het onderwijs niet gaat om dat leerlingen leren, maar dat ze iets leren, dat ze iets
waardevols leren en dat ze het van iemand leren: inhoud+doel+relatie.
1.2
Pedagogische kwaliteit: waartoe willen we kinderen opvoeden?
- Het woord pedagogie is samengesteld uit de woorden ‘pais’ (kind) en ‘agogein’ (leiden).
Hieruit bestaan 2 belangrijke kwesties:
- De eerste heeft te maken met de vraag: waar naartoe begeleiden we de kinderen?
- De tweede kwestie betreft de vraag in hoeverre de school verantwoordelijk is voor
de opvoeding van kinderen.
- We verstaan onder pedagogische kwaliteit is dat kinderen begeleidt worden bij
menswording, dat wil zeggen bij het leren meeloper en dwarsligger te worden én bij het
leren betrokken, sociale volwassenen te worden.
- De pedagogische opdracht vormt als het ware de kern van het onderwijs die in alle facetten
tot uiting komt.
1.3
Wezenskenmerken van mens-zijn:
- Creator zijn: de mens heeft het vermogen zelf nieuwe dingen te bedenken en te maken, wat
essentieel is voor de ontwikkeling en verandering van hemzelf en de wereld.
- Keuzevrijheid hebben: in zekere zin kan de mens invloed uitoefenen op de richting die hij in
zijn leven wil gaat. Hij kan keuzes maken, zijn doelen bepalen en daarvoor gaan.
- Verantwoordelijkheid kunnen dragen: de mogelijkheid om te scheppen geeft de mens ook
verantwoordelijkheid voor zijn doen en laten. Van de wereld gaat ook een appèl uit om
verantwoordelijkheid te nemen voor jezelf, voor elkaar, voor de omgeving dichtbij en veraf.
- Betekenissen geven: we ordenen de wereld door bijvoorbeeld onze taal, we geven dingen
een naam en geven er zo betekenis aan.
, - Zin zoeken en zin geven: we willen ook graag dingen doen die we als zinvol ervaren. Je zou
kunnen zeggen dat we zinzoekers en zingevers zijn.
Nussbaum is een Amerikaanse filosofe. Zij ontwikkelde daarvoor de zogenaamde Human
Capabilities Approach, een specifieke mensenrechtenbenadering, die inmiddels grotendeels is
overgenomen in de Human Development Reports van de VN. Hierbij wordt om de welvaart of
armoede van een land te beoordelen niet langer alleen gekeken naar de hoogte van het BNP en
economische groei, maar ook naar de mogelijkheden die mensen krijgen om bepaalde capabilities te
ontwikkelen waar ze recht op hebben.
De Capabilities Benadering is gebaseerd op:
- Elk mens wordt geboren als uniek wezen met talenten en mogelijkheden. Dat talenten en
mogelijkheden zouden ontwikkeld moeten worden zodat ieder mens kan worden zoals hij in
aanleg is. De omgeving met haar zorg, hulp, liefde en vriendschap, is daarbij onmisbaar.
- Ieder mens blijft echter zelf verantwoordelijk voor dit proces.
- Een goede samenleving is een samenleving die iedereen in de gelegenheid stelt om zijn
capaciteiten te ontplooien.
De capabilities die fundamenteel staan voor een volwaardig menselijk bestaan zijn:
1. Leven
2. Lichamelijke gezondheid
3. Lichamelijke onschendbaarheid
4. Zintuiglijke waarneming, verbeeldingskracht en denken
5. Gevoelens
6. Praktisch inzicht
7. Sociale verbanden
8. Andere biologische soorten
9. Spel
10. Vorming van eigen omgeving
1.4
Mensbeelden: zijn opvattingen over de mens waarbij antwoord gegeven wordt op de vraag: wie of
wat is de mens? Een mensbeeld wordt geleefd. Het mensbeeld is een bepaalde kijk op mensen, die
in de loop der jaren is opgebouwd. Het heeft ook te maken met ons gedrag en de doelen die we
nastreven.
Identiteit: eenheid van zijn. Elk mens is op zoek naar de eigen identiteit en heeft behoefte aan een
harmonieuze wijze van optreden naar de wereld: een samenhangend geheel at klopt en waarin
duidelijk wordt waarom je handelt zoals je handelt en omgaat met de dingen en medemensen zoals
je doet. - de waarden en normen.
