Samenvatting gedragswetenschappen periode 2 leerjaar 1:
Gemaakt door Elise Foks
Verpleegkunde Windesheim
,Inhoudsopgave
Week 1 Een introductie op de ontwikkelingspsychologie en cognitieve ontwikkeling: denken en taal. 3
Week 2 Sociaal-emotionele ontwikkeling & hechting..........................................................................10
Week 3 Morele ontwikkeling en psychosociale ontwikkeling en identiteit..........................................19
Week 4 Introductie op kinder- en jeugdpsychiatrie en ontwikkelingsstoornissen
(ontwikkelingspathologie) en veel voorkomende ontwikkelingsstoornissen deel 1: aandachtstekort-
en gedragsstoornissen..........................................................................................................................29
Week 5 Veel voorkomende ontwikkelingsstoornissen deel 2: Autismespectrumstoornis (ASS)..........39
Week 6 . Veel voorkomende ontwikkelingsstoornissen deel 3: kinderen en jongeren met een
verstandelijke beperking. En verstandelijk beperkten en probleemgedrag.........................................48
Week 7 Visies op (gehandicapten)zorg, toen en nu, en de invloed daarvan op de professionele
zorgverlening........................................................................................................................................58
,Week 1 Een introductie op de ontwikkelingspsychologie en cognitieve
ontwikkeling: denken en taal
1. Kan beschrijven hoe de ontwikkelingspsychologie zich vanuit historisch perspectief ontwikkeld
heeft:
Onder ontwikkelingsleer verstaan we: ‘de studie van het gedrag van de mens, van geboorte tot dood,
vanuit een gezichtspunt van ontwikkeling’. Binnen de ontwikkelingsleer worden vragen gesteld als:
hoe ontwikkelt het geweten zich in de loop van de tijd bij de mens, hoe leert een kind taal, hoe
verloopt de sociale ontwikkeling, zijn er verschillende fasen in de ontwikkeling te onderscheiden, hoe
beïnvloedt de motorische ontwikkeling de ontwikkeling van het denken, hoe beïnvloedt de
opvoedingsstijl de ontwikkeling van een kind, hoe ontwikkeld de mens zich tijdens de volwassenheid
en in de ouderdom?
Vroeger werd binnen de ontwikkelingsleer vooral de periode van de geboorte tot aan het begin van
de volwassenheid bestudeerd. Tegenwoordig is er meer oog voor het gegeven dat de ontwikkeling
van de mens niet stopt als hij lichamelijk gezien volwassen is geworden, en wordt dus ook meer
onderzoek gedaan naar de periode van de volwassenheid en de ouderdom. In nog modernere
definities van ontwikkelingsleer wordt ook de periode van de geboorte bij het bestuderen van de
ontwikkeling van de mens betrokken. Dit is heel terecht, want uit steeds meer onderzoek blijkt dat
het ongeboren kind al allerlei informatie die het hoort in zich kan opnemen. Niet alleen de
lichamelijke maar ook de psychologische ontwikkeling blijkt al voor de geboorte te beginnen. Een
moderne definitie van ontwikkelingspsychologie is dan ook: ‘De wetenschap die zich bezighoudt met
de ontwikkeling van de mens vanaf de conceptie tot aan de dood’.
2. Kan beschrijven waar de ontwikkelingspsychologie zich mee bezig houdt, inclusief de
verschillende ontwikkelingsgebieden en ontwikkelingsfasen, en weet waarom kennis van dit
relevant is voor een verpleegkundige:
Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie naar de patronen van groei, verandering en
stabiliteit die zich voordoen bij toenemende leeftijd. Dus vanaf de geboorte via de babyjaren,
peuterjaren, kleuterjaren, schoolperiode, adolescentie, volwassenheid tot aan de ouderdom. De
meeste aandacht van de onderzoekers gaat uit naar de periode waarin de veranderingen elkaar het
snelst opvolgen: die van de geboorte tot aan de adolescentie.
Bij het bestuderen van groei, verandering en stabiliteit kiest de ontwikkelingspsychologie voor een
wetenschappelijke benadering. Ze formuleren theorieën over ontwikkeling en gebruiken
methodische, wetenschappelijke technieken om de juistheid van die theorieën systematisch aan te
horen.
Ontwikkelingspsychologie richt zich op menselijke ontwikkeling. De overgrote meerderheid van de
specialisten houdt zich bezig met groei en verandering in mensen, een kleiner deel kijk naar de
ontwikkeling van niet-menselijke soorten. Sommige proberen de universele ontwikkelingsprincipes
te doorgronden, de anderen kijken naar de invloed van culturele en etnische verschillen en weer
anderen proberen inzicht te krijgen in de unieke aspecten van individuelen (zij kijken naar
eigenschappen en kenmerken die de ene mens van de andere onderscheid). Maar welke benadering
ze ook kiezen, alle ontwikkelingspsychologen beschouwen ontwikkeling als een continu proces.
