WEEK 8 BIPOLAIRE STOORNISSEN
BIPOLAIRE STOORNIS EN ADHD: COMORBIDITEIT EN DIAGNOSTISCHE
ONDERSCHEIDINGEN
SAMENVATTING
Introductie
ADHD en bipolaire stoornis (BD) zijn veelvoorkomende neuro-ontwikkelingsstoornissen met een
vroeg begin, chronisch beloop en aanhoudendheid tot in de volwassenheid. Ze leiden tot significante
beperkingen in functioneren en verhoogde morbiditeit. Ze verschijnen vaak samen en gaan gepaard
met andere condities.
BD:
o Abnormale veranderingen in stemming, energie, activiteit, slaap en cognitieve
functies tijdens episodes.
o Gepaard met angst, stoornissen, middelenmisbruik, suïcide en mortaliteit.
ADHD:
o Vroeg begin van aanhoudende symptomen van onoplettendheid en/of hyperactiviteit
en impulsiviteit.
o Beperkingen in functioneren in tenminste twee settings (thuis, school).
o Meerderheid is man.
o Variabiliteit gevonden in aantallen van ADHD.
DSM laat comorbiditeit wel toe, maar ICD niet.
ADHD en BD zorgen voor een groot deel van medische recepten bij kinderen, zowel stimulanten als
antipsychotica. Beide diagnoses kunnen niet vertrouwen op biomarkers en delen veel kenmerken in
hun manifestaties. Daarom is vroege herkenning, juist onderscheid en vroegtijdige behandeling
cruciaal.
De verschillende diagnoses voor ADHD en bipolaire stoornis
Zonder biomarkers zijn we afhankelijk van klinische observaties en rapportages van ouders/school om
een diagnose te stellen. Het verschil in diagnoses voor ADHD en BD komt met meerdere uitdagingen,
bijvoorbeeld overlap in symptomen en vroeg begin van beide stoornissen. In gevallen zonder
moeilijkheden zou opvallende stemming, slaap en agressief gedrag op BD wijzen, en rusteloosheid,
niet-georganiseerde prestaties, afgeleid zijn en vergetelheid wijzen op ADHD.
Mensen met ADHD hebben vaak ook een gedragsstoornis of oppositioneel-opstandige stoornis
(ODD). Bij kinderen kan dit het risico verhogen op verbale en fysieke agressie. Ook vervaagt het de
grens tussen ADHD en BD.
Epidemiologie
In gemeenschapsstudies ligt de prevalentie van ADHD tussen de 1,7-16% bij jongeren en 1-5% bij
volwassenen. 1/3 van de kinderen met ADHD behoudt ADHD als volwassene. BD heeft een
prevalentie van 2,1% bij volwassenen en 1,8% bij kinderen. Bij 2/3 begint BD vóór 18 jaar en
manifesteert vroeg in het beloop van de stoornis. Beide stoornissen komen vaker voor bij mannen,
,maar het onoplettendheidstype van ADHD vaker bij meiden. BD-jongeren hebben vaak last van
comorbide stoornissen, zoals angststoornis, ADHD en middelenmisbruik.
Comorbiditeit tussen adolescent ADHD en gedragsstoornis, ODD, angststoornissen of
middelenmisbruik, verhoogt de kans op BD.
Klinische kenmerken
Drie manieren om ADHD te onderscheiden van BD (episoden):
1. Overlappende symptomen elimineren. Zo komen bijvoorbeeld grootsheid, hyperseksualiteit,
verminderde behoefte aan slaap en razende gedachten vaker voor bij BD. Maar vertrouwen op
niet-overlappende symptomen verlaagt de kans op bijdragen aan verschillende diagnoses door
lage prevalentie.
2. Chronologische verschijning gebruiken van symptomen op een ontwikkelingscontinuüm bij
kinderen met klinische of gestructureerde diagnose van BD en ADHD. Impulsiviteit,
verhoogde agressie, verminderde aandachtsspan, hyperactiviteit (1-6 jaar) en depressie, manie
en psychose (7-12 jaar) onderscheiden bipolaire kinderen van anderen. Daarnaast
onderscheiden verminderde slaap, onjuist seksueel gedrag, verdriet, veranderingen in eetlust
en suïcidale gedachten BD van ADHD.
