4 vwo – deel A en deel B
4 vwo
,Biologie voor jou 4 vwo Samenvatting
Inhoudsopgave
1 Thema 1 – Inleiding in de biologie 7
1.1 Wat is biologie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.1.1 Levenscyclus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.1.2 Biologie en andere wetenschappen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.2 Organisatieniveaus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.2.1 Emergente eigenschappen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.3 Organen, weefsels en cellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.3.1 Orgaanstelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.3.2 Weefsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.3.3 Vorm en functie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.4 Plantaardige en dierlijke cellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.4.1 Overeenkomsten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.4.2 Plantaardige cellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.4.3 Dierlijke cellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.5 Microscopie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.5.1 Elektronenmicroscopen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.6 Celorganellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.6.1 Celkern . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.6.2 Ribosomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.6.3 Endoplasmatisch reticulum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.6.4 Golgisysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.6.5 Lysosomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.6.6 Mitochondriën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.6.7 Chloroplasten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.6.8 Cytoskelet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.7 Celmembranen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.8 Transport door membranen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.8.1 Concentratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.8.2 Diffusie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.8.3 Osmose . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.8.4 Isotoon, hypotoon en hypertoon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.8.5 Turgor en plasmolyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.8.6 Passief transport . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.8.7 Actief transport . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1
,Biologie voor jou 4 vwo Samenvatting
1.8.8 Transport met blaasjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.9 Natuurwetenschappelijk onderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.9.1 Typen onderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.9.2 Stappen van hypothesetoetsend onderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.9.3 Experimenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.9.4 Onderzoeksverslag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2 Thema 2 – Voortplanting 17
2.1 Ongeslachtelijke voortplanting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.1.1 Voorbeelden bij planten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.2 Celcyclus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.2.1 Interfase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.3 Mitose en celdeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.4 Klonen en stamcellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.5 Geslachtelijke voortplanting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.5.1 Chromosomenaantallen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.6 Meiose . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.6.1 Meiose I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.6.2 Meiose II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.6.3 Genetische variatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.7 Het mannelijke voortplantingsstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.7.1 Spermatogenese . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.8 Het vrouwelijke voortplantingsstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.8.1 Oögenese . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.9 Bevruchting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.10 Hormonen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.10.1 Hormoonregeling bij de man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.10.2 Menstruatiecyclus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.10.3 Functies van de hormonen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.11 Zwangerschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.11.1 Innesteling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.11.2 Embryonale ontwikkeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.11.3 Vruchtvliezen en vruchtwater . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.11.4 Placenta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.12 Geboorte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.13 Puberteit, seksualiteit en identiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2
, Biologie voor jou 4 vwo Samenvatting
2.13.1 Seksuele grenzen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.14 Seksueel overdraagbare aandoeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.15 Geboorteregeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.15.1 Voorbehoedmiddelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.15.2 Periodieke onthouding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.16 Ongewenste kinderloosheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.16.1 Kunstmatige inseminatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.16.2 In-vitrofertilisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.16.3 Cryopreservatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
3 Thema 3 – Genetica 27
3.1 Fenotype en genotype . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3.2 Chromosomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3.3 DNA en genen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3.4 Allelen en genenparen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3.5 Dominant en recessief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3.6 Intermediaire en codominante overerving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.7 Recombinatie en mutatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.8 Eeneiige en twee-eiige tweelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.9 Non-disjunctie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.10 Monohybride kruisingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.10.1 Kruisingsschema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.10.2 Kansregels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.11 Testkruising . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.12 Stambomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.13 Ziekte van Huntington . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
4 Thema 4 – Evolutie 33
4.1 Ontwikkeling van het leven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
4.2 Chemische evolutie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
4.2.1 Anorganische en organische stoffen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
4.3 Ontstaan van de eerste cellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.4 Endosymbiosetheorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.5 Indeling van organismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.6 Prokaryoten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.6.1 Archaea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
3