Ontwikkelingspsychologen houden zich niet alleen bezig met de manier waarop mensen tijdens hun
leven groeien en veranderen, maar ook met stabiliteit in het leven van kinderen, adolescenten en
volwassenen. Ze vragen zich af op welke gebieden en in welke perioden in het leven mensen
veranderen en groeien en hoe hun gedrag zich verhoudt tot eerder gedrag.
, Thematische gebieden binnen de ontwikkelingspsychologie (bij kinderen):
Fysieke ontwikkeling: hierbij kijken psychologen naar de invloed van het lichaam (de hersenen,
zenuwstelsel, spieren, zintuiten, behoefte aan eten/drinken/slaap) op ons gedrag.
Cognitieve ontwikkeling: hierbij proberen psychologen te begrijpen hoe het gedrag van mensen
wordt beïnvloed door groei en veranderingen in hun intellectuele vermogens. Ze houden zich
bezig met leren, geheugen, probleemoplossing en intelligentie.
Sociale en persoonlijkheidsontwikkeling: psychologen die zich bezig houden met de sociale
ontwikkeling kijkt naar manier waarop de interactie van mensen met elkaar en hun sociale
relaties in de loop van hun leven groeien, veranderen en stabiel blijven. De psychologen die zich
bezig houden met de persoonlijkheidsontwikkeling kijken naar stabiliteit en verandering in
eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden.
Leeftijdsgroepen:
Prenatale periode: periode van conceptie tot geboorte
Baby- en peutertijd: van geboorte tot 3 jaar
Kleutertijd: van 3 tot 6 jaar
Schooltijd: van 6 tot 12 jaar
Adolescentie: van 12 tot 20 jaar
Tijdstippen waarop gebeurtenissen zich in het leven van mensen voltrekken, kunnen aanzienlijk
variëren. Dat heeft deel een biologische oorzaak: de ene mens is sneller volgroeid dan de andere en
bereikt sneller bepaalde mijlpalen in zijn ontwikkeling. Maar ook omgevingsfactoren spelen een
belangrijke rol. Als ontwikkelingspsychologen het over leeftijdsgroepen hebben is het dus belangrijk
om te beseffen dat zij het over gemiddelden hebben: het tijdstip waarop kinderen gemiddeld
genomen bepaalde mijlpalen bereiken.
De verpleegkundige krijgt in haar werk te maken met zorgvragers van allerlei leeftijden. Om
al deze mensen goed te kunnen begeleiden zal ze goed op de hoogte moeten zijn van de zaken die in
de verschillende leeftijdsfasen een rol kunnen spelen voor mensen. Zo zal ze goed op de hoogte
moeten zijn van de cognitieve en emotionele ontwikkeling van het kind. Antwoorden op vragen van
kinderen moeten afgestemd zijn op wat het kind kan bevatten. Pubers die in staat zijn tot logisch en
abstract denken zullen uitleg willen bij de behandeling die hen voorgeschreven wordt. Ze willen
weten waarom ze deze behandeling moeten ondergaan en wat de eventuele alternatieven zijn. De
verpleegkundige zal ook moeten weten welke thema’s in de leeftijdsfasen van de volwassenheid en
de ouderdom een rol kunnen spelen. Als verpleegkundige moet je je immers zo goed mogelijk
kunnen verplaatsen in de belevingswereld van de zorgvrager. Aangezien veel verpleegkundigen zelf
nog vrij jong zijn hebben ze de kennis uit de ontwikkelingsleer hard nodig om dit inlevingsvermogen
voor mensen die ouder zijn dan zijzelf op te bouwen. Ondanks het feit dat ieder individu deze
situaties op zijn eigen unieke manier zal beleven, zijn er vanuit de ontwikkelingsleer toch algemene
lijnen aan te geven om deze leeftijdsfasen in kaart te brengen. Ook kan de verpleegkundige zich pas
met kennis van zaken verdiepen in de ‘afwijkende’ ontwikkeling van mensen als ze genoeg afweet
van de ‘normale’ ontwikkeling.
3. Begrijpt de invloed van onderdeel uitmaken van een cohort op de ontwikkeling:
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde
plek is geboren. Lidmaatschap van een cohort onderwerpt mensen aan invloeden die betrekking
hebben op historische gebeurtenissen, leeftijdsgebonden gebeurtenissen, socioculturele
gebeurtenissen en niet-normatieve gebeurtenissen.