3. Kijken hoe de Child Behavior Checklist onderscheid maakt tussen BD en ADHD. Een proxy
voor BD met verhoging van de subschalen angstig/depressief, agressief gedrag en
aandachtsproblemen onderscheidt BD van ADHD, maar dit werd niet altijd gevonden.
Bipolaire stoornis ADHD
Agressie Geen agressieve destructiviteit
Ernstige woede-uitbarstingen Korte woede-uitbarstingen
Op zoek naar stimulatie om verveling tegen te Op zoek naar stimulatie/spanning
gaan
Rigide, niet-flexibel, angstig Slecht met tijdsmanagement, laat
Gedesorganiseerd denken Minder ernstige uitbarstingen
Trigger: slaaptekort, dehydratatie, hitte, Trigger van woede-uitbarsting: moeite met taak
emotionele overstimulatie of eisen aan gerichte aandacht
Moeite met slaap Goede slaap
Stemmingsveranderingen Minder emotionele variabiliteit
Psychotische symptomen Geen psychotische symptomen
Suïcidaal gedrag Zelden suïcidaal gedrag
Verschillen in specifieke symptomen
Hyperactiviteit
BD:
Chronische perioden van intense hyperactiviteit of agitatie, vaak met verhoogde impulsiviteit
en agressie. Dit komt door verhoogde interesse, insomnia, impulsiviteit en grootheid. Er zijn
ook perioden van lage activiteit en verveling.
Circadiaanse ritmen zijn anders fluctuaties in energie en activiteit (heel hoog tot heel laag).
ADHD:
De eisen van het klaslokaal verhoogt rusteloosheid, wiegen en hyperactief gedrag.
Hoge, maar stabiele niveaus van bewegingsactiviteit kunnen verschillen van fluctuerende
activiteitsniveaus bij BD.
, De ware mate van symptomatische overlap tussen hyperactiviteit van ADHD, BD of beide, blijft
slecht gekwantificeerd.
Slaapverstoringen en circadiaanse ritmen
BD:
Regelmatige fluctuaties in energieniveaus.
Verhoogde hyperactiviteit overdag en ’s nachts die circadiaanse ritmen en slaap verstoort.
Verminderde slaaptijd en meer gefragmenteerde slaap.
ADHD:
Middel en late insomnia.
Beide:
Vroege insomnia en slaapweerstand.
Stemming, suïcidaliteit en psychose
BD:
Stemmingssymptomen.
Ernstige prikkelbaarheid, dysforie en woede-uitbarstingen.
Suïcidaliteit en zelfmoordpogingen is onderscheidend kenmerk na 9 jaar.
Psychose en bizar gedrag.
ADHD:
Stemmingsfluctuaties en dysregulatie.
Moeilijkheden op school of op sociaal gebied.
Verhoogd risico op zelfmoordpoging en zelfmoord.
Agressief en hyperseksueel gedrag
Verschillende vormen van agressief gedrag (verbaal, controleverlies, geweld), verhoogde interesse in
seksuele beelden, seksueel gedrag, seksuele kleding/taal, komen vaak voor bij BD. Bij ADHD kan
verbale en fysieke agressie komen door prikkelbaarheid; seksueel gedrag komt niet voor.
Academisch functioneren
Moeite met aandacht, weerstand om huiswerk af te maken en slechte concentratie, interfereren vaak
met academische prestatie bij ADHD. Bij BD is er sprake van variabele, ongelijke prestaties (soms
goed, soms slecht). Somatische klachten kunnen zelfmoordpogingen, BD en psychose voorspellen.
Familiegeschiedenis
BD is erfelijk (58-85%). 60-80% van het risico op ADHD is erfelijk.
Course
Veel symptomen van ADHD en BD weerspiegelen het ernstige einde op een normaal
gedragscontinuüm, waardoor ze moeilijk te diagnosticeren zijn. Symptomen moeten worden
beoordeeld in context van ontwikkeling, situatie en verandering ten opzichte van baseline.