Vier mensbeelden:
- Een naturalistisch mensbeeld: het wezen van de mens is te verklaren vanuit zijn biologische
ontwikkeling. Net als alle andere ‘diersoorten’ gaat de mens op zoek naar voedsel,
bescherming en onderdak. Kenmerkend is dat de mens als het ware boven zichzelf kan
uitstijgen en zich kan inleven in het gezichtspunt van een ander.
- Pedagogisch pessimisme: de leraar gaat er zelf al vanuit dat hij de leerlingen weinig
kan aanleren.
- Een cultuurhistorisch mensbeeld: met behulp van zijn rede kan hij zich losmaken van de
natuur en de (menselijke) cultuur scheppen.
, - Cultuur: alles wat door mensen tot stand is gekomen.
- Pedagogisch optimisme: de leraar wilt de leerlingen bewust bepaalde dingen leren;
de leraar verwacht dat hij via onderwijs kinderen kan helpen zich verder te
ontwikkelen.
- Een religieus mensbeeld: in het religieuze mensbeeld gaat het erom dat de mens vooral
begrepen wordt vanuit zijn schepsel-zijn: de mens kan nooit alleen uit zichzelf worden
verstaan.
- Een antropocentrisch mensbeeld: de betekenis van de mens ligt in dit mensbeeld in zijn
eigen bestaan, omdat de mens zich bewust is van zijn bestaan, is hij erg betrokken op
zichzelf.
Psychologie: de wetenschap die zich bezighoudt met het menselijke gedrag en de achtergronden
hiervan.
Dieptepsychologie: het uitgangspunt is dat de menselijke geest wordt gezien als een ijsberg: 1/10
deel van de menselijke geest ligt boven water (bewust) en 9/10 deel ligt onder water (onbewust).
Psychoanalyse: een stroming die van grote invloed is geweest bij de dieptepsychologie.
Sigmund Freud (1856-1939) is de grondlegger van de psychoanalyse.
- Es: een onderbewust mechanisme dat op twee soorten energie werkt. Ten eerst als Eros, de
seksuele energie. Daarnaast als Tanatos, de woede. Hij onderscheidt levensdrift (de drang
tot zelfbehoud), doodsdrift en seksuele drift/libido.
- Ich: het bewuste deel van de psyche, dat leert de driften te beheersen door zich aan te
passen aan de verwachtingen van anderen.
- Uber-ich/Geweten: onderdeel van de psyche dat ervoor zorgt dat de beheerste en
aangepaste driften onderdeel van het innerlijke worden.
- Internalisering: het vormt zich onder invloed van de ouders doordat zij bijvoorbeeld
sociale regels hanteren.
In de ontwikkeling van het kind onderscheidde Freud verschillende fasen:
- De orale fase: de eerste fase en speelt de eerst 21 maanden van het leven van het kind. In
deze fase is de relatie tussen kind en moeder belangrijk.
- De anale fase: de tweede fase en duurt ongeveer vijftien maanden tot drie jaar. De
lustbevrediging verplaatst zich geleidelijk van de mond naar de anus. Rond deze leeftijd
begint de zindelijkheidstraining.
- De fallische fase: duurt van ongeveer drie tot vijf à zes jaar. De bron van bevrediging en
nieuwsgierigheid zijn in dit stadium de geslachtsdelen. Tijdens de fallische fase hoort er een
sekse-identiteit bij het kind te ontstaan. Deze wordt ontwikkeld door het onbewuste
oedipuscomplex (man) en elektracomplex (vrouw).
- De latentiefase: begint rond het zesde levensjaar en duurt tot elf à twaalf jaar. Hierdoor kan
het kind energie vrijmaken om een aantal complexe culturele en sociale vaardigheden te
verwerven zoals lezen, rekenen, schrijven, kennis over de wereld en de maatschappij.
- De genitale fase: de laatste fase van de psychoseksuele ontwikkeling, begint rond het elfde à
twaalfde levensjaar en duurt tot de volwassenheid. Deze fase kan beschreven worden als de
ontwikkeling van de geslachtsdrift.
Carl Gustav Jung (1875-1961) gaat er vanuit dat de menselijke psyche uit een bewust en een
onbewuste bestaat.
- Analytische psychologie: elk mens heeft een bewuste en zichtbare kant en daarnaast een
onbewuste aandrijvende natuur.