Mensen die tot een bepaalde cohort behoren, zijn onderhevig aan bepaalde normatieve
gebeurtenissen. Dat zijn gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een groep op
Gemaakt door Elise Foks
Verpleegkunde Windesheim
,Inhoudsopgave
Week 1 Een introductie op de ontwikkelingspsychologie en cognitieve ontwikkeling: denken en taal. 3
Week 2 Sociaal-emotionele ontwikkeling & hechting..........................................................................10
Week 3 Morele ontwikkeling en psychosociale ontwikkeling en identiteit..........................................19
Week 4 Introductie op kinder- en jeugdpsychiatrie en ontwikkelingsstoornissen
(ontwikkelingspathologie) en veel voorkomende ontwikkelingsstoornissen deel 1: aandachtstekort-
en gedragsstoornissen..........................................................................................................................29
Week 5 Veel voorkomende ontwikkelingsstoornissen deel 2: Autismespectrumstoornis (ASS)..........39
Week 6 . Veel voorkomende ontwikkelingsstoornissen deel 3: kinderen en jongeren met een
verstandelijke beperking. En verstandelijk beperkten en probleemgedrag.........................................48
Week 7 Visies op (gehandicapten)zorg, toen en nu, en de invloed daarvan op de professionele
zorgverlening........................................................................................................................................58
,Week 1 Een introductie op de ontwikkelingspsychologie en cognitieve
ontwikkeling: denken en taal
1. Kan beschrijven hoe de ontwikkelingspsychologie zich vanuit historisch perspectief ontwikkeld
heeft:
Onder ontwikkelingsleer verstaan we: ‘de studie van het gedrag van de mens, van geboorte tot dood,
vanuit een gezichtspunt van ontwikkeling’. Binnen de ontwikkelingsleer worden vragen gesteld als:
hoe ontwikkelt het geweten zich in de loop van de tijd bij de mens, hoe leert een kind taal, hoe
verloopt de sociale ontwikkeling, zijn er verschillende fasen in de ontwikkeling te onderscheiden, hoe
beïnvloedt de motorische ontwikkeling de ontwikkeling van het denken, hoe beïnvloedt de
opvoedingsstijl de ontwikkeling van een kind, hoe ontwikkeld de mens zich tijdens de volwassenheid
en in de ouderdom?
Vroeger werd binnen de ontwikkelingsleer vooral de periode van de geboorte tot aan het begin van
de volwassenheid bestudeerd. Tegenwoordig is er meer oog voor het gegeven dat de ontwikkeling
van de mens niet stopt als hij lichamelijk gezien volwassen is geworden, en wordt dus ook meer
onderzoek gedaan naar de periode van de volwassenheid en de ouderdom. In nog modernere
definities van ontwikkelingsleer wordt ook de periode van de geboorte bij het bestuderen van de
ontwikkeling van de mens betrokken. Dit is heel terecht, want uit steeds meer onderzoek blijkt dat
het ongeboren kind al allerlei informatie die het hoort in zich kan opnemen. Niet alleen de
lichamelijke maar ook de psychologische ontwikkeling blijkt al voor de geboorte te beginnen. Een
moderne definitie van ontwikkelingspsychologie is dan ook: ‘De wetenschap die zich bezighoudt met
de ontwikkeling van de mens vanaf de conceptie tot aan de dood’.
2. Kan beschrijven waar de ontwikkelingspsychologie zich mee bezig houdt, inclusief de
verschillende ontwikkelingsgebieden en ontwikkelingsfasen, en weet waarom kennis van dit
relevant is voor een verpleegkundige:
Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie naar de patronen van groei, verandering en
stabiliteit die zich voordoen bij toenemende leeftijd. Dus vanaf de geboorte via de babyjaren,
peuterjaren, kleuterjaren, schoolperiode, adolescentie, volwassenheid tot aan de ouderdom. De
meeste aandacht van de onderzoekers gaat uit naar de periode waarin de veranderingen elkaar het
snelst opvolgen: die van de geboorte tot aan de adolescentie.
Bij het bestuderen van groei, verandering en stabiliteit kiest de ontwikkelingspsychologie voor een
wetenschappelijke benadering. Ze formuleren theorieën over ontwikkeling en gebruiken
methodische, wetenschappelijke technieken om de juistheid van die theorieën systematisch aan te
horen.
Ontwikkelingspsychologie richt zich op menselijke ontwikkeling. De overgrote meerderheid van de
specialisten houdt zich bezig met groei en verandering in mensen, een kleiner deel kijk naar de
ontwikkeling van niet-menselijke soorten. Sommige proberen de universele ontwikkelingsprincipes
te doorgronden, de anderen kijken naar de invloed van culturele en etnische verschillen en weer
anderen proberen inzicht te krijgen in de unieke aspecten van individuelen (zij kijken naar
eigenschappen en kenmerken die de ene mens van de andere onderscheid). Maar welke benadering
ze ook kiezen, alle ontwikkelingspsychologen beschouwen ontwikkeling als een continu proces.