BIPOLAIRE STOORNIS EN ADHD: COMORBIDITEIT EN DIAGNOSTISCHE
ONDERSCHEIDINGEN
SAMENVATTING
Introductie
ADHD en bipolaire stoornis (BD) zijn veelvoorkomende neuro-ontwikkelingsstoornissen met een
vroeg begin, chronisch beloop en aanhoudendheid tot in de volwassenheid. Ze leiden tot significante
beperkingen in functioneren en verhoogde morbiditeit. Ze verschijnen vaak samen en gaan gepaard
met andere condities.
BD:
o Abnormale veranderingen in stemming, energie, activiteit, slaap en cognitieve
functies tijdens episodes.
o Gepaard met angst, stoornissen, middelenmisbruik, suïcide en mortaliteit.
ADHD:
o Vroeg begin van aanhoudende symptomen van onoplettendheid en/of hyperactiviteit
en impulsiviteit.
o Beperkingen in functioneren in tenminste twee settings (thuis, school).
o Meerderheid is man.
o Variabiliteit gevonden in aantallen van ADHD.
DSM laat comorbiditeit wel toe, maar ICD niet.
ADHD en BD zorgen voor een groot deel van medische recepten bij kinderen, zowel stimulanten als
antipsychotica. Beide diagnoses kunnen niet vertrouwen op biomarkers en delen veel kenmerken in
hun manifestaties. Daarom is vroege herkenning, juist onderscheid en vroegtijdige behandeling
cruciaal.
De verschillende diagnoses voor ADHD en bipolaire stoornis
Zonder biomarkers zijn we afhankelijk van klinische observaties en rapportages van ouders/school om
een diagnose te stellen. Het verschil in diagnoses voor ADHD en BD komt met meerdere uitdagingen,
bijvoorbeeld overlap in symptomen en vroeg begin van beide stoornissen. In gevallen zonder
moeilijkheden zou opvallende stemming, slaap en agressief gedrag op BD wijzen, en rusteloosheid,
niet-georganiseerde prestaties, afgeleid zijn en vergetelheid wijzen op ADHD.
Mensen met ADHD hebben vaak ook een gedragsstoornis of oppositioneel-opstandige stoornis
(ODD). Bij kinderen kan dit het risico verhogen op verbale en fysieke agressie. Ook vervaagt het de
grens tussen ADHD en BD.
Epidemiologie
In gemeenschapsstudies ligt de prevalentie van ADHD tussen de 1,7-16% bij jongeren en 1-5% bij
volwassenen. 1/3 van de kinderen met ADHD behoudt ADHD als volwassene. BD heeft een
prevalentie van 2,1% bij volwassenen en 1,8% bij kinderen. Bij 2/3 begint BD vóór 18 jaar en
manifesteert vroeg in het beloop van de stoornis. Beide stoornissen komen vaker voor bij mannen,
,maar het onoplettendheidstype van ADHD vaker bij meiden. BD-jongeren hebben vaak last van
comorbide stoornissen, zoals angststoornis, ADHD en middelenmisbruik.
Comorbiditeit tussen adolescent ADHD en gedragsstoornis, ODD, angststoornissen of
middelenmisbruik, verhoogt de kans op BD.
Klinische kenmerken
Drie manieren om ADHD te onderscheiden van BD (episoden):
1. Overlappende symptomen elimineren. Zo komen bijvoorbeeld grootsheid, hyperseksualiteit,
verminderde behoefte aan slaap en razende gedachten vaker voor bij BD. Maar vertrouwen op
niet-overlappende symptomen verlaagt de kans op bijdragen aan verschillende diagnoses door
lage prevalentie.
2. Chronologische verschijning gebruiken van symptomen op een ontwikkelingscontinuüm bij
kinderen met klinische of gestructureerde diagnose van BD en ADHD. Impulsiviteit,
verhoogde agressie, verminderde aandachtsspan, hyperactiviteit (1-6 jaar) en depressie, manie
en psychose (7-12 jaar) onderscheiden bipolaire kinderen van anderen. Daarnaast
onderscheiden verminderde slaap, onjuist seksueel gedrag, verdriet, veranderingen in eetlust
en suïcidale gedachten BD van ADHD.