, - Individualisatie: het bewustzijn van het kind groeit elke dag door het oefenen met de
mentale functies denken, voelen, gewaarworden en intuïtie. Hij bedoelt hiermee dat elk
mens op weg gaat om een volledig ‘Zelf’ of een totaliteit te worden.
- Het persoonlijk onbewuste: bestaat uit onbewuste inhouden die je persoonlijk hebt
meegemaakt.
- Het collectieve onbewuste: wordt gevormd door beelden die de mens door de generaties
heen heeft geërfd van voorouders. Collectief verwijst naar datgene wat wij als menselijke
soort in ons dragen. Deze inhouden van het collectief onbewuste worden door Jung
archetypen genoemd.
- Persona: het beeld dat de mens naar buiten uitdraagt of laat zien.
- De mens heeft twee fundamentele houdingen: introverte of extraverte houding. Dit maakt 8
mogelijke persoonlijkheidstypen:
- Het extraverte denktype
- Het introverte denktype
- Het extraverte gevoelstype
- Het introverte gevoelstype
- Het extraverte gewaarwordingstype
- Het introverte gewaarwordingstype
- Het extraverte intuïtieve type
- Het introverte intuïtieve type
Secularisatie: verwereldlijking: steeds minder mensen zijn godsdienstig en ontlenen hun opvattingen
over zichzelf en de samenleving aan de godsdienst.
Individualisering/Emancipatie: nadruk op de onafhankelijkheid van de mens leidt ertoe: dat
betekent dat het belang van gemeenschap en de solidariteit vaak op de tweede plaats komt.
Globalisering: de groei in communicatiemogelijkheden en de beschikbaarheid van informatie leiden
ertoe dat de wereld kleiner lijkt te worden en we mondialer denken en handelen.
Liberalisme: legt een sterke nadruk op de vrijheid van het individu.
Socialisme: legt meer de nadruk op de samenleving.
Vooral Jean-Jacques Rousseau bekritiseert de verheerlijking van de rede: ook door gevoel, onze
emoties, kunnen we de wereld om ons heen kennen. Rond 1800 komt men overal in Europa in
verzet tegen de eenzijdige verheerlijking van de rede: het begin van de Romantiek. MEn spreekt van
een ontwikkeling van de natuur die begint met de aarde en levenloze stoffen en bij de menselijke
geest eindigt. De Natuur (ook wel voorgesteld als God) ontplooit zich van een onontwikkeld plan
naar een volledig gerealiseerd einde. De kunstenaar, meer nog dan de filosoof, verenigt zo de mens
als natuurwezen met de mens al cultuurwezen.
De Canadese filosoof Charles Taylor houdt zich intensief bezig met de verhouding tussen individu en
gemeenschap. Centraal in zijn werk staan begrippen als zelfontplooiing, zingeving, authenticiteit en
individualisme. In zijn hoofdwerk Source of the self stelt Taylor dat het goede en de bron van onze
waarden steeds minder buiten onszelf worden gezocht (bijvoorbeeld in God), en steeds meer in
onszelf. Doordat Taylor de gemeenschap een belangrijke rol toekent bij het tot stand komen van
onze identiteit, is hij de belangrijkste vertegenwoordiger van het zogenaamde communitarisme.
Ellis, een cognitieve gedragstherapeut noemt zijn therapie Rationeel Emotieve Therapie. In de
psychoanalyse neemt inzicht in het ontstaan van emotionele problemen een centrale plaats in.
Zelfinzicht is binnen de psychoanalyse de weg die tot genezing moet leiden. Bovendien raakte hij er
steeds meer van overtuigd dat emotionele stoornissen niet alleen het resultaat zijn van
Hoofdstuk 1
1.1
Idealen: hoe zorg ik ervoor dat kinderen zich veilig voelen op school, hoe zorg ik ervoor dat ze goed
onderwijs krijgen, wat wil ik kinderen eigenlijk leren en hoe wil ik dat hun leren?
Lea Dasberg gaat er vanuit dat het onderwij s de taak heeft mensen te helpen bij menswording, dat
wil zeggen om zowel meelopen als dwarsligger te worden:
- Meeloper: in de betekenis van kennismaken en meelopen met de bestaande
ontwikkelingen, kennisnemen van nieuwe inzichten, vaardigheden leren om je in de
samenleving goed te kunnen redden en daaraan constructief te kunnen bijdragen.
