4.1 – Diagnostiek
Thema 1: Cognitie en gedragsproblemen
Literatuur werkcollege 1: IQ
Ponsioen, A. (2005). De waarde van een IQ-score bij kinderen met een lichte verstandelijke
beperking. Kind & Adolescent Praktijk, 4(2), 51-55
VERKEERD GEBRUIK IQ SCORE JEUGDZORG EN ONDERWIJS
Intelligentieniveau (IQ) is belangrijk kenmerk van een kind met LVG maar zeker niet het
enige kenmerk. Toch speelt IQ-score in klinische praktijk vaak een doorslaggevende rol
omtrent indicatiestelling en zorgtoewijzing voor LVB en overschaduwt andere aspecten zoals
de sociale redzaamheid. Deze manier van beslissen a.d.h.v. een IQ score wordt ook wel
slagboomdiagnostiek genoemd. Het
IQ is bij grote verschillende tussen het verbaal en het performaal IQ van weinig betekenis. Lage
score op een IQ-test wil niet per definitie zeggen dat de plafonds van cognitieve functies bereikt
zijn. Recente inzichten in plasticiteit van de hersenen doen vermoeden dat veel mogelijkheden
om cognitieve functies te ontwikkelen bij LVG-kinderen nog onbenut worden gelaten.
Er moet voorzichtiger met de scores van IQ -testen worden omgegaan. Meer recht aan
de leervermogens van LVG-kinderen. Door tests die gericht zijn op cognitieve vaardigheden
als aandacht en concentratie, informatieverwerking, mentale flexibiliteit, inhibitie en planning.
➔ Alternatief voor het traditionele intelligentieonderzoek: het Cognitive Assessment
System (CAS)
o Voor elk cognitief domein (Planning, Attention, Successive en Simultaneous
information processing) worden taken voorgesteld om deze domeinen zo zuiver
mogelijk te meten.
o De CAS-testbatterij wordt nu getest door Universiteit van Utrecht.
Een IQ-score is een momentopname waardoor het van belang is dat niet het punt-IQ wordt
genoteerd, maar juist het betrouwbaarheidsinterval. Er kunnen namelijk omstandigheden zijn
die de score van een kind tijdens de test hebben beïnvloed. Voor het vaststellen van het IQ
bij een LVB-kind spelen er meerdere factoren.
1. IQ is niet het enige kenmerk van een LVG-kind, ook sociale redzaamheid
1
, 2. De IQ-score is geen vaste aangeboren grootheid, maar veranderlijk en afhankelijk van
ervaring
3. IQ-tests hebben bij LVG-kinderen een andere (factor)structuur dan bij niet LVG- kinderen
4. Bij grote verschillen tussen het verbaal en het performaal IQ is het totaal IQ van weinig
betekenis
5. IQ-scores zijn medeafhankelijk van type en versie van de gebruikte test (IQ-score niet zo
algemeen betrouwbaar maar in het licht van de type en versie test)
6. Een aantal subtests doen soms beroep op aangeleerde kennis, terwijl LVG kinderen
geen of heel lastig regulier onderwijs volgen en zullen dus op deze subtests per definitie
altijd relatief lager scoren en omgevingsstimulatie → IQ test wordt zo ‘meten wat we
eigenlijk al weten.
7. Om cognitieve vaardigheden te beoordelen die aan de leermoeilijkheden van LVG
kinderen ten grondslag liggen en mogelijk ook aan de beperkte sociale redzaamheid
moet men alternatieven voor het traditionele intelligentieonderzoek gebruiken.
Ruiter SAJ, Hurks PPM, Timmerman ME. (2017) IQ-score is dringend aan modernisering toe.
Naar een nieuwe interpretatie en classificatie van de geschatte intelligentie. Kind Adolesc
Prakt. 16(1), 16–23.
BETROUWBAARHEIDSINTERVAL BIJ IQ SCORE
Probleem IQ-score: afhankelijk van de gekozen test kan het IQ sterk variëren. Tests
meten niet altijd hetzelfde. Er zijn verschillen in:
▪ Meetpretenties.
▪ Psychometrische kwaliteiten, zoals betrouwbaarheid.
▪ Mate waarop tests beroep doen op schoolse vaardigheden en onderliggende cognitieve
processen, zoals informatieverwerking.
Daarom wordt ervoor gepleit om IQ niet als punt, maar als betrouwbaarheidsinterval weer
te geven. Dat geeft de meetonzekerheid van de test aan. Een test met een hoge
betrouwbaarheid, heeft namelijk nog een relatief breed betrouwbaarheidsinterval. Ook moet
de naam van de test erbij genoemd worden.