Ontwikkelingspsychologen houden zich niet alleen bezig met de manier waarop mensen tijdens hun
leven groeien en veranderen, maar ook met stabiliteit in het leven van kinderen, adolescenten en
volwassenen. Ze vragen zich af op welke gebieden en in welke perioden in het leven mensen
veranderen en groeien en hoe hun gedrag zich verhoudt tot eerder gedrag.
, Thematische gebieden binnen de ontwikkelingspsychologie (bij kinderen):
Fysieke ontwikkeling: hierbij kijken psychologen naar de invloed van het lichaam (de hersenen,
zenuwstelsel, spieren, zintuiten, behoefte aan eten/drinken/slaap) op ons gedrag.
Cognitieve ontwikkeling: hierbij proberen psychologen te begrijpen hoe het gedrag van mensen
wordt beïnvloed door groei en veranderingen in hun intellectuele vermogens. Ze houden zich
bezig met leren, geheugen, probleemoplossing en intelligentie.
Sociale en persoonlijkheidsontwikkeling: psychologen die zich bezig houden met de sociale
ontwikkeling kijkt naar manier waarop de interactie van mensen met elkaar en hun sociale
relaties in de loop van hun leven groeien, veranderen en stabiel blijven. De psychologen die zich
bezig houden met de persoonlijkheidsontwikkeling kijken naar stabiliteit en verandering in
eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden.
Leeftijdsgroepen:
Prenatale periode: periode van conceptie tot geboorte
Baby- en peutertijd: van geboorte tot 3 jaar
Kleutertijd: van 3 tot 6 jaar
Schooltijd: van 6 tot 12 jaar
Adolescentie: van 12 tot 20 jaar
Tijdstippen waarop gebeurtenissen zich in het leven van mensen voltrekken, kunnen aanzienlijk
variëren. Dat heeft deel een biologische oorzaak: de ene mens is sneller volgroeid dan de andere en
bereikt sneller bepaalde mijlpalen in zijn ontwikkeling. Maar ook omgevingsfactoren spelen een
belangrijke rol. Als ontwikkelingspsychologen het over leeftijdsgroepen hebben is het dus belangrijk
om te beseffen dat zij het over gemiddelden hebben: het tijdstip waarop kinderen gemiddeld
genomen bepaalde mijlpalen bereiken.
De verpleegkundige krijgt in haar werk te maken met zorgvragers van allerlei leeftijden. Om
al deze mensen goed te kunnen begeleiden zal ze goed op de hoogte moeten zijn van de zaken die in
de verschillende leeftijdsfasen een rol kunnen spelen voor mensen. Zo zal ze goed op de hoogte
moeten zijn van de cognitieve en emotionele ontwikkeling van het kind. Antwoorden op vragen van
kinderen moeten afgestemd zijn op wat het kind kan bevatten. Pubers die in staat zijn tot logisch en
abstract denken zullen uitleg willen bij de behandeling die hen voorgeschreven wordt. Ze willen
weten waarom ze deze behandeling moeten ondergaan en wat de eventuele alternatieven zijn. De
verpleegkundige zal ook moeten weten welke thema’s in de leeftijdsfasen van de volwassenheid en
de ouderdom een rol kunnen spelen. Als verpleegkundige moet je je immers zo goed mogelijk
kunnen verplaatsen in de belevingswereld van de zorgvrager. Aangezien veel verpleegkundigen zelf
nog vrij jong zijn hebben ze de kennis uit de ontwikkelingsleer hard nodig om dit inlevingsvermogen
voor mensen die ouder zijn dan zijzelf op te bouwen. Ondanks het feit dat ieder individu deze
situaties op zijn eigen unieke manier zal beleven, zijn er vanuit de ontwikkelingsleer toch algemene
lijnen aan te geven om deze leeftijdsfasen in kaart te brengen. Ook kan de verpleegkundige zich pas
met kennis van zaken verdiepen in de ‘afwijkende’ ontwikkeling van mensen als ze genoeg afweet
van de ‘normale’ ontwikkeling.
3. Begrijpt de invloed van onderdeel uitmaken van een cohort op de ontwikkeling:
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde
plek is geboren. Lidmaatschap van een cohort onderwerpt mensen aan invloeden die betrekking
hebben op historische gebeurtenissen, leeftijdsgebonden gebeurtenissen, socioculturele
gebeurtenissen en niet-normatieve gebeurtenissen.
Mensen die tot een bepaalde cohort behoren, zijn onderhevig aan bepaalde normatieve
gebeurtenissen. Dat zijn gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een groep op