- Dwarsligger: in de betekenis van kritisch leren kijken naar de bestaande ontwikkelingen en
nieuwe inzichten in de huidige samenleving. Daarbij gaat het om het vormen van een eigen
mening, het ontwikkelen van het vermogen anders te durven zijn.
Micha de Winter houdt zich bezig met onderwijs en onderzoek op het gebied van jeugdbeleid,
jeugdzorg en maatschappelijke opvoedingsprocessen.
- Beter maatschappelijk opvoeden: de samenleving een gemeenschappelijke
verantwoordelijkheid heeft voor het grootbrengen van de nieuwe generatie.
Biesta zegt dat het onderwijs niet gaat om dat leerlingen leren, maar dat ze iets leren, dat ze iets
waardevols leren en dat ze het van iemand leren: inhoud+doel+relatie.
1.2
Pedagogische kwaliteit: waartoe willen we kinderen opvoeden?
- Het woord pedagogie is samengesteld uit de woorden ‘pais’ (kind) en ‘agogein’ (leiden).
Hieruit bestaan 2 belangrijke kwesties:
- De eerste heeft te maken met de vraag: waar naartoe begeleiden we de kinderen?
- De tweede kwestie betreft de vraag in hoeverre de school verantwoordelijk is voor
de opvoeding van kinderen.
- We verstaan onder pedagogische kwaliteit is dat kinderen begeleidt worden bij
menswording, dat wil zeggen bij het leren meeloper en dwarsligger te worden én bij het
leren betrokken, sociale volwassenen te worden.
- De pedagogische opdracht vormt als het ware de kern van het onderwijs die in alle facetten
tot uiting komt.
1.3
Wezenskenmerken van mens-zijn:
- Creator zijn: de mens heeft het vermogen zelf nieuwe dingen te bedenken en te maken, wat
essentieel is voor de ontwikkeling en verandering van hemzelf en de wereld.
- Keuzevrijheid hebben: in zekere zin kan de mens invloed uitoefenen op de richting die hij in
zijn leven wil gaat. Hij kan keuzes maken, zijn doelen bepalen en daarvoor gaan.
- Verantwoordelijkheid kunnen dragen: de mogelijkheid om te scheppen geeft de mens ook
verantwoordelijkheid voor zijn doen en laten. Van de wereld gaat ook een appèl uit om
verantwoordelijkheid te nemen voor jezelf, voor elkaar, voor de omgeving dichtbij en veraf.
- Betekenissen geven: we ordenen de wereld door bijvoorbeeld onze taal, we geven dingen
een naam en geven er zo betekenis aan.
, - Zin zoeken en zin geven: we willen ook graag dingen doen die we als zinvol ervaren. Je zou
kunnen zeggen dat we zinzoekers en zingevers zijn.
Nussbaum is een Amerikaanse filosofe. Zij ontwikkelde daarvoor de zogenaamde Human
Capabilities Approach, een specifieke mensenrechtenbenadering, die inmiddels grotendeels is
overgenomen in de Human Development Reports van de VN. Hierbij wordt om de welvaart of
armoede van een land te beoordelen niet langer alleen gekeken naar de hoogte van het BNP en
economische groei, maar ook naar de mogelijkheden die mensen krijgen om bepaalde capabilities te
ontwikkelen waar ze recht op hebben.
De Capabilities Benadering is gebaseerd op:
- Elk mens wordt geboren als uniek wezen met talenten en mogelijkheden. Dat talenten en
mogelijkheden zouden ontwikkeld moeten worden zodat ieder mens kan worden zoals hij in
aanleg is. De omgeving met haar zorg, hulp, liefde en vriendschap, is daarbij onmisbaar.
- Ieder mens blijft echter zelf verantwoordelijk voor dit proces.
- Een goede samenleving is een samenleving die iedereen in de gelegenheid stelt om zijn
capaciteiten te ontplooien.
De capabilities die fundamenteel staan voor een volwaardig menselijk bestaan zijn:
1. Leven
2. Lichamelijke gezondheid
3. Lichamelijke onschendbaarheid
4. Zintuiglijke waarneming, verbeeldingskracht en denken
5. Gevoelens
6. Praktisch inzicht
7. Sociale verbanden
8. Andere biologische soorten
9. Spel
10. Vorming van eigen omgeving
1.4
Mensbeelden: zijn opvattingen over de mens waarbij antwoord gegeven wordt op de vraag: wie of
wat is de mens? Een mensbeeld wordt geleefd. Het mensbeeld is een bepaalde kijk op mensen, die
in de loop der jaren is opgebouwd. Het heeft ook te maken met ons gedrag en de doelen die we
nastreven.
