Samenvatting Inleiding tot de justitiële organisatie | UGent |

,Inleiding tot de justitiële organisatie

Het concept: de strafrechtsketen en de trechter


Strafrechtsketen
Dit concept benadert justitie als een proces van vier opeenvolgende schakels die onlosmakelijk met
elkaar verbonden zijn. Wat er in de beginfase van dit proces gebeurt, bepaalt direct de mogelijkheden en
de werklast van de daaropvolgende fasen.


Echelons
Dit zijn de vier specifieke trappen of niveaus binnen de strafrechtsketen waar een dossier doorheen
stroomt. Het begint bij de opsporing door de politie en eindigt bij de uiteindelijke strafuitvoering in de
gevangenis.


Opsporing
Dit is het eerste echelon waarin de politie strafbare feiten vaststelt en de nodige informatie verzamelt.
Het vormt de basis van elk strafdossier voordat het wordt overgedragen aan de vervolgende instanties.


Vervolging
In deze tweede fase beslist het Openbaar Ministerie of een zaak voor de rechter wordt gebracht of op
een andere manier wordt afgehandeld. Het fungeert als de centrale spil die bepaalt welke dossiers
daadwerkelijk doorstromen in het systeem.


Straftoemeting
Dit derde echelon is het domein van de rechter, die op basis van het dossier een oordeel velt over de
schuld en de strafmaat. Hier vindt de juridische weging plaats tussen de feiten en de persoonlijke
omstandigheden van de dader.


Strafuitvoering
De laatste fase in de keten betreft het daadwerkelijk ten uitvoer leggen van de opgelegde sanctie, zoals
een gevangenisstraf. Dit onderdeel van de keten kampt vaak met grote logistieke uitdagingen en
overbevolking.


De trechter
Dit model illustreert hoe een enorme instroom van misdrijven via diverse selectiemomenten leidt tot
een zeer kleine uiteindelijke uitstroom van effectieve straffen. Gedurende het proces vallen steeds meer
zaken af, waardoor de druk op de laatste echelons wordt gereguleerd.
2

,Dark number
Dit begrip verwijst naar de criminaliteit die wel plaatsvindt, maar nooit wordt aangegeven of door de
autoriteiten wordt ontdekt. Deze feiten blijven volledig buiten het zicht van de strafrechtsketen en
verschijnen dus niet in de officiële statistieken.


De geschiedenis: de slingerbeweging (daad vs. Dader)


Slingerbeweging
Dit is de historische trend waarbij de focus van het strafrecht wisselt tussen de ernst van het gepleegde
feit en de persoon van de dader. Door de eeuwen heen verschuift het accent telkens van strikte
vergelding naar behandeling en weer terug.


Ancien régime
In deze periode tot de 18e eeuw stond de koning boven de wet en was de rechtspraak vaak willekeurig
en wreed. De focus lag volledig op vergelding en afschrikking door middel van marteling en publieke
lijfstraffen.


De verlichting
Deze stroming in de 18e en 19e eeuw reageerde op de willekeur van de vorst door de nadruk te leggen
op rationaliteit en wetmatigheid. Men stelde dat de daad centraal moest staan en dat straffen vooraf in
de wet vastgelegd moesten zijn.


Vrije wil
Binnen de verlichtingsfilosofie gaat men ervan uit dat de mens een rationeel wezen is dat bewust kiest
om een misdrijf te plegen. Omdat de dader de vrije keuze had om de wet te overtreden, is een straf als
vergelding moreel gerechtvaardigd.


Proportionaliteit
Dit principe houdt in dat de zwaarte van de straf in evenwicht moet zijn met de ernst van het gepleegde
misdrijf. Het was een kernpunt van de Verlichting om vaste straffen te koppelen aan specifieke feiten,
onafhankelijk van wie de dader was.


La bouche de la loi
Deze term beschrijft de visie op de rechter als louter de 'mond van de wet' die geen eigen
interpretatieruimte heeft. De rechter mocht tijdens de Verlichting enkel de wet toepassen zoals deze
letterlijk geschreven stond, zonder rekening te houden met de context.


3

, Positivisme
Deze stroming uit de 19e eeuw stelt dat menselijk gedrag gedetermineerd wordt door biologische of
sociale factoren in plaats van vrije wil. De focus verschoof hierdoor van de gepleegde daad naar de
persoon van de dader die als 'ziek' werd beschouwd.


Bijzondere preventie
In plaats van de hele samenleving af te schrikken, richt deze vorm van preventie zich specifiek op het
voorkomen van recidive door de individuele dader. Het doel is om door middel van interventies te
zorgen dat die specifieke persoon niet opnieuw de fout in gaat.


Resocialisatie
Dit concept beoogt de dader succesvol terug te laten keren in de maatschappij na het uitzitten van een
straf of maatregel. Het gaat ervan uit dat behandeling en sociale ondersteuning effectiever zijn voor de
veiligheid dan enkel opsluiting.


Sociaal verweer
Deze visie probeert de samenleving te beschermen door daders niet enkel te straffen, maar hen ook te
behandelen waar nodig. Het introduceerde een duaal systeem waarbij normale delinquenten gestraft
worden en afwijkende groepen, zoals geestesgestoorden, maatregelen opgelegd krijgen.


Eclecticisme van prins
Deze benadering van Adolphe Prins combineert elementen van de vrije wil met het idee dat sommige
mensen gedetermineerd zijn door hun achtergrond. Het vormde de basis voor een strafrecht dat zowel
klassieke straffen als beveiligingsmaatregelen kent.


Maatregel
In tegenstelling tot een straf is een maatregel niet gericht op vergelding, maar op de beveiliging van de
maatschappij of de genezing van de dader. Een maatregel kan in theorie duren tot het gevaar is geweken
of de persoon is hersteld.


Nieuw sociaal verweer
Deze naoorlogse stroming legt de nadruk op de menselijke waardigheid en de rechten van de dader
binnen het resocialisatieproces. Het streeft naar een menselijk strafrecht waarbij sociale vangnetten en
individuele hulpverlening centraal staan.


De logica van de strafrechtsketen - de echelons


4