Een intelligentietest levert:
1. Kwalitatieve informatie op (info uit observatie: oogcontact, werkhouding)
2. Kwantitatieve informatie op (geven indruk van prestaties t.o.v. leeftijdsgenoten → totaal
IQ (TIQ) of IQ-score (IQ)).
2
, Er kan veel van de uitkomst van een test afhangen, bijv. toegang tot bepaald type onderwijs
of extra ondersteuning. Als tests dan verschillen in uitkomst is dat problematisch.
CHC MODEL VOOR INTELLIGENTIE
Cattell-Horn-Carroll (CHC)-model
Dit model is grondslag voor moderne intelligentietests, bijv. WAIS-IV-NL. Functie van dit model
is het vatten van verschillende onderdelen van intelligentie (in theorie). “Met deze subtest meet
je dit stukje van intelligentie”. Carroll formuleerde 65 cognitieve functies (stratum I-functies).
Deze 65 cognitieve functies zijn in het CHC-model geclusterd in 8 tot 10 ‘hogere-orde
categorieën’ (stratum II functies), waaronder vaardigheden die een beroep doen op crystallized
of fluid intelligence. Het is essentieel om zoveel mogelijk stratum II functies te testen om het
intelligentieniveau (stratum III-niveau) van een individu te kunnen bepalen. Elke intelligentietest
bestaat uit verschillende stratum II functies, de ene test dekt er meer als de andere. De uitslagen
van de tests geven houvast
bij de interpretatie van de
scores en de beschrijving van
relatief sterke en zwakke
punten in het cognitief
functioneren van een
persoon.
Stratum-II functies
Fluid reasoning: mentale processen om Crystallized intelligence: opgedane kennis
nieuwe problemen op te lossen van cultuur
Visual processing: visuele Auditory processing: auditieve
informatieverwerking informatieverwerking
Short-term memory Long-term storage and retrieval: LTG en
herinnering
Cognitive processing speed: cognitieve Decision and reaction speed: beslissen en
verwerkingssnelheid reactiesnelheid
Quantitative knowledge: verworven kennis Reading/writing: spellen, lezen en begrijpen
over getallen/rekenen/wiskunde
De WISC-V is grotendeels gebaseerd op het CHC-model, maar dekt niet alle domeinen. De
test heeft een meer fluid karakter, omdat er meer nadruk ligt op onderzoek naar
3
Thema 1: Cognitie en gedragsproblemen
Literatuur werkcollege 1: IQ
Ponsioen, A. (2005). De waarde van een IQ-score bij kinderen met een lichte verstandelijke
beperking. Kind & Adolescent Praktijk, 4(2), 51-55
VERKEERD GEBRUIK IQ SCORE JEUGDZORG EN ONDERWIJS
Intelligentieniveau (IQ) is belangrijk kenmerk van een kind met LVG maar zeker niet het
enige kenmerk. Toch speelt IQ-score in klinische praktijk vaak een doorslaggevende rol
omtrent indicatiestelling en zorgtoewijzing voor LVB en overschaduwt andere aspecten zoals
de sociale redzaamheid. Deze manier van beslissen a.d.h.v. een IQ score wordt ook wel
slagboomdiagnostiek genoemd. Het
IQ is bij grote verschillende tussen het verbaal en het performaal IQ van weinig betekenis. Lage
score op een IQ-test wil niet per definitie zeggen dat de plafonds van cognitieve functies bereikt
zijn. Recente inzichten in plasticiteit van de hersenen doen vermoeden dat veel mogelijkheden
om cognitieve functies te ontwikkelen bij LVG-kinderen nog onbenut worden gelaten.
Er moet voorzichtiger met de scores van IQ -testen worden omgegaan. Meer recht aan
de leervermogens van LVG-kinderen. Door tests die gericht zijn op cognitieve vaardigheden
als aandacht en concentratie, informatieverwerking, mentale flexibiliteit, inhibitie en planning.
➔ Alternatief voor het traditionele intelligentieonderzoek: het Cognitive Assessment
System (CAS)
o Voor elk cognitief domein (Planning, Attention, Successive en Simultaneous
information processing) worden taken voorgesteld om deze domeinen zo zuiver
mogelijk te meten.
o De CAS-testbatterij wordt nu getest door Universiteit van Utrecht.
Een IQ-score is een momentopname waardoor het van belang is dat niet het punt-IQ wordt
genoteerd, maar juist het betrouwbaarheidsinterval. Er kunnen namelijk omstandigheden zijn
die de score van een kind tijdens de test hebben beïnvloed. Voor het vaststellen van het IQ
bij een LVB-kind spelen er meerdere factoren.