Identiteit: eenheid van zijn. Elk mens is op zoek naar de eigen identiteit en heeft behoefte aan een
harmonieuze wijze van optreden naar de wereld: een samenhangend geheel at klopt en waarin
duidelijk wordt waarom je handelt zoals je handelt en omgaat met de dingen en medemensen zoals
je doet. - de waarden en normen.
Vier mensbeelden:
- Een naturalistisch mensbeeld: het wezen van de mens is te verklaren vanuit zijn biologische
ontwikkeling. Net als alle andere ‘diersoorten’ gaat de mens op zoek naar voedsel,
bescherming en onderdak. Kenmerkend is dat de mens als het ware boven zichzelf kan
uitstijgen en zich kan inleven in het gezichtspunt van een ander.
- Pedagogisch pessimisme: de leraar gaat er zelf al vanuit dat hij de leerlingen weinig
kan aanleren.
- Een cultuurhistorisch mensbeeld: met behulp van zijn rede kan hij zich losmaken van de
natuur en de (menselijke) cultuur scheppen.
, - Cultuur: alles wat door mensen tot stand is gekomen.
- Pedagogisch optimisme: de leraar wilt de leerlingen bewust bepaalde dingen leren;
de leraar verwacht dat hij via onderwijs kinderen kan helpen zich verder te
ontwikkelen.
- Een religieus mensbeeld: in het religieuze mensbeeld gaat het erom dat de mens vooral
begrepen wordt vanuit zijn schepsel-zijn: de mens kan nooit alleen uit zichzelf worden
verstaan.
- Een antropocentrisch mensbeeld: de betekenis van de mens ligt in dit mensbeeld in zijn
eigen bestaan, omdat de mens zich bewust is van zijn bestaan, is hij erg betrokken op
zichzelf.
Psychologie: de wetenschap die zich bezighoudt met het menselijke gedrag en de achtergronden
hiervan.
Dieptepsychologie: het uitgangspunt is dat de menselijke geest wordt gezien als een ijsberg: 1/10
deel van de menselijke geest ligt boven water (bewust) en 9/10 deel ligt onder water (onbewust).
Psychoanalyse: een stroming die van grote invloed is geweest bij de dieptepsychologie.
Sigmund Freud (1856-1939) is de grondlegger van de psychoanalyse.
- Es: een onderbewust mechanisme dat op twee soorten energie werkt. Ten eerst als Eros, de
seksuele energie. Daarnaast als Tanatos, de woede. Hij onderscheidt levensdrift (de drang
tot zelfbehoud), doodsdrift en seksuele drift/libido.
- Ich: het bewuste deel van de psyche, dat leert de driften te beheersen door zich aan te
passen aan de verwachtingen van anderen.
- Uber-ich/Geweten: onderdeel van de psyche dat ervoor zorgt dat de beheerste en
aangepaste driften onderdeel van het innerlijke worden.
- Internalisering: het vormt zich onder invloed van de ouders doordat zij bijvoorbeeld
sociale regels hanteren.
In de ontwikkeling van het kind onderscheidde Freud verschillende fasen:
- De orale fase: de eerste fase en speelt de eerst 21 maanden van het leven van het kind. In
deze fase is de relatie tussen kind en moeder belangrijk.
- De anale fase: de tweede fase en duurt ongeveer vijftien maanden tot drie jaar. De
lustbevrediging verplaatst zich geleidelijk van de mond naar de anus. Rond deze leeftijd
begint de zindelijkheidstraining.
- De fallische fase: duurt van ongeveer drie tot vijf à zes jaar. De bron van bevrediging en
nieuwsgierigheid zijn in dit stadium de geslachtsdelen. Tijdens de fallische fase hoort er een
sekse-identiteit bij het kind te ontstaan. Deze wordt ontwikkeld door het onbewuste
oedipuscomplex (man) en elektracomplex (vrouw).