3. Kijken hoe de Child Behavior Checklist onderscheid maakt tussen BD en ADHD. Een proxy
voor BD met verhoging van de subschalen angstig/depressief, agressief gedrag en
aandachtsproblemen onderscheidt BD van ADHD, maar dit werd niet altijd gevonden.
Bipolaire stoornis ADHD
Agressie Geen agressieve destructiviteit
Ernstige woede-uitbarstingen Korte woede-uitbarstingen
Op zoek naar stimulatie om verveling tegen te Op zoek naar stimulatie/spanning
gaan
Rigide, niet-flexibel, angstig Slecht met tijdsmanagement, laat
Gedesorganiseerd denken Minder ernstige uitbarstingen
Trigger: slaaptekort, dehydratatie, hitte, Trigger van woede-uitbarsting: moeite met taak
emotionele overstimulatie of eisen aan gerichte aandacht
Moeite met slaap Goede slaap
Stemmingsveranderingen Minder emotionele variabiliteit
Psychotische symptomen Geen psychotische symptomen
Suïcidaal gedrag Zelden suïcidaal gedrag
Verschillen in specifieke symptomen
Hyperactiviteit
BD:
Chronische perioden van intense hyperactiviteit of agitatie, vaak met verhoogde impulsiviteit
en agressie. Dit komt door verhoogde interesse, insomnia, impulsiviteit en grootheid. Er zijn
ook perioden van lage activiteit en verveling.
Circadiaanse ritmen zijn anders fluctuaties in energie en activiteit (heel hoog tot heel laag).
ADHD:
De eisen van het klaslokaal verhoogt rusteloosheid, wiegen en hyperactief gedrag.
Hoge, maar stabiele niveaus van bewegingsactiviteit kunnen verschillen van fluctuerende
activiteitsniveaus bij BD.
, De ware mate van symptomatische overlap tussen hyperactiviteit van ADHD, BD of beide, blijft
slecht gekwantificeerd.
Slaapverstoringen en circadiaanse ritmen
BD:
Regelmatige fluctuaties in energieniveaus.
Verhoogde hyperactiviteit overdag en ’s nachts die circadiaanse ritmen en slaap verstoort.
Verminderde slaaptijd en meer gefragmenteerde slaap.
ADHD:
Middel en late insomnia.
Beide:
Vroege insomnia en slaapweerstand.
Stemming, suïcidaliteit en psychose
BD:
Stemmingssymptomen.
Ernstige prikkelbaarheid, dysforie en woede-uitbarstingen.
Suïcidaliteit en zelfmoordpogingen is onderscheidend kenmerk na 9 jaar.
Psychose en bizar gedrag.
ADHD:
Stemmingsfluctuaties en dysregulatie.
Moeilijkheden op school of op sociaal gebied.
Verhoogd risico op zelfmoordpoging en zelfmoord.
Agressief en hyperseksueel gedrag
Verschillende vormen van agressief gedrag (verbaal, controleverlies, geweld), verhoogde interesse in
seksuele beelden, seksueel gedrag, seksuele kleding/taal, komen vaak voor bij BD. Bij ADHD kan
verbale en fysieke agressie komen door prikkelbaarheid; seksueel gedrag komt niet voor.
Academisch functioneren
Moeite met aandacht, weerstand om huiswerk af te maken en slechte concentratie, interfereren vaak
met academische prestatie bij ADHD. Bij BD is er sprake van variabele, ongelijke prestaties (soms
goed, soms slecht). Somatische klachten kunnen zelfmoordpogingen, BD en psychose voorspellen.
Familiegeschiedenis
BD is erfelijk (58-85%). 60-80% van het risico op ADHD is erfelijk.
Course
Veel symptomen van ADHD en BD weerspiegelen het ernstige einde op een normaal
gedragscontinuüm, waardoor ze moeilijk te diagnosticeren zijn. Symptomen moeten worden
beoordeeld in context van ontwikkeling, situatie en verandering ten opzichte van baseline.