1. IQ is niet het enige kenmerk van een LVG-kind, ook sociale redzaamheid
1
, 2. De IQ-score is geen vaste aangeboren grootheid, maar veranderlijk en afhankelijk van
ervaring
3. IQ-tests hebben bij LVG-kinderen een andere (factor)structuur dan bij niet LVG- kinderen
4. Bij grote verschillen tussen het verbaal en het performaal IQ is het totaal IQ van weinig
betekenis
5. IQ-scores zijn medeafhankelijk van type en versie van de gebruikte test (IQ-score niet zo
algemeen betrouwbaar maar in het licht van de type en versie test)
6. Een aantal subtests doen soms beroep op aangeleerde kennis, terwijl LVG kinderen
geen of heel lastig regulier onderwijs volgen en zullen dus op deze subtests per definitie
altijd relatief lager scoren en omgevingsstimulatie → IQ test wordt zo ‘meten wat we
eigenlijk al weten.
7. Om cognitieve vaardigheden te beoordelen die aan de leermoeilijkheden van LVG
kinderen ten grondslag liggen en mogelijk ook aan de beperkte sociale redzaamheid
moet men alternatieven voor het traditionele intelligentieonderzoek gebruiken.
Ruiter SAJ, Hurks PPM, Timmerman ME. (2017) IQ-score is dringend aan modernisering toe.
Naar een nieuwe interpretatie en classificatie van de geschatte intelligentie. Kind Adolesc
Prakt. 16(1), 16–23.
BETROUWBAARHEIDSINTERVAL BIJ IQ SCORE
Probleem IQ-score: afhankelijk van de gekozen test kan het IQ sterk variëren. Tests
meten niet altijd hetzelfde. Er zijn verschillen in:
▪ Meetpretenties.
▪ Psychometrische kwaliteiten, zoals betrouwbaarheid.
▪ Mate waarop tests beroep doen op schoolse vaardigheden en onderliggende cognitieve
processen, zoals informatieverwerking.
Daarom wordt ervoor gepleit om IQ niet als punt, maar als betrouwbaarheidsinterval weer
te geven. Dat geeft de meetonzekerheid van de test aan. Een test met een hoge
betrouwbaarheid, heeft namelijk nog een relatief breed betrouwbaarheidsinterval. Ook moet
de naam van de test erbij genoemd worden.
Een intelligentietest levert:
1. Kwalitatieve informatie op (info uit observatie: oogcontact, werkhouding)
2. Kwantitatieve informatie op (geven indruk van prestaties t.o.v. leeftijdsgenoten → totaal
IQ (TIQ) of IQ-score (IQ)).
2
, Er kan veel van de uitkomst van een test afhangen, bijv. toegang tot bepaald type onderwijs
of extra ondersteuning. Als tests dan verschillen in uitkomst is dat problematisch.
CHC MODEL VOOR INTELLIGENTIE
Cattell-Horn-Carroll (CHC)-model
Dit model is grondslag voor moderne intelligentietests, bijv. WAIS-IV-NL. Functie van dit model
is het vatten van verschillende onderdelen van intelligentie (in theorie). “Met deze subtest meet
je dit stukje van intelligentie”. Carroll formuleerde 65 cognitieve functies (stratum I-functies).
Deze 65 cognitieve functies zijn in het CHC-model geclusterd in 8 tot 10 ‘hogere-orde
categorieën’ (stratum II functies), waaronder vaardigheden die een beroep doen op crystallized
of fluid intelligence. Het is essentieel om zoveel mogelijk stratum II functies te testen om het
intelligentieniveau (stratum III-niveau) van een individu te kunnen bepalen. Elke intelligentietest
bestaat uit verschillende stratum II functies, de ene test dekt er meer als de andere. De uitslagen
van de tests geven houvast
bij de interpretatie van de
scores en de beschrijving van
relatief sterke en zwakke
punten in het cognitief
functioneren van een
persoon.
Stratum-II functies
Fluid reasoning: mentale processen om Crystallized intelligence: opgedane kennis
nieuwe problemen op te lossen van cultuur
Visual processing: visuele Auditory processing: auditieve
informatieverwerking informatieverwerking
Short-term memory Long-term storage and retrieval: LTG en
herinnering
Cognitive processing speed: cognitieve Decision and reaction speed: beslissen en
verwerkingssnelheid reactiesnelheid
Quantitative knowledge: verworven kennis Reading/writing: spellen, lezen en begrijpen
over getallen/rekenen/wiskunde
De WISC-V is grotendeels gebaseerd op het CHC-model, maar dekt niet alle domeinen. De
test heeft een meer fluid karakter, omdat er meer nadruk ligt op onderzoek naar
3