- De latentiefase: begint rond het zesde levensjaar en duurt tot elf à twaalf jaar. Hierdoor kan
het kind energie vrijmaken om een aantal complexe culturele en sociale vaardigheden te
verwerven zoals lezen, rekenen, schrijven, kennis over de wereld en de maatschappij.
- De genitale fase: de laatste fase van de psychoseksuele ontwikkeling, begint rond het elfde à
twaalfde levensjaar en duurt tot de volwassenheid. Deze fase kan beschreven worden als de
ontwikkeling van de geslachtsdrift.
Carl Gustav Jung (1875-1961) gaat er vanuit dat de menselijke psyche uit een bewust en een
onbewuste bestaat.
- Analytische psychologie: elk mens heeft een bewuste en zichtbare kant en daarnaast een
onbewuste aandrijvende natuur.
, - Individualisatie: het bewustzijn van het kind groeit elke dag door het oefenen met de
mentale functies denken, voelen, gewaarworden en intuïtie. Hij bedoelt hiermee dat elk
mens op weg gaat om een volledig ‘Zelf’ of een totaliteit te worden.
- Het persoonlijk onbewuste: bestaat uit onbewuste inhouden die je persoonlijk hebt
meegemaakt.
- Het collectieve onbewuste: wordt gevormd door beelden die de mens door de generaties
heen heeft geërfd van voorouders. Collectief verwijst naar datgene wat wij als menselijke
soort in ons dragen. Deze inhouden van het collectief onbewuste worden door Jung
archetypen genoemd.
- Persona: het beeld dat de mens naar buiten uitdraagt of laat zien.
- De mens heeft twee fundamentele houdingen: introverte of extraverte houding. Dit maakt 8
mogelijke persoonlijkheidstypen:
- Het extraverte denktype
- Het introverte denktype
- Het extraverte gevoelstype
- Het introverte gevoelstype
- Het extraverte gewaarwordingstype
- Het introverte gewaarwordingstype
- Het extraverte intuïtieve type
- Het introverte intuïtieve type
Secularisatie: verwereldlijking: steeds minder mensen zijn godsdienstig en ontlenen hun opvattingen
over zichzelf en de samenleving aan de godsdienst.
Individualisering/Emancipatie: nadruk op de onafhankelijkheid van de mens leidt ertoe: dat
betekent dat het belang van gemeenschap en de solidariteit vaak op de tweede plaats komt.
Globalisering: de groei in communicatiemogelijkheden en de beschikbaarheid van informatie leiden
ertoe dat de wereld kleiner lijkt te worden en we mondialer denken en handelen.
Liberalisme: legt een sterke nadruk op de vrijheid van het individu.
Socialisme: legt meer de nadruk op de samenleving.
Vooral Jean-Jacques Rousseau bekritiseert de verheerlijking van de rede: ook door gevoel, onze
emoties, kunnen we de wereld om ons heen kennen. Rond 1800 komt men overal in Europa in
verzet tegen de eenzijdige verheerlijking van de rede: het begin van de Romantiek. MEn spreekt van
een ontwikkeling van de natuur die begint met de aarde en levenloze stoffen en bij de menselijke
geest eindigt. De Natuur (ook wel voorgesteld als God) ontplooit zich van een onontwikkeld plan
naar een volledig gerealiseerd einde. De kunstenaar, meer nog dan de filosoof, verenigt zo de mens
als natuurwezen met de mens al cultuurwezen.
De Canadese filosoof Charles Taylor houdt zich intensief bezig met de verhouding tussen individu en
gemeenschap. Centraal in zijn werk staan begrippen als zelfontplooiing, zingeving, authenticiteit en
individualisme. In zijn hoofdwerk Source of the self stelt Taylor dat het goede en de bron van onze
waarden steeds minder buiten onszelf worden gezocht (bijvoorbeeld in God), en steeds meer in
onszelf. Doordat Taylor de gemeenschap een belangrijke rol toekent bij het tot stand komen van
onze identiteit, is hij de belangrijkste vertegenwoordiger van het zogenaamde communitarisme.
Ellis, een cognitieve gedragstherapeut noemt zijn therapie Rationeel Emotieve Therapie. In de
psychoanalyse neemt inzicht in het ontstaan van emotionele problemen een centrale plaats in.
Zelfinzicht is binnen de psychoanalyse de weg die tot genezing moet leiden. Bovendien raakte hij er
steeds meer van overtuigd dat emotionele stoornissen niet alleen het resultaat zijn van
